تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه

مشخصات كتاب

‏سرشناسه : نامی اصفهانی، محمد صادق، -۱۲۰۴ق.
‏عنوان و نام پدیدآور : تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ خاندان زند/ تالیف میرزا محمدصادق موسوی‌نامی‌اصفهانی ؛ تحریر و تحشیه عزیزالله بیات.
‏مشخصات نشر : تهران: امیركبیر‏، ۱۳۶۳.
‏مشخصات ظاهری : ‏۱۱۵ ص.
‏شابك : ‏۱۵۰ریال ؛ ‏۵۰۰ ریال(چاپ دوم)
‏وضعیت فهرست نویسی : برون‌سپاری.
‏یادداشت : همراه با دو ذیل از میرزا عبدالكریم‌بن علی‌الرضا و آقا محمدرضای شیرازی.
‏یادداشت : چاپ دوم : ۱۳۶۸.
‏موضوع : ایران -- تاریخ -- زندیان، ۱۱۶۳ - ۱۲۰۹ق.
‏شناسه افزوده : شهاوری شیرازی، عبدالكریم بن علی رضا، قرن ۱۳ق.
‏شناسه افزوده : محمدرضا شیرازی، قرن ۱۳ق.
‏شناسه افزوده : بیات، عزیزالله، ‏۱۳۲۸ -‏
‏رده بندی كنگره : ‏DSR۱۲۸۱‏/ن۲ت۲ ۱۳۶۳
‏رده بندی دیویی : ‏۹۵۵/۰۷۳
‏شماره كتابشناسی ملی : م‌۶۳-۱۴۷۶

[مقدمه جواد اقبال]

بسم اللّه الرّحمن الرّحیم تاریخ گیتی‌گشا كه مشتمل بر سه تالیف درباره خاندان زندیه است برای اولین بار در سال 1317 شمسی باهتمام استاد فقید گرانمایه سعید نفیسی توسط كتابخانه اقبال بچاپ رسیده ولی از آنجا كه حقایقی درباره یكی از خاندانهای حاكم روز در آن درج شده بود توسط رژیم سابق توقیف و جمع‌آوری و از نشر آن جلوگیری بعمل آمد و در نتیجه گوشه‌ای از تاریخ ایران به بوته فراموشی سپرده شد.
نظر باینكه عدم انتشار چنین اثر ارزنده‌ای برای تاریخ ایران و پژوهندگان اینگونه آثار غبنی فاحش بشمار میآمد. درصدد بودم بمجرد برطرف شدن موانع نیت خود را در طبع و انتشار آن بمرحله اجرا درآورم اینك كه فرصت موردنظر فراهم آمده است خوشوقتم از اینكه بتوانم این كتاب نفیس را بارباب نظر تقدیم كنم. امید است با انتشار این كتاب گامی در راه روشن شدن حقایق تاریخی سرزمین نیاكان خویش برداشته باشم.
جواد اقبال
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 2

دیباچه‌

تاریخ گیتی‌گشای میرزا صادق موسوی اصفهانی متخلص بنامی و ذیلهای آن در میان سه چهار كتابی كه در تاریخ سلسله زند نوشته شده از همه دقیق‌تر و كامل‌تر و معتبرترست. مؤلفان آن خود معاصر با وقایعی بوده‌اند كه درین كتاب شرح میدهند و در بسیاری از آن وقایع خود حاضر بوده‌اند و بهمین جهة كمتر كتابی در زبان فارسی هست كه این درجه از اعتبار و راست‌گوئی را داشته باشد. یگانه عیبی كه این كتاب بیشتر و دو ذیل آن كمتر دارند اینست كه بروش تاریخ‌نویسان آن زمان با انشائی كه كنایات و استعارات و تشبیهات بی‌مورد مخل و اطنابهای فراوان دارد نوشته شده و گاهی خواننده را گمراه میكند و پس از مدتی سرگردانی مطلب در ذهن او نقش می‌بندد، بهمین جهة در آغاز كار كه بچاپ كردن این سه كتاب عزم كردم دو دل بودم كه آیا هم‌چنانكه هست و از زیر قلم نویسندگان آن بیرون آمده است چاپ كنم یا اینكه حاق مطلب را از قشر و لفاف این عبارت- پردازیهای بارد بیرون آورم و بزبان ساده روان كه همه‌كس معنی آنرا دریابد و خواننده را خسته و بیزار نكند همان مطالب را از نو بنویسم.
پس از مدتی درنك دیدم خیانت بامانت روا نیست و كوچك‌ترین اجری كه بنویسندگان گذشته می‌توان داد آنست كه خواهش طبع و حتی هوی و هوس و بدسلیقگی ایشان را باید محترم شمرد و هرچه نوشته‌اند
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 3
در آن تصرفی نكرد، بهمین جهة با آنكه این سبك نویسندگی از روش من بسیار دورست و شیوه‌ایست كه بهیچ‌وجه نمی‌پسندم ناچار پسند خویش را فدای حقیقت‌جوئی و احترام بآثار گذشتگان كردم و این سه كتاب را هم‌چنانكه بود انتشار دادم.
این كتاب مجموعه‌ایست از سه تألیف در تاریخ سلسله زند:
نخست تاریخ گیتی‌گشا تألیف میرزا محمد صادق موسوی اصفهانی متخلص بنامی كه دبیر و نویسنده معروف و توانای نیمه دوم قرن دوازدهم ایران بوده و از آغاز تاریخ زند تا حوادث بیست و یكم محرم 1200 را پرداخته و می‌خواسته است بپایان رساند كه عمر بر وی وفا نكرده و درگذشته است. دوم ذیلی است كه میرزا عبد الكریم بن علی رضا- الشریف شیرازی بر تألیف استاد خود میرزا محمد صادق نامی نوشته و آنرا با واسط پادشاهی لطفعلی خان رسانده و معلوم نیست چه شده است كه تمام نكرده. سوم ذیل دیگریست از میرزا محمد رضای شیرازی شامل خاتمه تاریخ لطفعلی خان تا انقراض این سلسله بدست قاجارها و ازین قرار این سه كتاب روی هم رفته شامل یك دوره كامل و دقیق از تاریخ سلسله زندست.
در میان خاندانهائی كه در ایران پادشاهی كرده‌اند هیچ خانواده‌ای نیست كه مانند سلسله زند مردان آن همه پاك‌دامن و غیرتمند و دادگر و مهربان و دوستدار دیار خویش و بیزار از بیگانه و بیگانه‌پرستی بوده باشند. كریم خان زند یكی از مردان بسیار گرامی تاریخست و گذشته از پادشاهی جای آن دارد كه پیشوای اخلاقی آدمی‌زادگان باشد
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 4
جانشینان او اگر هم مانند ابو الفتح خان خوش‌گذران و باده‌پیمای بوده‌اند با مردم ایران ستم نكرده و دود از نهادی یا دیاری برنیاورده‌اند.
لطفعلی خان یكی از عزیزترین و دلجوی‌ترین شهدای تاریخ ایرانست. هنوز اگر كسی بر احوال او بنگرد و آن رنجهای جان‌فرسا و دلیریهای شگفت و بزرگواریهای پیدا و پنهان او را بنگرد جای آن دارد كه برو اشك ریزد و در اندوه او همزبان شود.
در تاریخ این سلسله چند كتاب بزبان فارسی نوشته شده. ازین كتاب یعنی تاریخ گیتی‌گشا و ذیلهای آن‌كه بگذریم جامع‌ترین و مفصل‌ترین آنها تاریخ گلشن مراد تألیف میرزا ابو الحسن غفاری كاشانیست كه در حین تألیف این كتاب در 1210 آنرا تمام كرده و درین كتاب نام آن آمده است ولی آن مغلق‌تر و پراستعاره‌تر و پر كنایه‌تر ازین كتاب و بهمین جهة ناپسندترست و این درجه از دقت و تفصیل را در آن بكار نبرده است. دیگر كتاب مختصریست معروف به «تاریخ زندیه» تألیف علی رضا بن عبد الكریم شیرازی كه در لیدن توسط ارنست بیر مستشرق آلمانی در سال 1888 میلادی چاپ شده و شامل وقایع جانشینان كریم خان است. همین تاریخ گیتی‌گشا را مرحوم محمد اسمعیل خان وكیل الملك نوری حكمران معروف كرمان كه از مردان نامی قرن سیزدهم ایران بوده و در 16 جمادی الاخره 1286 درگذشته است در جوانی خویش پیش از سال 1275 كه نایب الایاله كرمان بوده است تهذیب كرده، باین معنی كه عبارت پردازیهای آنرا از میان برده و شیره مطلب را در كتاب كوچكی بیرون
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 5
كشیده است ولی دو ذیل این كتاب را در نظر نگرفته بهمین جهة آن تألیف و تهذیب مرحوم وكیل الملك ناقص است و تاریخ كامل این خاندان بزرگوار نیست. دیگر منظومه‌ایست بنام درة التاج در احوال علی مراد خان كه در سال 1194 میرزا عبد اللّه خان شهاب ترشیزی شاعر معروف قرن دوازدهم متوفی در 1215 نظم كرده است.
میرزا محمد صادق نامی چنانكه پیش ازین گذشت از شاعران نامور نیمه دوم قرن دوازدهم بوده، حاج لطفعلی بیك آذر بیگدلی كه معاصر وی بوده است در تذكره آتشكده كه پس از 1180 تألیف كرده در ذكر احوال معاصرین خود (چاپ بمبئی 1299 ص 439) در باره وی چنین مینویسد:
«نامی- اسمش میرزا محمد صادق، از اعاظم سادات موسوی، اجدادش قریب بیكصد و پنجاه سال می‌شود كه بحكم سلاطین صفویه از فارس باصفهان آمده، بطبابت سركار سلاطین مشغول بوده، خلاصه حضرتش برادرزاده میرزا رحیم حكیم‌باشی و در جوانی مشق انشاء كرده، در نظم و نثر وقوفی حاصل و تاریخی بر وقایع دولت زندیه مینویسد و در فن نظم بمثنوی مایل و مثنوی لیلی و مجنون و خسرو و شیرین و وامق و عذراء گفته و بعضی دیگر در نظر دارد و این اشعار را در مثنوی خسرو و شیرین گوید، بد نگفته است ....» و از آن پس بیست بیت از اشعار خسرو و شیرین او را آورده است. ازین قرار اجداد نامی در حدود سال 1030 از فارس باصفهان رفته‌اند.
عبد الرزاق بن نجفقلی دنبلی متخلص بمفتون مؤلف مشهور نیمه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 6
اول قرن سیزدهم در تذكره نگارستان دارا كه در سال 1241 تألیف كرده است درباره وی چنین می‌نویسد:
«نامی- اسمش میرزا محمد صادق از قدمای معاصرین و از سادات موسوی و از سلسله میرزا رحیم حكیم‌باشی، وقایع‌نگار كریم خان زند بود. مثنوی بسیار گفته: درج گهر، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، یوسف و زلیخا، وامق و عذراء و قصاید و غزل نیز دارد و با مؤلف بسیار آشنا بود، از آن جمله است این دو بیت:
بسینه دل ز جفای تو خون شود چندم‌دل از امید وفای تو كاش می‌كندم
بسادگیم نگر كز پی هزار خلاف‌بوعده‌های دروغ تو باز خرسندم در كتاب خسرو و شیرین می‌گوید:
چو شیرین شهره شد در دلربائی‌غرورش كرد دعوی خدائی
بلی خوبان خدای عاشقانندولی رسم خداوندی ندانند در زمان علی مراد خان بفاقه و تنگدستی مبتلا و برای خرج یومیه خود معطل بود و عادت بخوردن افیون داشت و عمری بتلخ كامی می‌گذاشت، تا در اوایل دولت خاقان مغفور محمد شاه قاجار وداع جهان ناپایدار نمود.»
مرحوم رضا قلی خان هدایت نیز در مجمع الفصحاء (ج 2- ص 523- 524) ترجمه حالی ازو آورده است كه عینا از آتشكده برداشته و گوید:
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 7
«نامی اصفهانی- نام نامیش میرزا محمد صادق از سادات موسوی متوقف در فارس و اصفهان و از انجاب آن سلسله علیه، گویند اجدادش قریب یكصد و هشتاد سال زیاده است كه از شیراز باصفهان آمده‌اند و بطبابت خاصه سلاطین سلسله صفویه می‌پرداخته‌اند، وی برادرزاده میرزا رحیم حكیم‌باشی بوده و بفنون نظم و نثر رغبت نموده، تاریخی بر وقایع دولت كریم خان وكیل و دیگران نگاشته، منشیانه عبارت‌پردازی كرده و در تمجید آن طایفه اصراری بلیغ نموده كه بیش از اندازه ضرورتست و سخنانی نگاشته كه بر بعضی مایه كدورت، علی- ای حال در فن نظم بمثنوی‌سرائی راغب بوده، قصد تتبع خمسه داشته، سه مثنوی كه خسرو و شیرین و لیلی و مجنون و وامق و عذراست منظوم كرده، وامق و عذرا دیده نگردیده، از خسرو و شیرینش این ابیات تحریر یافت ....» و از آن پس بیست بیت از اشعار خسرو و شیرین او را هم‌چنانكه در آتشكده هست نقل كرده است و پیداست اینكه نقل خانواده او را از فارس باصفهان قریب یكصد و هشتاد سال پیش از تألیف خود می‌نویسد خطاست، زیرا كه مجمع الفصحاء را در 1288 تألیف كرده است و بنابر آنچه گذشت انتقال این خانواده باصفهان در حدود 1030 و نزدیك 258 سال پیش از آن روی داده است.
تاریخ رحلت نامی چنانكه در ذیل شاگرد وی میرزا عبد الكریم (ص 276 از چاپ حاضر) صریحا آمده در سال 1204 بوده است.
میرزا محمد صادق نامی در میان شاعران قرن دوازدهم بفراوانی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 8
آثار ممتاز بوده است. از دیوان قصاید و غزلیات او اثری نیست.
ظاهرا پنج مثنوی بتقلید خمسه گفته است كه مجموعه آنها را «نامه نامی» نام نهاده و آن عبارت بوده است از درج گهر و خسرو و شیرین و لیلی و مجنون و یوسف و زلیخا و وامق و عذراء. از خسرو و شیرین و وامق و عذرای او هریك نسخه‌ای نزد من هست.
خسرو و شیرین او منظومه‌ایست تقریبا شامل چهار هزار بیت كه بیت نخستین آن اینست:
بنام آنكه در عنوان نامه‌بود نامش نخستین نقش خامه در خطبه و دیباچه آن گوید هنگامی كه در ركاب كریم خان در شیراز بوده بنظم آن آغاز كرده و در آنجا چنین گوید:
مرا در موكب سالار كشورخدیو طلم‌سوز عدل‌پرور
وكیل قائم آل محمدكه دور دولتش بادا مخلد
گذار افتاد سوی ملك شیرازچه شیراز آنكه بر جنت كند ناز وامق و عذرای او تقریبا شامل دو هزار بیت و بیت نخستین آن اینست:
ای ز نامت نامه نامی بنام‌وی بنامت افتتاح هر كلام این مثنوی وامق و عذرا را پس از انجام خسرو و شیرین سروده است چنانكه خود در دیباچه آن گوید:
چون بتائید خدای كارسازبود طبعم نامه نامی طراز
موج میزد هر زمان دریای من‌بر كران میریخت گوهرهای من
آن گهرهای ثمین آبداربود زینت‌بخش گوش روزگار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 9 بود آن دریای ژرف بی‌كران‌موج‌خیز و موج او قطره‌فشان
قطره او همچو باران بهاربود كشت اهل دل را آبیار
از فسون‌سازی ساحر خامه‌ام‌گرم بود اندر جهان هنگامه‌ام
باز بود از شوق دل روز و شبم‌در سرود نامه نامی لبم
از مددكاری طبع سحرسنج‌چونكه پر شد از در و گوهر سه گنج
بهر چارم گنج بزمی ساختم‌خانه از نامحرمان پرداختم
حیرتم بر دل بیفزود اضطراب‌تا چه آئین را درآرم در حساب
طبع را از نو درآموزم چه فن‌از كدام افسانه پردازم سخن
ناگهان آمد ندائی از سروش‌وز سروشم این ندا آمد بگوش
كای خوش الحان بلبل بستان عشق‌وی ز الحان تو خوش‌دستان عشق
باز اندر عشق دستان ساز كن‌در حدیث عاشقان لب باز كن
باز نام عاشقان را تازه سازساز ایشان را بلند آوازه ساز
قصه شیرین و خسرو شد كهن‌بازگو از وامق و عذرا سخن
تاكنون این داستانرا كس نگفت‌مثقب خامه‌دری ز ایشان نسفت
این حدیث آمد ز غیبم چون بگوش‌در اجابت از دلم آمد خروش
خاطرم انگشت بر دیده نهادطبعم آئین سخن را ساز داد
دیگرم دریای طبع آمد بجوش‌در حدیث عشق بگرفتم خروش ازین‌جا پیداست كه وامق و عذرا منظومه چهارم خمسه اوست و پس از انجام دادن خسرو و شیرین كه منظومه سوم بوده است باین مثنوی كه آنهم جزو نامه نامی اوست آغاز كرده. اما این‌كه گوید تاكنون این داستان را كس نگفت ظاهرا مقصود او اینست كه تاكنون
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 10
كسانی كه خمسه سروده‌اند وامق و عذرا را جزو خمسه خود نیاورده‌اند وگرنه پیش از نامی چند تن از شاعران ایران داستان وامق و عذرا را نظم كرده‌اند از آن جمله است ابو القاسم حسن بن احمد عنصری بلخی شاعر معروف قرن پنجم و ملك الشعرای دربار محمود غزنوی متوفی در 431 و نسخه آن از میان رفته است ولی در فرهنگها بشاهد لغات ابیاتی چند از آن مانده و از آن جمله است این بیت:
بپیشش بغلتید وامق بخاك‌ز خون رخش خاك همرنك لاك و پس ازو فصیحی گرگانی شاعر ندیم امیر عنصر المعالی كیكاوس بن اسكندر بن قابوس زیاری در همان قرن و اندكی پس از عنصری این داستان را نظم كرده و یگانه بیتی كه از آن بدستست اینست:
چه فرخ وجودی كه از همتش‌بمیرد بپای ولینعمتش در همان زمان و در میان شاعران امیر كیكاوس مزبور شاعری دیگر بوده است امیر فرخاری كه وی نیز ظاهرا همین داستان را نظم كرده و از آن چیزی بدست نیست. پس از آن در میان شاعران قرن دهم این داستان رواج بسیار داشته و شعیب جوشقانی كه از دبیران دربار شاه عباس بزرگ بود و سپس بوزیری هم رسید و مولانا محمد علی قسمتی استرابادی كه از شاعران دربار جلال الدین اكبر در دكن بوده و كمال الدین حسین ضمیری اصفهانی شاعر معروف معاصر شاه طهماسب و شاه محمد خدابنده و نوعی خبوشانی شاعر نامی مقیم هندوستان همه این داستان را نظم كرده‌اند و پس از میرزا محمد صادق نامی هم حاج محمد حسین
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 11
شیرازی متخلص بحسینی معاصر فتحعلی شاه و متوفی در 1240 همین داستان را نظم كرده است.
دیگر از منظومات نامی مثنوی لیلی و مجنون اوست كه در حدود دو هزار بیت دارد و بیت نخستین آن اینست:
این نامه بنام آن خداوندگر عشق بنای عالم افگند از دو مثنوی دیگر خمسه نامی یعنی درج گهر و یوسف و زلیخا تاكنون اثری نیافته‌ام و درج گهر وی میبایست تقلیدی از مخزن الاسرار نظامی و بهمان وزن و روش باشد.
اما تاریخ گیتی‌گشا یعنی كتاب حاضر، گویا این نامیست كه میرزا عبد الكریم نویسنده ذیل نخستین بآن داده است، زیرا كه در دیباچه‌ای كه میرزا محمد صادق نامی خود بر آن نوشته چنین نامی ذكر نكرده و شاید چون مجال نیافته است آنرا بپایان رساند نامی بدان نداده و این نام تنها در دیباچه ذیل میرزا عبد الكریم (ص 279 از چاپ حاضر) دیده میشود و پیداست پس از آنكه وی ذیل خود را بر آن نوشته آنرا بدین نام خوانده است. در هر صورت این كتاب همواره بدین نام معروف بوده است و تمام نسخهای خطی آنرا بهمین نام خوانده‌اند و در همه فهرست‌ها بهمین نام وصف كرده‌اند و بهمین جهة در نام آن تغییری ندادم
خاورشناس نامی انگلیسی چارلز ریو در فهرست كتابهای خطی فارسی موزه بریطانیا (مجلد اول- ص 196) در وصف این كتاب می‌نویسد كه ابو الحسن بن ابراهیم قزوینی در كتاب فوائد صفویه كه كتابیست در تاریخ عمومی و در سال 1211 تألیف كرده گفته است
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 12
كه علی مراد خان (1196- 1199) میرزا محمد صادق را بواسطه دروغهائی كه در تجلیل خاندان زند درین كتاب گفته بود مواخذه كرد و این كتاب را بفرمان جعفر خان نوشت (1199- 1203) و پانصد تومان پاداش گرفت.
از نویسنده ذیل نخستین یعنی میرزا عبد الكریم بن علی رضا الشریف آگاهی درستی نیست. ادگار بلوشه خاورشناس فرانسوی در فهرست كتابهای خطی فارسی كتابخانه ملی پاریس (مجلد اول ص 303) می‌نویسد پس از مرگ میرزا حسین فراهانی وزیر مامور كرد كه این كتاب را تمام كند و پس از مرگ آخرین پادشاه زند لطفعلی خان در 1209 میرزا عبد الكریم بخدمت پادشاهان قاجار پیوست و تاریخی از سلطنت فتحعلی شاه نوشت.
ظاهرا این میرزا عبد الكریم بن علی رضا الشریف همان عبد الكریم بن علی رضا الشریف الشهاوریست كه فتحعلی شاه مأمور كرده است با میرزا محمد رضی تبریزی منشی معروف قرن سیزدهم ایران كتاب زینت التواریخ را كه تاریخ عمومی از آغاز جهان تا سال 1226 است بنویسد و ازین قرار وی تا 1226 زنده بوده است.
چنانكه پیش ازین هم اشارت رفت كتاب كوچكی در تاریخ جانشینان كریم خان بنام تاریخ زندیه در لندن بدستیاری ارنست بیر خاورشناس آلمانی چاپ شده است كه نام مؤلف در آن علی رضا بن عبد الكریم شیرازی آمده و احتمال بسیار می‌رود كه آنهم از همین
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 13
نویسنده ذیل نخستین باشد و كاتب نام او و پدر او را قلب كرده و بجای آنكه عبد الكریم بن علی رضا بنویسد علی رضا بن عبد الكریم نوشته است. مؤلف این ذیل خود در خاتمه آن (ص 372 از چاپ حاضر) در ذكر فرار لطفعلی خان از مرو دشت بكرمان می‌نویسد كه در آن زمان در سلك ملتزمان آقا محمد خان بوده و در آن شب حضور داشته است. ازین قرار وی پیش از نابود شدن لطفعلی خان بدربار قاجاریان پیوسته است و چون در صحیفه 373 از ذیل خود بتاریخ گلشن مراد تألیف میرزا ابو الحسن غفاری كاشانی كه در 1210 نوشته است اشاره می‌كند معلوم می‌شود كه این ذیل خود را پس از 1210 نوشته است و چنانكه خود در صحیفه 279 گوید می‌خواسته است بازمانده وقایع لطفعلی خان را بنویسد و «جلوس ثانی» نام گذارد.
اما از آقا محمد رضای شیرازی نویسنده ذیل دوم بهیچ‌وجه اطلاعی نیافتم و تنها چیزی‌كه معلومست اینست: چنانكه در پایان صحیفه 395 اشاره شده است معلوم میشود كه ذیل خود را پس از سال 1219 نوشته است.
نسخهای خطی تاریخ گیتی گشا یعنی متن میرزا محمد صادق نامی فراوانست و در بسیاری از كتابخانهای ایران و اروپا نسخه‌ای از آن هست كه بیشتر تنها متن میرزا محمد صادق نامیست و گاهی هم ذیل میرزا عبد الكریم و كمتر ذیل آقا محمد رضا با آن توامست. چون همه این نسخها تازه است و هیچ نسخه‌ای نیست كه اعتبار كامل داشته باشد ضرور نبود كه یكی از آنها را اساس قرار دهم ناچار بیك نسخه خطی متعلق بخویشتن بسنده كردم و در ضمن هرجا كه این نسخه افتادگی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 14
داشت و آنرا در ته‌بندی و صحافی پریشان كرده بودند بنسخه متعلق بكتابخانه مجلس شورای ملی كه در 22 ربیع الاول 1284 نسخه برداشته‌اند رجوع كردم. نسخه خطی متعلق بمن كه بیشتر اساس این چاپ بر آن نهاده شده نسخه تازه‌ایست كه تاریخ ندارد و شاید چنانكه از خط و كاغذ برمی‌آید در اواخر قرق گذشته نوشته شده باشد و نسخه‌ایست بسیار نادرست و پرغلط كه بچند خط مختلف بدستیاری كسانی كه در زبان فارسی بسیار مبتدی و نادان بوده‌اند نوشته شده و چند جای آن افتادگی‌های بسیار دارد. نسخه كتابخانه مجلس هم از حیث نادرستی كم از آن نیست بهمین جهة در بسیاری از موارد بهیچ‌یك ازین دو نسخه اعتماد نكردم و عبارات را بمسئولیت خویش و با سوابقی كه ازین‌گونه انشای مغلق پر كنایه و پر استعاره زشت دارم اصلاح كردم و نامهای كسان و جاها را از روی اسناد و مآخذ دیگر ترتیب دادم و این كتاب چنانكه امروز بدست خوانندگان می‌افتد فراهم شد.
مقصود من از انتشار این كتاب چنانكه پیش ازین هم گفتم این نیست كه نمونه‌ای از انشای پسندیده بدست خوانندگان بدهم، زیرا كه این‌گونه انشاء را كه درین كتاب بكار رفته مخصوصا در تاریخ نویسی بهیچ‌وجه نمی‌پسندم و خود هنگام نوشتن فرسنگها از آن دورم.
یگانه مقصود این بود كه مجموعه‌ای نسبة كامل و درست از تاریخ خاندان زند كه یكی از جلیل‌ترین و گرامی‌ترین خاندانهای شاهی تاریخ ایرانست بدست خوانندگان بیفتد و نقیصه بزرگی را كه بواسطه چاپ نشدن چنین كتابی در ایران هست برطرف كند و این كتاب و دو ذیل آن كاملا این مقصود را برمی‌آورد.
در درستی مطالبی كه درین كتاب نوشته شده است هیچ شك
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 15
نیست و نویسنده متن و دو ذیل آنرا می‌توان تاریخ‌نویسان درست گوی امین دانست. البته پیداست هركتابی كه بفرمان هركسی و در زمان او نوشته شود از تملق و مزاج‌گوئی و اغراق و زیاده‌روی در القاب و عناوین تهی نیست و این سیرتیست كه از آغاز تاریخ‌نویسی در زبان فارسی روا بوده است و هركتاب تاریخی كه در ایران نوشته‌اند همین حال را داشته است ولی صرف‌نظر ازین ظاهرسازی ناگزیر اگر پرده از روی خوش‌آمدگوئی برداریم می‌بینیم كه حقایق همه‌جا آنچنان كه می‌توان با اسناد معتبر دیگر قیاس كرد و پی بدان برد آشكار میشود و اگر هم عین حقیقت نباشد لااقل انعكاس مسلم و صریح عقاید و آرای عامه ایرانیان در آن زمان بوده است و همه بهمین صورت حوادث و وقایع را می‌دیده و بهمین زبان آنها را تعبیر میكرده‌اند. برای نمونه همین بسست ذكر كنم كه آنچه درین كتاب از بدرفتاریها و نابكاریهای زكی خان گفته شده در آثار دیگر آن زمان هم دیده میشود و مثلا طوفان هزار جریبی شاعر معروف همان زمان شمه‌ای از آنرا درین قطعه می‌گوید:
زكی خان چو در غارت اصفهان‌برانگیخت آتش برآورد دود
پس از بردن سیم و زر آن‌چنان‌بفرزند و زن دست یغما گشود
كه نه زاده‌ای ماند جز طفل اشك‌نه زاینده‌ای غیر زاینده‌رود در هر صورت مقصود عمده از انتشار این كتاب این بود كه راهی از حقیقت‌جوئی در قسمتی از تاریخ ایران گشوده شود و اگر خوانندگان خطائی درین صحائف ببینند بر من منت گذارند و مرا از آن بیاگاهانند، زیرا نوشتن و چاپ كردن یگانه وسیله‌ایست كه خوانندگان خطاكاری را از خطاهای وی برهانند و در اصلاح آن بكوشند تا حقیقت در نهانگاه اذهان مردم دانا و بینا نماند و بدینوسیله پرده از روی بردارد و ببازار آید.
طهران شهریورماه 1317
سعید نفیسی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 19

فهرست تاریخ گیتی‌گشا

تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 21
فهرست مندرجات تاریخ گیتی‌گشا صفحه
نسب طایفه زند 4
در بیان نسب و حسب خدیو گردون قبب و ذكر شرذمه‌ای از حالات آن خسرو نامدار 6
در بیان انقراض دولت طایفه افشار و انتقال بخدیو جهانگیر نامدا 8
در بیان شطری از فتوحات حضره‌باری و استمداد علی مردان خان بختیاری و نصرة یافتنش 12
در بیان معاهده خدیو خسرونشان با ابو الفتح خان و علی مردان خان و استقرار سلطنت بر اسماعیل میرزا صفوی و رزم خدیو نامدار 15
در بیان طغیان علی مردان خان و نقض پیمان و ایمان و رفتن او بشیراز و شكست صالح خان 17
در بیان ورود موكب مسعود بدار السلطنه اصفهان و فرار حاجی بابا خان و حكومت محمد صادق خان 19
در بیان وقایع سال فرخنده فال سیچقان‌ئیل مطابق یكهزار و صد و شصت و پنج هجری 1165 20
در بیان مختصری از احوال دار المرز و چگونگی استیلای محمد حسن خان قاجار بر الكای مازندران و عزیمت خدیو منصور بصوب مزبور 25
در بیان عطف عنان خدیو گیتی‌ستان ببلده طهران و تعمیرات و مرمت خرابی احوال لشكریان و عزیمت بدار السلطنه اصفهان 29
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 22
در بیان سال فرخنده فال اودئیل مطابق 1166 و استیلای لشكر منصور بر علی مردان خان و انهزام آزاد خان و سایر وقایع غریبه 31
كیفیت محاربه خدیوجم غلام كسری احتشام با آزاد خان افغان و حقیقت وقایع آن ایام مسرت‌نشان 33
ذكر مراجعت حضرت ظل الله از الكای فارس بجانب عراق و شكست آزاد خان در قمشه و كشته شدن اسكندر خان 38
در بیان جدال خدیو كشور جلال با عبد الله خان و شكست یافتن او از سپاه ظفر توأمان 41
بیان وقایع سال فرخنده فال خجسته بال بارس‌ئیل مطابق 1167 42
ذكر توجه آزاد خان بساحت فارس و شكست یافتن از قهرمان جم اساس در نواحی چشت 44
بیان سال همایون فال توشقان‌ئیل مطابق 1168 46
ذكر ورود موكب مسعود باصفهان و طغیان جماعت گرمسیری در آن خطه فردوس‌نشان 49
وقایع احوال محمد حسن خان قاجار و جنگ او با شیخعلی خان در سنجان كزاز و شكست سپاه نصرة طراز 51
وقایع سال همایون فال لوی‌ئیل مطابق 1169 54
ذكر ایلغار محمد حسن خان بجانب گیلان و عزیمت آزاد خان افغان 56
ذكر وقایع سال خجسته فال سنه 1170 و مأمور شدن شیخعلی خان بدار السلطنه اصفهان 57
حركت موكب محمد حسن خان از مغان و تسخیر قلعه ارومی و شكست آزاد خان 59
سال میمنت منوال 1171 و وقایع آن زمان فرخنده توأمان 61
سال میمون 1172 و وقایع آن زمان فرخنده نشان 62
ذكر قتل جماعت افاغنه در مازندران بدست محمد حسن خان قاجار 67
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 23
ذكر بقیه احوال محمد حسن خان قاجار و بیان سوانح و وقایع آن زمان 69
بیان حركت موكب جهان‌گشا از شیراز بصوب طهران 72
ذكر بقیه احوال محمد حسن خان و چگونگی اوضاع آن زمان و سایر وقایع آن اوان مسرت‌نشان بامر خالق انس و جان 80
ذكر سرانجام كار و پایان روزگار محمد حسن خان قاجار 83
ذكر دخول جناب شیخعلی خان بشهر استراباد بموجب حكم و مراجعت باردوی نصرةنشان 88
ذكر وقایع سال فرخنده فال مطابق 1172 89
ذكر احوال دار الامان كرمان و مأمور شدن خدا مراد خان زند بسرداری آن ملك خلد مانند 90
بیان چگونگی تتمه وقایع این سال فرخنده فال و سایر امور ایام توقف در طهران 91
ذكر رسیدن بهار و نوروز گیتی‌افروز سال هزار و صد و هفتاد و سه هجری 1173 92
ذكر حركت موكب جهان‌گشا بجانب خمسه عراق و سایر اتفاق بتقدیر خالق انفس و آفاق 95
ذكر وقایع سنوات هزار و صد و هفتاد و چهار و پنج 1174 و 1175 بلطف خالق سرای سپنج 96
ذكر مراجعت اردوی نصرة توأمان از سفر اول آذربایجان و چگونگی آن 98
ذكر توجه موكب نصرة نشان دیگرباره بجانب آذربایجان 99
بیان افتتاح ابواب نصرة و ظفر بعد از شكست لشكر فتح‌پرور در قراء خمسه بلطف خالق خیر و شر 102
بیان چگونگی محاصره قلعه ارومیه و بقایای احوال فتحعلی خان 104
بیان قضیه عمای شیخعلی خان و چگونگی وقایع آن زمان 108
ذكر حركت موكب منصور از ارومی و وقایعی كه مقارن آن اتفاق افتاد و گزارش زكی خان زند 110
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 24
بیان انصراف موكب شوكت و شان از الكای آذربایجان و عزیمت زكی خان از اصفهان 112
ذكر ورود موكب مسعود بدار السلطنه اصفهان و گزارش آن اوان مسرت نشان 115
بیان ظهور نوروز سلطانی و گوهرریزی سیماب نیسانی در سال هزار و صد و هفتاد و شش هجری 1176 116
ذكر مأمور شدن نظر علی خان زند برزم زكی خان و شكست یافتن لشكر زكی خان بحكم آفریدگار جهان 123
ذكر ورود ایلچی عمر پاشا والی بغداد و سایر وقایع آن زمان مسرت نشان 126
بیان حركت موكب ظفر كوكب از محل سیلاخور بجانب لرستان فیلی و وقایع آن اوان 128
وقایع سال فرخنده فال هزار و صد و هفتاد و هفت 1177 هجری و چگونگی آن سال سعادت منوال 130
بیان كیفیت گیر و دار دار الامان كرمان و قضایای آن مملكت سعادت اقتران 136
بیان توجه موكب نصرة طراز بجانب دار العلم شیراز و ورود بآن خطه بهجت پرور غم‌پرداز بلطف داور كارساز 137
بیان تسخیر و تصرف كرمان و بعضی احوال محمد امین خان سردار دار الامان كرمان و وقایع آن زمان 140
ذكر واقعات سنوات مباركات هزار و صد و هفتاد و هشت و نه هجری 1178 و 1179 144
بیان تتمه احوال كرمان و بقیه امور تقی خان درانی و سایر معاملات آن زمان بتقدیر ملك جاودان 150
ذكر بنیاد عمارات مباركات در خطه غم‌پرداز شیراز و چگونگی آن زمان 153
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 25
ذكر وقایع سال فرخ فال هزار و صد و هشتاد 1180 و رسیدن بهار بهجت آثار بامر آفریدگار كون و فساد 158
بیان احوال امیر مهنا و غائی و گزارش كار آن 161
ذكر انجام كار و اختتام روزگار امیر مهنا و بقتل رسیدن او بتقدیرات خالق ارض و سما 167
ذكر سركشی ذوالفقار خان افشار و گرفتار شدن او بدست علی محمد خان بتقدیر قادر مختار 168
بیان احوال حسینقلی خان ولد محمد حسن خان و گزارش او 170
تسلط حسینقلی خان دیگر بار بمازندران و چگونگی گزارش و سایر وقایع آن زمان 173
بیان گرفتاری زكی خان بدست شیخ عبد الله بنی معین در جزیره هرموز و چگونگی آن 175
ذكر سرداری علی مراد خان و مأمور شدن بجانب كردستان و گرفتاری او 178
بیان رسیدن بهار خرم و وصول كوكبه نیر اعظم بساحت بیت الشرف و انحراف مزاج روشن از عمر پاشای والی بصره و بغداد و مأمور شدن نواق ظهیر الدوله بتسخیر ام البلاد 179
ذكر كیفیت تحریك رایات جلال نواب سپهر ركاب اعتضاد الدوله بجانب بصره و ورود بكنار شط العرب 183
ذكر ظهور بهار فیض آثار و هنگام خضارت باغ و گلزار و صورت گرفتن جسر و عبور سپاه 186
ذكر ورود محمد وهبی بسفارت از نزد سلطان شكندرشان روم بخدمت فرمانده این مرز و بوم 194
بیان ورود خوارج عمان با سپاه گران و سفاین بی‌كران باعانت بصریان و گزارش آن 195
بیان حركت سپاه بغداد با عنایت و امداد اهل ام البلاد و شكست یافتن بقدرت خالق كون و فساد 200
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 26
ورود بهار گیتی‌فروز و انهدام بلای غلا در بصره بامر خالق عز و علا 202
بیان افتتاح ابواب بصره بر روی مجاهدان بمقالید اهتمام نواب سپهر ركاب سعادت غلام 207
بیان مجادله و محاربه علی محمد خان زند با جماعت اعراب و شهادت آن جوان سعادتمند 211
بیان توجه نواب استظهار الدوله دیگر بار بجانب فیض جوانب ام البلاد بصره 214
ذكر قضیه غم‌پرور و واقعه سخت اثر ارتحال نواب غفران مآب از جهان فانی سوی عالم جاودانی 215
ذكر مراجعت نواب سپهر ركاب از بصره و چگونگی وقایع آن زمان و قضایای آن اوان بتقدیر حضرت سبحان 219
ذكر فرستادن نواب ابو الفتح خان و زكی خان علی مراد خان را بجانب عراق و وقایع اطراف آفاق 221
در بیان توجه زكی خان بجانب اصفهان از شیراز و اختتام روزگار او 224
بیان طغیان ذو الفقار خان افشار و سایر وقایع آن روزگار بتقدیر مدبر لیل و نهار 228
ذكر داستان بی‌دخلی نواب ابو الفتح خان در امور جهانداری و توجه این نور حدقه دولت بجانب اصفهان 231
ذكر پریشانی اساس دولت علی مراد خان در دار السلطنه اصفهان بتقدیر خالق انس و جان و كیفیت آن 234
ذكر حركت موكب علی مراد خان از دار السلطنه اصفهان بجانب شیراز جنت طراز بتقدیر خدای بنده‌نواز 236
بیان اتفاق این جهانبان كشورستان با علی مراد خان و سایر وقایع آن زمان 238
ذكر چگونگی سلطنت علی مراد خان و وقایع آن ایام محنت انجام غم آغاز 241
بیان بقیه احوال علی مراد خان بعد از نزول او بدار السلطنه اصفهان و كیفیت و گزارش آن 244
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 27
بیان احوال آقا محمد خان قاجار و چگونگی استیلای او بالكای مازندران و چگونگی آن 246
بیان میمنت ترجمان طلوع آفتاب جهان آرای وجود مسعود آن نورفزای جهان كامگاری از مشرق شهریاری و بروز رای عرصه پیرای ذات معدلت صفات آن غره ناصیه نامداری از افق فضل حضرت باری 252
رسیدن بهار عالم افروز سال فرخنده فال مطابق سنه یكهزار و صد و نود و هشت 1198 هجری 261
بیان مجادله و محاربه سپاه نصرة همراه با آقا محمد خان قاجار و هزیمت لشكر منصور 262
در بیان حركت آقا محمد خان بجانب الكای اصفهان و تسخیر دار السلطنه 269
بیان انصراف موكب مسعود از خطه شیراز جنت طراز بجانب اصفهان و كیفیت آن 271
ذیل میرزا عبد الكریم سبب تألیف كتاب 276
بیان اختتام دولت زندیه من كلام زبدة المنشیان میرزا عبد الكریم بن- علی رضای منشی رحمة الله 279
بیان فرار اسمعیل خان بجانب همدان و رفتن حضرت جهانبانی ببلده مزبور و مجادله خسرو خان 282
بیان مراجعت خدیو جهان باصفهان و مجادله با محمد حسین خان و اسمعیل خان و فرار حاج علیقلی خان بفارس 288
ذكر سال فرخنده فال یونت‌ئیل خجسته تحویل مطابق سنه هزار و دویست هجری 1200 291
بیان توجه آقا محمد خان بجانب عراق و مجادله خسرو خان و شكست او و مأمور شدن علیقلی خان بسرداری عراق و كشته شدن هدایت الله خان والی گیلان 293
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 28
در بیان حركت حضرت ظل اللهی از دار الملك شیراز بجانب الكای كوه‌كیلویه 296
ذكر ابتدای زمستان و حركت موكب عزوشان بجانب كوه‌كیلویه 298
وقایع سال فرخنده فال قوی‌ئیل خیریت دلیل مطابق سنه هزار و دویست و یك 1201 هجری و كیفیت آن 299
بیان محاربه امیر محمد خان با جعفر قلی خان قاجار در براهان من اعمال دار السلطنه اصفهان و وقایع آن 302
ذكر مأمور شدن نواب جهانبانی از جانب حضرت جهان‌ستان بجانب خطه لار و فتح آن دیار 303
سال فرخنده فال پیچی‌ئیل خیریت دلیل مطابق سنه هزار و دویست و دو 1202 هجری 304
در بیان حركت موكب ظفر شعار بعزم اصفهان و هزیمت علیقلی خان قاجار بجانب كاشان 309
در بیان مأمور شدن نواب جهانبانی بجانب بندر علویه و وقات خاقان مغفور و جلوس صید مراد خان در فارس 310
ذكر سال فرخنده فال تخاقوی‌ئیل فرخنده دلیل مطابق سنه 1203. 315
ذكر بیان مجادله سپاه نصرة شعار آقا محمد خان و سایر وقایع آنزمان بحكم خداوند جهان 321
ذكر سال فرخنده فال ایت‌ئیل خجسته تحویل سنه 1204 324
در بیان سال میمنت اشتمال تنگوزئیل مطابق سنه هزار و دویست و پنج 1205 هجری 329
در بیان اعراض مرتضی قلی خان و مصطفی قلی خان از جانب آقا محمد خان و توجه بجانب شیخ ویس خان و مراجعت آنها ثانیا 330
در بیان تسخیر نمودن آقا محمد خان ولایت این جانب رود ارس را و مراجعت بطهران 332
در بیان سوانح غم‌فزای محنت‌پیرای و سایر وقایعی كه در آنزمان حادث
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 29
گردید 335
مراجعت نواب جهانبانی بخارج دار الملك شیراز و رفتن ببندر ریك 344
بیان محاربه نواب جهانبانی با لشكر شیراز جنت طراز و سایر وقایع غم‌پرداز بتقدیر ملك كارساز 346
ذكر خبر شدن حاجی از شكست لشكر شیراز و متوسل شدن او بدولت آقا محمد خان 349
بیان محاربه نواب جهانبانی با لشكر شیراز مرتبه دوم و شكست یافتن ایشان 353
در بیان محاربه لشكر نصرة شعار با مصطفی خان قاجار و ظفر یافتن آنجناب بتوفیق مسبب الاسباب 359
در بیان جنگ لشكر شیر آهنگ جان محمد خان قاجار و رضا قلی خان قاجار و انهزام شدن سپاه مخالف 361
ذكر ورود آقا محمد خان قاجار ببلوك ایرج و شبیخون زدن لشكر پرخاشگر باردوی وی 367
ذیل آقا محمد رضا ذكر تتمه احوال خیر مآل لطفعلی خان زند سعادتمند تألیف مرحوم آقا محمد رضای شیرازی 374
بیان وقایع سال فتنه اشتمال شورش مآل سیچقان‌ئیل مطابق سنه 1027 376
بیان توجه موكب جهانبانی از طبس بصوب فارس و وقایع آن سال محنت اساس بتقدیر خالق ناس 377
بیان حركت از رونیز و معطوف ساختن عنان شبدیز عزیمت موكب جهانبانی كرة بعد اخری بصوب طبس 380
بیان توجه موكب جهانبانی بصوب كرمان حسب الاستدعای طوایف سیستانی و افغان بمشیت خالق انس و جان 381
وقایع سال مسرت آغاز اندوه انجام اودئیل مطابق سنه 1028 384
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، مقدمه، ص: 30
ذكر سازش مستحفظین قلعه كرمان با سپاه آقا محمد خان و از دست دادن و واپس گرفتن حضرت جهانبانی قلعه را و از دست دادن آنها كرة بعد اخری 386
بیان حركت موكب جهانبانی از كرمان بصوب بم 387
ذكر مقدمات قتل و اسر و نهب كرمان بعد از رفتن بندگان جهانبان بصوب سیستان 388
بیان عطف عنان حضرت جهانبان از كرمان بصوب بم و سیستان 389
بیان وقایع جانگزای گرفتاری حضرت جهانبان و حادثه عمای آنحضرت 390
بیان حادثه قتل آنحضرت باغوای حاجی مردود بدسرشت 391
خاتمه در بیان وقایع احوال آنان كه باوجود دیدن احسان ازین خاندان و عدم عرضه و اسم و رسم و برتری یافتن در دولت این دودمان طریق خیانت پیموده و باندك زمانی سزای اعمال بر ایشان معین و مشهود گردیده 392
فهرست نامهای كسان و خاندانها و نژادها 396
فهرست نامهای جاها 413
فهرست نامهای كتابها 426
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 1

[مقدمه مؤلف]

تاریخ گیتی‌گشا بسم اللّه الرّحمن الرّحیم طراز كلام مورخان سخن‌پرور و زیور اقلام نگارندگان قصص و سیر حمد و ثنای مالك الملكیست كه پادشاهان نامدار و فرماندهان ذوی الاقتدار را دیهیم والای ابهت ازو بر سرست و گردن‌كشان روزگار و سرافرازان تاجدار را خلعت زیبای دولت ازو در بر. در هر عهدی بجهت انتظام امور عالم سایه عاطفت بر سر یكی از سرداران انداخته و ظل ظلیل بر مفارق آسایش‌گزینان هر كشور و مملكت و گوشه‌نشینان هر ولایت ممهد ساخته، كه بندگان حضرتش از تابش آفتاب حوادث در امان و از تصادم تند باد فتن بركران باشند. در هر عصری بنابر آرامش طبقات امم یكی از سعادتمندان را بنظر مرحمت بدرآورده، تارك جلالش را زیب بخش دیهیم و كلاه و قامت عظمتش را رتبت‌افزای مسند و گاه كرده است كه صورت‌پذیرفتگان دست صنعش كه جمهور عباد و سكان بلادند در پناه دولت و حمایت او از آسیب نوائب و تعرض مصائب مصون و محفوظ گردند. نام نام‌آوران بزبان منهیان لطف او در روزگار سمرست و اسمای سروران بمحض مرحمت و شفقت او طراز كتب اخبار و سیر. اگرچه ملك بی‌زوالش از اعانت وكیل مبراست و سلطنت لایزالش از كفایت كفی؟؟؟ معرا، لیكن بجهت انتظام جهان و مصلحت احوال جهانیان مملكت‌آرایان كشورگیر و گیتی‌گشایان صاحب تدبیر را شیرازه بند اوراق روزگار نموده و انتظام امور عالم و نظم مهام بنی‌آدم را برای رای گیتی‌آرای ایشان محول فرموده است كه بندگان حضرتش را در تطرق اسباب جور و بیداد نگاهبان و پروردگان دست عنایتش را از تطاول اهل فتنه و فساد پاسبان بوده، همگی صغیر و كبیر و قاطبه برنا و پیر در مهد امن و امان غنوده بلوازم بندگی و عبادتش قیام و بمراسم شكر نعمتش اقدام نمایند. نقد كامل عیار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 2
ناقدان دكان سخنوری و جوهریان بازار معنی‌پروری از ذكر جلال و تذكار انعام و افضال او سرمایه‌بخش كنوز دفاتر و معهذا زبان زبان‌آوران عبارت پیرا و نطق سخن‌پروران معانی‌آرا در اظهار عظمتش و تكرار مرحمتش قاصرست و درود نامحدود كه كاربندان دفتر نكته‌پردازی از احصای آن عاجز آیند و تحیات نامعدود كه محفل‌آرایان بزم سخن‌سازی از حصر آن بقصور اعتراف نمایند سزاوار جنا خیر البشر و لایق برگزیده دادار داورست، كه جمهور انبیاء و رسل و جمیع هادیان خیر السبل كه متون كتب تواریخ و شروح صحف سیر بوصف فضایل و تعریف محاسن خصایل ایشان ناطق و فصول مناقبشان ورد زبان و زیور بیان سخنوران سابق و لاحقست ابجدخوانان دبستان و اطفال سبق‌خوان اویند. غرض اصلی و مقصود كلی نقشبند صور مخلوقات و صانع كل مصنوعات از حیوان و معدن و نبات و تخمیر خمیر آدم و تكوین مكونات عالم بروز گوهر وجود و ظهور كوكب مسعود اوست و صلوات زاكیات و تسلیمات وافیات بر اولاد او، كه اختران مسعود بروج خلافت و شموع بی‌دود محافل امامت و گلهای رنگین بساتین كرامت و لئالی ثمین بحار ولایتند بتخصیص جناب حیدر صفدر، ولی حضرت داور، ابن عم جناب خیر البشر، كننده در خیبر، كشنده عمرو و عنتر، باب شبیر و شبر، غالب كل غالب، مظهر العجایب علی بن ابی طالب، علیه و علیهم صلوات الله الملك الوهاب باد.
اما بعد: بر ضمایر ارباب بصایر و خواطر مآثر مخفی و مستور نخواهد بود كه در هر عصری از اعصار ضبط وقایع و تدوین احوالات بدایع روزگار و بیان رسوم دولت سلاطین كامگار و ایراد قواعد سلطنت خواقین نامدار و ثبت محاسن صفات آن فرقه والا مقدار و نشر مكارم ذات آن طبقه كامگار بر صفحات لیل و نهار واجب و در هر زمانی از زمن یكی از كاربندان عرایس سخن و نام‌آوران صاحب پیشه و فن و شیرازه‌بندان اوراق داستانهای نو و كهن بامر یكی از برگزیدگان واهب ذو المنن باین امر خطیر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 3
پرداخته و بدایع وقایع آن عهد را مدون ساخته، نام نامی و القاب گرامی نام‌آوران را در ساحت روزگار بالسنه و افواه انداخته‌اند. درین اوان سعادت‌نشان كه زمان دولت و اوان شوكت داور دارا افسر، سكندر فریدون‌فر خدیو قضا مطیع، قدر چاكر، دارای جم شكوه، فریدون سیر قهمران دشمن سوز، دوست‌پرور، جهانگیر كسری نظیر، كی همسر دلیر، خورشید تیغ، بهرام خنجر، سپهبد شهاب، رمح هاله سپر، سپهدار ستاره حشم، انجم لشكر، طرازنده رخسار عرایس فتح و ظفر، معمار معموره ملك و كشور، لایق تاج و سرافراز افسر، برگزیده حضرت داور المؤید بتایید الملك الاكبر، ابو المظفر محمد جعفر خان زند، دوحه سرابستان این سلسله ارجمند و نوگل گلزار این فرقه سربلندست، این حقیر خاكسار و ذره بی‌مقدار، محمد صادق الموسوی متخلص بنامی كه دلال متاع قلت بضاعت و تاجر كالای عدم استطاعت و از خدمت- گزاران قدیم این دولت جاوید مدتست، از جانب سعادت جوانب این شهریار كشورگیر و بفرمان واجب الاذعان این ملك‌آرای بی‌نظیر مأمور گردید كه لئالی وقایع دولت این خدیو كامگار و گزارش اوان شوكت این خسرو عالی مقدار را بتفصیل در سلك تحریر و رشته تنظیم كشیده جمیع كلیات و جزئیات را مدون سازد و واقعات ایام دولت این سرور آفتاب رایت، بعد از ایراد احوالات گذشته، بپردازد. لهذا حسب الفرمان واجب الاذعان اجرای آن خدمت را انگشت قبول بر دیده نهاده و قدم بر شاهراه اطاعت گشاده، چگونگی و كیفیت امور بدایع را بر صفحه بیان نگاشته و این صحیفه شریفه را در كتابخانه روزگار بودیعت گذاشته، انشاء الله تعالی زمان دولت این شهریار گیتی‌مدار تا زمان ابد پایدار و قصر بی‌قصور شوكتش تا قیام قیامت استوار باد.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 4

نسب طایفه زند

بر ضمایر مشتریان جواهر معانی و بباعان متاع نكته‌دانی مخفی و مستور نماند كه سلسله زند و آن فرقه سعادتمند از اعاظم ایلات عراق و در شیمه كریمه شجاعت مشهور عراق و حجاز و در شیوه حمیده بسالت «1» پیوسته از اقران ممتاز و فی‌مابین جمیع فرق مباهی و سرافراز و در لوازم مروت و مردی و مردانگی و مراسم دلیری و فرزانگی بی‌شریك و انباز بوده، در اواخر دولت سلاطین جنت مكین صفویه و اختتام سلطنت شاه سلطان حسین صفوی كه ابواب فتنه و فساد بر روی اهل عراق باز و تند باد شورش و غوغا از مهب احكام قضا در اهتزاز و جماعت افاغنه قلجه و قندهار رایت‌افراز عرصه اقتدار و از سلطان نافذ- القرمان ایران قطع اختیار نموده، بر دار السلطنه اصفهان كه محل توقف ایشان بوده است تسلط و اختیار باز و بازوی شوكت و اقتدار بر تخریب بنیان ملك و مال سكان عراق گشوده بودند و جماعت رومیه نیز فرصت كرده، روی بتسخیر بلاد عراق آورده، تا عمال قلمرو علیشكر و توابع و لواحق آن بوم و بر لگدكوب سم ستوران آن طایفه پرشوروشر و محل غوغای آن فرقه بیدادگر گردیده، رایت اقتدار نیز در آن سرزمین بذروه چرخ برین رسانیده، همگی ایلات و اویماقات و اكثری از ممالك ایران گردن بزیر بار افاغنه كشیده متاع فاسد و كالای كاسد حكمرانی آنها را بنقد جان خریده و در معرض فرمان‌برداری آرمیده بودند، طایفه جلیله زند و آن فرقه علیه فیروزمند كه همواره شیر فلكشان اسیر خم كمندست با آنكه در پری من اعمال ملایر و نواحی قلمرو نشیمن و در میان دوست و دشمن مسكن و از طرفی اتصال بجماعت رومیه و از جانبی قرب جوار بفرقه افاغنه داشتند، آن هردو فرقه را نابود انگاشته و آن دو طایفه را معدوم پنداشته، بزور بازوی مرد افگن و قوت نیروی دشمن‌شكن راه مرور بر روی مترددین آنها بسته و پیوند تسلط ایشان را از موطن خود گسسته، در مأمن عافیت
______________________________
(1) بسالت بمعنی دلیری و دلاوری
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 5
نشسته بودند. جماعت افاغنه و گروه رومیه بكرات در مقام انطفای آتش اقتدار و اطفای نوایر گیر و دار این طایفه جلیله برآمده، بهیچوجه علاج ننمودند و مدت هفت سال دولت افغان قرین امتداد و قصر تسلط رومی قوی بنیاد بود و مشام آرزوی آن طایفه از جانب این سلسله جلیله بغیر از بوی خون رایحه‌ای نمی‌شنود.
چون دولت افاغنه بانجام رسیده و شوكت آن ملاعنه باختتام انجامیده و زمان دولت سلطان نادر شاه گردیده، گوش هوش نادر شاه آوازه خصم‌افگنی و طنطنه دشمن‌شكنی طایفه جلیله زند را بكرات و مرات شنیده، از تیغ تیز و شمشیر خون‌ریز آن نهنگان لجه ستیز مخوف و حركت دادن ایشان را از موطن مألوف در خاطرش تصمیم پذیرفته، بنابر احتیاط نخستین بابا خان چابشلو را فرستاده، امر نمود كه بتدبیری بر ایشان دست‌یافته و رجال آنها را آنچه مقدور شود قتل عام و تتمه را بالاخره بصوب خراسان حركت دهند. بابا خان مزبور به حیله و كثم «1» و اجرای قسم آنها را خاطر جمع نموده و بدام تزویر كشیده، متوجه امضای حكم شاهی گردیده و جمعی كثیر از آن یلان شیر گیر را بی‌خبر بقتل رسانید. بعد از آن حكم شاهی بحركت دادن ایشان صدور یافته، بقیه رجال و نسوان و اطفال آن فرقه هزبر خصال را روانه خراسان و در محلی موسوم بدره جز كه محل تركتاز جماعت تركمانست ساكن نمودند الغرض بعلة شهرت رشادت جمعی از تازه نهالان بستان مردانگی در آن قضیه بر خاك هلاك خفتند و بسیاری از نوباوگان گلستان فرزانگی در آن واقعه روی بنهان خانه خاك نهفتند و تتمه آواره دیار غربت و ره‌نورد بیابان كربت گشتند.
______________________________
(1) كثم بمعنی نزدیكی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 6

در بیان نسب و حسب خدیو گردون قبب و ذكر شرذمه‌ای از حالات آن خسرو نامدار

بر شناسندگان جواهر كلام و خریداران كالای پربهای این دفتر فرخنده انجام مخفی نماند كه ایناق خان و بوداق خان دو برادر بودند كه در میان طایفه زند بر سایر آن قوم فیروزمند شرف سروری و مرتبه برتری داشتند. ایناق خان برادر مهتر را دو پسر بود: جناب محمد كریم خان فرزند ارجمند و محمد صادق خان پسر كهتر، كه دو اختر بودند از برج سعادت و دو گوهر از درج شرافت، آثار عظمت و جلال از ناصیه حالشان ظاهر و انوار دولت و اقبال از روی منیرشان باهر، در مبادی حال آثار انوار آفتاب عدالت و ضعیف‌پروری از افق ضمیرشان طالع و در آغاز دولت پرتو مرحمت و عدالت‌گستری از چراغ عالم‌افروز خاطر خطیرشان لامع و آتش شمشیر جهانگیرشان دشمن‌سوز و شمع پرنور رحمت دوست‌پذیرشان گیتی‌افروز، اگرچه ابنای سلسله زند همگی صاحب شمشیر و افراد آن فرقه سعادت پیوند جمله پردل و دلیر بودند، لیكن از صدمه تیغ بی‌دریغ جناب محمد كریم خان قرین اندیشه و بیم و همواره بر كمند عدوبندشان سر تسلیم داشتند. چون در سال هزار و صد و شصت هجری، بنحوی كه در تاریخ نادری مفصلست، نیز دولت نادر شاه بسرحد افول و غروب رسید و چراغ شوكتش از تندباد قضا و قدر منطقی گردید، در الكای خراسان علیشاه اسباب سلطنت فرو چیده، ابنای سلسله جلیله زند در ظل رایت آن دو برادر سعادتمند اجتماع كرده روی نیاز بخدمت آن سرور و سرافراز آورده، استدعا نمودند كه ایشان را در ظن حمایت و سایه عاطفت جای داده، عنان توجه بجانب الكای عراق گشاده، در موطن پیشین و اماكن دیرین در پناه نخل برومند و ظن دوحه سربلند آن دو برادر ارجمند سایه‌نشین و یك چند بفراغ بال و رفاه حال آسایش گزین باشند.
آن دو برادر كامگار نامدار مقید بدولت علیشاه و مشوش از آن همه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 7
لشكر و سپاه نگشته،. افراد آن طایفه جلیله را جمع‌آورده، از اعما؟؟؟
ابیورد و دره جز حركت و روی عزیمت بجانب الكای عراق هشته، بر ادهم سعادت و اشهب كرامت برنشسته، علیشاه فوجی كثیر از لشكر شیر غرور پیل‌زور متعاقب آن فرقه منصور مأمور و لشكر مزبور از صدمه سنان و شمشیر و ضرب دست خنجر و تیر آن هژبران دلیر و رزم‌آوران شیرگیر چون روباه از چنگ شیر با تن‌های خسته و سرهای شكسته مراجعت نمودند. طایفه جلیله زند و آن یكه تازان رستم كمان بهمن كمند در موكب نصرة پیوند آن دو برادر سعادتمند محفوظ از شوایب آسیب و گزند، مراجعت بمواطن و عرصه پیرای اماكن و ساحت‌آرای مساكن گشتند. چون جناب محمد كریم خان برادر مهتر بود محمد صادق خان را بر ایشان مقدم داشته، همگی اعاظم سلسله مزبور و افاخم طایفه مذكور و سرداران و سرخیلان آن فرقه منصور و سایر نزدیك و دور گردن بر طوق فرمانش گذاردند. چون پری من اعمال ملایر محل توقف و توطن آن طبقه با اعزاز شده، آواز شهامت محمد كریم خان در اطراف و اكناف منتشر گردید وصیت بسالت آن حضرت بگوش دور و نزدیك رسید. بعضی از ایلات و اویماقات حوالی و حواشی بخدمت آن حضرت شتافتند و بسیاری از مردم آن نواحی سعادت ملازمتش را دریافتند. از آنجا كه ابراهیم شاه با برادر خود علیشاه آغاز طغیان و عصیان و در الكای عراق بنیاد فتنه نهاد و ابواب موافقت بر روی وی بسته و درهای مخالفت گشاده و طنطنه شوكت وصیت جلادت آن حضرت مسموع ابراهیم شاه گردید بخاطرش رسید كه خاطر خطیر آن جناب را بطریقی بدست آورده ایشان را بكاری مشغول و از فكر لشكر و خیال ملك و كشور بازدارد و ضمیر منیر آن جناب را باندیشهای دیگر باز نگذارد.
شرحی بان حضرت قلمی نمود كه: بعضی ایلات عراق و برخی از اهل جور و نفاق دست تركتازی گشاده، پای بطریق عدوان و طغیان نهاده و بانواع تطاول و تطرق «1» اقدام دارند، تنبیه و تأدیب
______________________________
(1) تطرق بمعنی راهزنی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 8
آنها و ترفیه حال رعایا و برایا و امنیت طرق آن و لا محول بر رای آن جنابست و در طی شرح مزبور خلعتی گرانمایه و اقسام جواهر و پیرایه ارسال داشت و بنحو مسطور امور مزبور را مفوض داشت.

در بیان انقراض دولت طایفه افشار و انتقال بخدیو جهانگیر نامدار

مفصل احوال هدم قصور دولت نادر شاه افشار و كیفیت وقایع آن روزگار در اواخر تاریخ نادری و دره نادره مسطور و مذكور و این ذره محقور بضبط وقایع اوان دولت سلسله علیه زند مامور و ایراد وقایع ما قبل از سیاق این دفتر و خلاف فرموده این خدیو منصور و بهمه جهة متابعت فرمان واجب الاذعان مطلوب و منظورست، لیكن بجهة انتظام سررشته كلام و ارتباط لئالی این درج بانظام مختصری از تطول وقایع آن ایام را زبانزد كلك شیرین‌كلام و موجزی از مفصل آن آغاز و انجام را بی‌سپر خامه خوش‌خرام و باظهار آن بدین نمط قیام و اقدام می‌نماید كه: در سال هزار و صد و شصت هجری كه شداید ظلم و عدوان نادری بجمیع دور و نزدیك و ترك و تاجیك و اقطار ممالیك رسید سرخیلان همیشه كشیك در نیم شبی تاریك او را بقتل آورده، بنیان دولتش را منهدم كردند. علیقلی خان برادر زاده آن‌كه در آن اوان بسرداری زابلستان قیام داشت با عم خود آغاز مخالفت گذاشته، رایت طغیان افراشته، با لشكرهای زابل و سیستان و هرات و ایماقات هزاره‌جات عازم پیكار و مستعد كارزار عم گردیده تا بمنازل جام و لنگر رسیده بود كه از واقعه عم و كیف‌وكم آگاه شد. با قدم سرعت در گاه و بیگاه مرحله‌نورد راه و آن راه دراز را بر خود كوتاه ساخته خویشتن را بمشهد مقدس اعلی انداخت و در ارض اقدس بساط دولت و اسباب سلطنت ممهد گردانیده، خود را بشاهی منصوب و درم و دینار بنام او مضروب و باعث نوایر فتنه و آشوب و بالسنه بد و خوب بعلی شاه منسوب و بسبب فضل بذل اطباع اتباع را مرغوب گشت. نصر الله میرزا و سایر اولاد
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 9
نادر شاه كه در قلعه كلات و آن كوه گردون درجات كه شرفاتش با محدب فلك اعلی برابری و اوجش از اوج چرخ معلی برتری داشت حصار عافیت ساختند. اگرچه تسخیر قلعه كلات از مقوله محالات و صعود بآن كوه گردون درجات از بابت خوارق عادات می‌نمود، لكن چون حكم ازلی بتخریب قصر دولت نادری جاری و طی بساط شوكت آن تقدیر لم یزلی از حضرت باری بود علیشاه سهراب خان غلام خود را با فوجی از لشكریان موكب خویش و سپاهی از حد اندازه بیش با خاطری پرتشویش بعزم تسخیر قلعه كلات روانه نمود. كرا بخاطر می‌رسید و كدام ذی عقل را باور می‌گردید كه تسخیر قلعه كلات باوجود كثرت خزاین و غلات و عدت دفاین و خروارهای جواهر و خرمنهای ذخایر و سایر متصرفات نصر الله میرزا ممكن و ظهور سلطنت علیشاه با دست خالی و طبع لا ابالی میسر و مقدور تواند بود؟ از آنجا كه مخفیات عالم مستور از دیده بشر و احكام قضا را سروكار دیگرست و ادراك رازهای درون این نه پرده نه حد هر ناقص عقل و كوتاه نظرست سهراب خان مزبور بمجرد ورود بخارج كوه بر قلعه آسمان شكوه جمعی از جماعت بختیاری را برسم جاسوسی امر بصعود كوه نموده، از اتفاقات مستحفظ برجی از بروج حوالی دروازه سرچم نردبانی بخارج برج نهاده، از چشمه آبی كه در كمركوه و آبرج مزبور قریب بود ببرداشتن آب رجوع می‌نمودند و برداشتن سلم را فراموش نموده بخواب غفلت غنوده بودند. كوه‌نوردان بختیاری، كه شوامخ جبال در پیش اقدامشان با زمین هموار برابر و قلل تلل در زیر گامشان از سطح زمین هموارترست، بقله آن كوه آسمان پیوند و بنشیب این برج بلند رسیده، نردبان مزبور را دیدند و بی‌مانعی پای بر پله سلم مقصود نهاده، خود را بر فراز برج كشیدند. درحال سهراب خان را از كیفیت اتفاق و تصرف آن برج فلك رواق مخبر ساخته و رایتی بر فراز برج افراخته، خان مزبور بقدم تعجیل بر اوج كوه تاخته صدای ولوله درین كاخ و آوازه غلغله در این گنبد فراخ انداختند. نصر الله میرزا جمعیتی بی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 10
موقع بر فراز كوه دیده، علامت رایت سفیدی در شرفات آن حصن فلك شكوه مشاهد او گردید، بر دخول لشكر بیگانه متیقن و بر احتراق كوكب طالع نادری منفطن شده و لاعلاج غلامان و منسوبان خود را جمع آورده، روی بجانب مدافعه كردند. در عرض راه یكی از غلامان میرزا را هدف تیر بلا ساخته، تفنگی بجانب او انداخت. نصر الله میرزا را یقین شد كه تیر قدر را هدف و تیغ قضا را سپر و بجز تسلیم او چاره دیگر نیست امامقلی میرزا و برادر او شاهرخ میرزای برادرزاده خود را با خود برداشته روی براه فرار گذاشت و در عرض راه مرو شاه جهان محمد نام افشار غلام قوشچی میرزا كه از اعمال جهنه و مهنه عازم خدمت میرزا بود مستقبل برخورده و حقوق نمك را فراموش كرده، ولی نعمت خود را دستگیر و امامقلی میرزا و شاهرخ میرزا را نیز اسیر و گردن هرسه را طراز سلسله یك زنجیر و بحضور علیشاه رسانید.
نصر الله میرزا و امامقلی میرزا بحكم علیشاه نخستین بنیشتر ستم كور و بالاخره 1 سم در نهانخانه عدم مستور گشته و بر شاهرخ میرزا پنهان و آشكارا از بیگانه و آشنا القا كرده از خون او درگذشته، جمع كنوز از معلوم و مرموز و مجموع خزاین از ظاهر و كامن و در جهای جواهر و صنادیق ذخایر و اسباب زرین و اثواب نگارین و اوانی سیمین و فروش رنگین و ظروف سنگین و اقسام تاج و نگین و منسوجات فرنگ و مصنوعات چین و پیرایهای مشحون بیواقیت ثمین، زیاده از حد و حصر و تخمین، از كلات بسركار علیشاه نقل شد. مدت سلطنت او یازده ماه امتداد یافته بالاخره ابراهیم میرزای برادر او كه بتمشیت امور عراق مأمور بود بر برادر عاصی گردید. علیشاه بعزم تأدیب او از خراسان لوای عز و شان نموده و در سلطانیه خمسه تلاقی فریقین شده، شكست بر لشكر علیشاه رسید و بدست ابراهیم شاه اسیر و مردم دیده‌اش از هم‌آغوشی شاهد بینائی محروم گردید. ابراهیم شاه بتخت سلطنت جلوس و صاحب نای و كوس و آوازه شوكتش گوشزد سكان روم روس و طنطنه جلالش شورش‌افكن این گنبد آبنوس
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 11
شد. امرای خراسان و سرخیلان اویماقات آن كشور وسیع البنیان نیز شاهرخ شاه را از گوشه اختفا كه بحكم علیشاه مختفی بود برآورده، تاج خسروی را زیب‌افزای تاركش كردند و از خراسان نهضت نموده، روی به پیكار ابراهیم شاه آوردند و در جائی كه نواحی استراباد و ساحل رود گرگان (است) مضرب خیام شاهرخی و بلده سمنان مقر كوكبه ابراهیم شاه شد. عساكر ابراهیم شاه فوج‌فوج از اردوی او فرار و برهمزن هنگامه اقتدار او گشته، تا بحدی رسید كه جمیع توپخانه و زنبوركخانه و كارخانجات و اساسه دولت و اسباب شوكت او دسته دسته بمعسكر شاهرخی پیوسته، مشار الیه با دل‌خسته و عنان‌گسسته و سرشكسته فرار و در محلی موسوم به قله‌بر، من توابع خمسه عراق، ماه دولتش قرین محاق و بدست پناه خان قله‌بری دستگیر و بقید گرفتار و اسیر و حسب الامر شاهرخی او علیشاه برادرش بخون شاهزادگان دودمان رفیع بنیان نادری مرحله‌نورد فیافی هلاك و زاویه‌نشین عزلت‌خانه خاك و موكب شاهرخی بجانب خراسان مراجعت نمود. بعد از چندی او نیز بصوابدید امرای خراسان از شغل خطیر سلطنت معزول و دیده جهان‌بینش بكحل عمی محكول و گوشه‌گیر زوایای خمول و میرزا سید محمد صدر پسر میرزا داود كه دخترزاده شاه سلیمان صفوی بود بسعی و صلاح امرای خراسان بامر والای شاهی مشغول و پس از چهل روز از متابعت او نیز نكول و درباره آن جناب همان عمل كرد معمول و مكفوف البصر، اختر دولتش قرین افول، دگرباره سلطنت شاهرخ شاه را با ظلمت بصر قبول نمودند، جمیع اثاثه دولت و اسباب سلطنت كه كلك با فصاحت بایراد كم و كیف آنها جسارت كرد در هنگام این معاملات بیغمای امرای بی‌حیای بی‌پروای خراسان رسید و تاراج ایشان گردید، اظهار احوال اینها بجهت نظم مدعا همین‌قدر كافی و سلسله سخن را وافیست.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 12

در بیان شطری از فتوحات حضرة باری و استمداد علی مردان خان بختیاری و نصرة یافتنش‌

نوروز فیروز بهار عالم‌افروز بمباركی و فرخندگی در رسید، سپهدار نسیم بهار و لشكرآرای فروردین و آذار عازم تسخیر دار السلطنه چمن و مصمم تصرف دار الملك گلشن گردید. سپاه قوای نامیه بشوق عرصه پیرای باغ، با لشكر نسیم بهار همداستان و سرخیل عشیره نفوس نباتی بامید ساحت‌آرای راغ و با افواج هوا هم‌عنان گشت و غلغله هزاران و ولوله طایران سرودخوان در شهربند گلستان از ایوان كیوان درگذشت. جور پیشگان برف و باران كه بحكم سلطان بهمن حكمران دار السلطنه چمن بودند از صولت باد نوروز و صدمت بهار گیتی‌فروز شكست یافته بنابرین بقلعه عدم شتافتند. سلطان گل بسعی سپهداران مربع‌نشین مسند گلزار و زیب‌افزای سریر شاخسار گردیده، خطیب عندلیب بخطبه سلطنت سنبل و سخنوری بلبل بفاتحه دولت گل بر فراز منابر گلبن آواز بركشید،
بار دگر موسم نوروز شدباد بهاری چمن‌افروز شد
شاهد گل پرده ز رخ برگرفت‌صحن چمن تازگی از سر گرفت
غالیه‌سا گشت نسیم بهارنغمه‌سرا شد بگلستان هزار
ابر بهاری گهر تر فشاندبر سر گل خرمن گوهر فشاند
مقدم فرخنده گل در رسیدرایت نصرة بفلك بركشید خامه عبارت‌طراز چگونگی وقایع آن ایام فرخنده فرجام را بدین گونه صفحه‌پرداز می‌گردد كه: حكومت دار السلطنه اصفهان در آن اوان حسب الفرمان شاهرخی بابو الفتح خان بختیاری تعلق داشت و علی مردان خان كه نیز یكی از سرخیلان آن طایفه بود ازین معنی صور حصد بر صفحه خاطر می‌نگاشت و در كمین وقت بود و همیشه انتظار فرصت می‌نمود تا امور سلطنت بنحو قصه‌پردازی قلم شیرین‌زبان مشوش و پریشان گردید، علی مردان خان را هنگام فرصت در رسید.
لشكری از طوایف بختیاری و تفنگچیان جابلقی و خونساری جمع‌آورده، روی عزم و رزم بجانب اصفهان و قطع بر استیلای
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 13
ابو الفتح خان آورد. خان مزبور نیز لشكری در ظل رایت و علم آورده، بمدافعه علی مردان خان مرحله‌نورد كوه و بیابان شده، بعد از تلاقی فریقین و تفاوت فئتین و حملات جلادت دلاوران جانبین لشكر ابو الفتح خان قرین فتح در پناه علی مردان خان خط سطح شدند. علی مردان خان از واقعه شكست اركان كاخ جمعیت مضطر و بجهت چاره بهرطرف پویه‌ور و علاج خود را در آن منحصر دانست كه دست توسل بذیل مرحمت خدیو عاجزنواز و سرپنجه تشبث بدامان رافت قهرمان دوست‌پرور دشمن‌گداز زده و روی نیاز بسوی آستان چرخ انباز داور گردن‌فراز آورد، در غایت عجز و انكسار و نهایت افتادگی و اضطرار و استعانت استدعای اعانت نموده. چون شیمه كریمه عاجزپروری از محاسن صفات و شیوه حمیده درماندگان را یاوری از محامد ذات آن حضرت بود استدعای او را بسمع قبول شنوده و مسئولش را بگوش مرحمت اصغاء فرموده، اعانتش را بقدم عنایت اقبال و متظللان ظلال رایات نصرة اشتمال و دنباله‌داران مركب ظفر اتصال را امر باجتماع نمودند. یكه‌تازان سلسله جلیله زند و جانبازان طایفه علیه فیروزمند امضای فرمان مطاع را بر اجرای حكم الاتباعش برخود لازم و ركاب نصرة انتساب آن جناب را از جان ملازم و اعانت علی مردان خان را عازم و سلسله‌جنبان جمیع اوالی اعاظم شدند. خان مذكور را التفات آن حضرت موجب مزید آبرو و پرده دریده ناموسش را بسوزن التفات و رشته عنایات آن حضرت رفو و توجه خدیو آفاق باعث استظهار او گردید و موكب نصرة كوكب بهیأت مجموعی روی بدار السلطنه اصفهان نهادند. چون سلیم خان افشار قنلو از جانب شاهرخشاه بسرداری عراق مأمور و در آن اوان وارد اصفهان و حسینعلی خان معیر الممالك نیز بعد از تخریب اركان كاخ دولت ابراهیم شاه و آن خطه بهشت نشان و جمعی از سر- كردگان معروف و امرای بشیوه شجاعت موصوف نیز در آن حین در سرزمین جنت قرین دار السلطنه صدرنشین و لشكری گران از هركس و هرجا بحسب اتفاق در آنجا مجتمع و هركدام از امرای
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 14
مزبور فی الواقع قوانین نیرو را مخترع بودند، همگی باعانت و استظهار ابو الفتح خان برخاسته، بانواع تجمل و اقسام خواسته و لشكرهای آراسته پای بمیدان جنگ و عنان بعرصه نام و ننگ گشوده، صحرای محلی مشهور بقمیز مجمع البحرین آن دو دیار خونریز و آن ساحت دلاویز موضع تعیین میدان ستیز و مكان سرافشانی تیغ بران و خنجر تیز شد، نای تندر نعره در خروش و آواز خم هفت‌جوش پرده در گوش، فغان گیر و دار شیران پلنگینه‌پوش آفت عقل و هوش و زهر شمشیر در كام یلان دلیر شیرین‌تر از نوش گشت و موج خون از فوق چرخ‌آبگون و طومان دم از اوج این طاق هفت خم درگذشت، پرچم رایات عالی جناب پرده بر روی آفتاب و سرادقات زرین (نقاب) بر رخسار تراب بست و ضرب عمودهای گردان از صدمت گرزهای پردلان ترك فلك و تارك هندوی چرخ را برشكست،
اندر آن ساعت كه از توپ جهان آشوب جنگ‌وندر آن دم كز تفنگ دهرسوز كارزار
زد تتق اندر هوای معركه نیلی دخان‌شقه بست اندر زمن دشت كین مشكین بخار
گشت از آن پرده نیلی هوا همرنگ قیرگشت از این شقه مشكین زمین همگون قار
زان فروبارید بر میدان كین سوزنده برق‌زین فروپاشید بر دشت وغا سوزان شرار
ریخت آن سوزنده برق اخگر بخاشاك توان‌ریخت این سوزان شرار آتش بكالای قرار
هردم آمد در فغان و هرزمان شد در خروش‌كوس جنگ از پشت پیلان همچو رعد از كوهسار
داور لشكرشكن دشمن‌كش جمشید وش‌بر سمند برق مانند صبا سرعت‌سوار
تیغ‌زن چون مهر خاور هم ز پیش و هم ز پس‌حمله‌ور چون شیر نر هم بر یمین و هم بر یسار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 15
دلاوران شهاب سنان زند و هزبران مجره كمان فیروزمند از ركاب ظفر پیوند قهرمان عدوگیر خصم‌بند چون نهنگان دریاكش در آن لجه سركش و دریای آتش غوطه‌ور و از آتش شمشیر و شعله برق اثیر خرمن- سوز خشك و تر، مانند شیران و هزبران بر آن ثعالب و شان ارانب سیر بصدمات كوه‌فرسا حمله‌ور و آن گروه بی‌پا و سر از صدمات گرز خاراشكن و سنان‌گذر متكلم بكلمه «این المفر؟» و در وادی هزیمت پی سپر گشته، گروهی انبوه در خاك هلاك بعزلت‌خانه مغاك مسكن و مقر نمودند.
مختصر سخن: از دستبرد دلیران زند و پایداری آن شیران عدوبند شكستی عظیم بر قوایم لشكر ابو الفتح خان رسید، نام او برعكس نتیجه بخشید و بپای اضطراب و اضطرار عنان‌گشای بیدای فرار و راه‌نورد فیافی ادبار و در نارین قلعه اصفهان مشهور بقلعه تبره متحصن شد.
مواكب نصرة كواكب باتفاق علی مردان خان وارد دار السلطنه مزبور و از صدمات خمپاره و آتش‌ریزی توپ دوزخ شراره بیك دو روز نارین قلعه مذكور مفتوح و ابو الفتح خان از قلعه بیرون آمده از جمله متابعان شده.

در بیان معاهده خدیو خسرو نشان با ابو الفتح خان و علی مردان خان و استقرار سلطنت بر اسمعیل میرزا صفوی و رزم خدیو نامدار

خسرو مشكین‌تاج سیمین تخت، یعنی قلم فیروزبخت، بدین نسق مربع‌نشین اورنگ ورق و بطریق صدق و حق بمفتاح فصاحت فاتح ابواب داستانهای مغلق می‌گردد كه: بعد از تسخیر و تصرف اصفهان داور شاه نشان با علی مردان خان در بزم كنكاش و محفل سور نشسته، قرار دادند كه یكی از دخترزادگان سلطان سعید شهید شاه سلطان حسین صفوی را بر مسند سلطنت نشانیده و خدمت او را بجهت صلاح عباد بر خود لازم گردانند. سه امیر كبیر برسم اخوت طریق سلوك مسلوك داشته، علی مردان خان در موكب شاهی متوجه تمشیت امور رعیت و سپاهی و بوكالت و نیابت شاه انجام مهام نماید
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 16
و امور سرداری و كشورگیری و ملك‌گشائی منسوب بحضرت ظل اللهی بوده، در تقدیم امور مذكور بازوی مردانگی گشاده و ابو الفتح خان بحراست دار السلطنه اصفهان و تمشیت امورات آن، كه در حقیقت تختگاه سلطنت و مقر دولتست، اقدام ورزد. پس هرسه، بفرمان امیر صاحب‌فر، پیمان را بایمان مؤكد و مشید ساخته، قسم خوردند كه با هم بطریق صداقت و خلوص نیت سلوك كرده، عهد قدیم را مبنی بر لازمه صدق و صفا و مشحون بر مراتب دوستی و ولا بپایان آورده، چنانچه احدی از یاران ثلثه خلاف پیمان و نقض ایمان نمایند دیگران نیز در قصد خلاف مطعون نباشند. پس بعد از تشیید عهود و ایمان قرار تعیین سلطان را امضا داشته، و قرعه این امر خطیر را بنام میرزا ابو تراب ولد میرزا مرتضی، كه دخترزاده شاه سلطان حسین بود، نگاشتند. در ساعتی مسعود و طالعی محمود او را بر تخت سلطنت و سریر دولت جلوس داده، شاه اسمعیل نام نهادند. روس منابر و وجوه دنانیر بخطبه و سكه پادشاه مزبور زیب و زینت گرفت و اسباب دولت و اساسه جلالت او، از غلام و قورچی و عمله و یساول و حد صاغ و صول و اوانی سیمین و زرین و سایر اسباب جاه و تمكین، مهیا كرده، بمعرض آوردند. بعد از جلوس پادشاه مزبور و انجام و اتمام لوازم سور و سرور و تقسیم خلاع فاخر بارباب معالی و مفاخر، خلعتی گرانمایه مشحون بانواع حلی و پیرایه، با رقم سرداری، حسب الاشاره علی مردان خان، از دوان شاهی بحضرت ظل اللهی ارسال و آن داور بی‌شریك و همال كه انوار تائید ایزد متعال از ناصیه حال و جبهه شوكت و جلالش آشكار و هویدا و ظاهر و پیدا بود با جانبازان ركاب سعادت انتساب از اصفهان حركت و بجانب قلمرو علیشكر نهضت‌آرا و محمد علی خان تكلو از جانب دولت شاهرخی در قلمرو توقف و خود را سردار می‌دانست و شش هفت هزار لشكر و سپاه و زنبورك و نقاره‌خانه همراه و رایت جلالت برفراز مهر و ماه داشت، موكب حضرت ظل اللهی اردوی او را بقدوم خصومت استقبال و اعلای
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 17
لوای استبداد و استقلال نمود. دلیران فیروزمند و بهادران طایفه زند بفرمان خدیو خصم‌گیر عدوبند اعلام فتح و نصره افراخته و تیغهای شوكت و شجاعت آخته و چون شیران نر و پلنگان حمله‌آور بر آن قوم روباه سیر تاخته، سلك ازدحام ایشان را متفرق ساختند، از زنبورك و نقاره‌خانه و یراق و اسبان مكلل زین زرین ركاب از هرگونه و هرباب بتصرف عساكر نصرة ماثر درآمد. چون حسینعلی خان كرد از نادانی موكب فیض مبانی را خدمت‌گزاری نكرده، پای براه غرور و نخوت درآورده بود، رایات فتح آیات متوجه ولایت كردستان و بنیان عز و شان او نیز لگدكوب سم ستور گشت. مشار الیه و اتباعش طوعا و كرها در سلك متابعان دولت والا قرار گرفتند.

در بیان طغیان علی مردان خان و نقض پیمان و ایمان و رفتن او بشیراز و شكست صالح خان‌

چون علی مردان خان در امور نیابت سلطنت شاه شروع نموده، بفكر تدمیر صالح خان بیات كه در فارس استقلال داشت افتاده، ارقام شاهی حسب الصلاح علی مردان خان در خصوص هدایت او بطریق فرمان برداری صادر گردیده، صالح خان مزبور كه گوش غرورش از پنبه غفلت انباشته بود مضامین ارقام را بگوش رضا نشنود. در جواب فرمان زبان باظهار كلمه عصیان گشود. علی مردان خان را نقض پیمان و خلاف ایمان دامن‌گیر گشته، ابو الفتح خان را مقتول و حاجی بابا خان عم خود را متصدی امور حكومت و ایالت شاهی، محرك افواج لشكر و سپاه گردید.
خیام دولت را از شهر بیرون و دستگاه جلالت را بسوی هامون كشید.
صالح خان نیز از كیفیت واقعه آگاهی و با لشكری از حیز احصاء بیرون مرحله‌نورد كوه و هامون گشته، پای بوادی مدافعه نهاده، بعد از تلاقی فرق از جانبین و اعلای رایت و منجق، از آغاز فلق بانجام شفق مبارزان دو طرف در اضطراب و قلق بودند. بعد از گیر و دار بسیار آثار انكسار در
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 18
ناصیه لشكر صالح خان عیان گردید. شكستی فاحش بر قوام تاب و توانشان رسید. صالح خان بعد از هزیمت از میدان تركتاز راه‌نورد شیراز و بمصالحت و متابعت رضا شد. شهر شیراز و سایر امصار فارس در حوزه تسخیر و تصرف علی مردان خان درآمده، از دستبرد و تاراج و اجحاف در تعیین خراج و اعتساف رسوم طمغا و باج اضرار كلی بمستغنی و محتاج رسانید. چون مراتب تلف نمودن علی مردان خان ابو الفتح خان را بعرض خدیو كسری نشان رسید از نقض عهد علی مردان خان غضب قیامت لهب آتش‌افروز شعله غیرت جهان‌سوز گردید. یقین فرمودند كه علی مردان خان مزبور در پیمان‌شكنی دلیر و كام جانش از خلاف عهد چاشنی‌گیر و اعتماد را سزاوار نیست. تخریب بنیان عز و جاه او را عازم گشته، خاطر خطیر كه در اجرای حكام جهان مطاع نایب قضا بود بجمعیت لشكر نصرة قرین و اجتماع پلنك‌خشمان شیر كمین روان گردیده، نقبای لشكر و روسال عسكر از دلیران پرخاش‌جوی سپاهی فزون از انجم و اختر در ظل رایت ظفرپرور اجتماع نموده، عزیمت اصفهان و خون‌خواهی ابو الفتح خان را تصمیم و پیشنهاد رای مستقیم فرمودند. چون سلیم خان قتلوی افشار، بنحوی كه قبل مسطور و در همین صحیفه مذكور شد، در صحرای قهیز از صدمت تیغ خونریز شیران بیشه ستیز راه‌نورد گریز، در قلعه‌ای كه در میان ساوجبلاغ ری داشت توقف و هفت هشت هزار لشكر جمع‌آوری نموده بود، از كیفیت اراده حضرت ظل اللهی مخبر و مطلع گشت برسل و رسایل دست تشبث بدامن جلال خدیو بحر نوال زده، بچاكران دربار گردون وقار متوسل شده، استدعا نمود كه در سفر خیر اثر ملازم ركاب ظفر انتساب و در عزیمت تنبیه علی مردان خان از ملتزمان موكب نصره‌نشان و بقدر طاقت و توان یاور باشد. حضرت ظل الله مسئول او را بعز اجابت موصول و التماسش را بمحض عنایت قبول و او را بنظر عاطفت مشمول فرموده، مشار الیه نیز دنباله‌دار موكب مسعود گردیده.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 19

در بیان ورود موكب مسعود بدار السلطنه اصفهان و فرار حاجی بابا خان و حكومت محمد صادق خان‌

فاتح ابواب سیر و مقالید این گنج گوهر، یعنی كلك فصاحت‌پرور بدین‌گونه گشاینده درهای این داستان مختصر و بدین زبان سراینده این حكایت و خبر می‌گردد كه: چون بحر ذخار و دریای خونخوار معسكر نصرةمدار و سیل بی‌زینهار اردوی ظفر شعار و افواج بحر كردار متهاجم و آن قلزم بی‌زنهار متلاطم و آن قیامت در حوالی اصفهان قائم شد حاجی بابا خان بختیاری كه بطریق مسطور حاكم دار السلطنه بود در برابر آن سیل خانه برانداز تاب مقاومت و طاقت مصادمت نیاورده، چون مسرعان دیور و شمال با قدم سرعت و استعجال مرحله نورد بوادی نكال و با هزارگونه ملال بیابان‌گرد فیافی و بال و گرفتار جزای سوء اعمال شد. ساحت اصفهان از اهتراز باد بهار قدوم بهجت آثار رشك‌افزای گلستان ارم و آن خطه بهشت‌نشان از طرازندگی فیض مقدم سعادت توأم عبرت‌افزای بیت الصنم گشت. بمعماری لطف و عنایت بتعمیر و مرمت شكستگی‌های اهل اصفهان كه بتیشه جور و عدوان روی داده، بمداوا و معالجه خستگی‌های ساكنان آن بلده فردوس‌نشان كه اذیت و اضرار مفسدان آنرا ماده بود پرداخته، صغیر و كبیر آن خطه دلپذیر در پناه نخل برومند دولتش از تابش آفتاب حوادث آسوده و برنا و پیر در ظل قصر بی‌قصور عنایتش محفوظ از آسیب نوایب غنوده، خاطرهای پریشان از شوق دیدار همایونش خرسند و شادمان و دلهای خرم جفاكیشان از بیم شحنه غضب قیامت كربش تفرقه و پریشان گشت.
محمد صادق خان برادر را بیگلربیكی دار السلطنه فرموده، ترفیه حال رعایا و تنظیم اوضاع برایا و تأدیب ارباب جور و عنا و تنبیه سالكان طرق عدوان و جفا را حواله بر رأی عقده‌گشای آن حضرت نمودند. بتیغ عدالت آن حضرت ابدان بسیاری از جور كیشان در میدان سیاست طعمه كلاب و اجساد انبوهی از ستم‌اندیشان در معرض هلاكت تحفه ذباب و دعای عمر و دولت آن دو برادر عالی جناب ورد زبان شیخ و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 20
شاب و ذكر اللسان اولو الالباب گردید.

در بیان وقایع سال فرخنده فال سیحقان‌ئیل مطابق یكهزار و صد و شصت و پنج هجری 1165

اشاره

هنگام بهار خرم بفیروزی و فرخی در رسید و نوبت گلشن‌آرائی نسیم بهاری و وقت چمن‌پیرائی بادآذاری گردید. فراشان بافر و شان قوای نامیه سرادقات رنگارنگ ریاحین و گلهای آذاری را بجهت قلع مواد افساد فتنه‌جویان دی بوسعت‌گاه كوه و دشت كشیدند.
كارگزاران طرزدان نقوش زیبا و بساطهای دلكش و فروش منقش اقسام گلهای رنگین را بغیرت‌افزائی سفله‌خویان بهمن در فضای كشت و چمن گستریدند. لشكر بی‌پا و سر شباط از صولت سپهدار گیتی مدار بهار شكست‌یافته، بجانب كوهسار ادبار شتافتند. سپهدار گل بجهت انتظام دالمرز گلزار از دار السلطنه كمون بیرون و لشكر مسعود بلبل بجهت رونق مازندران گلستان كه اشراف اقالیم جهانست بر مسند سعادت پیوند گلبن سوار گردیده، قامت رعناقدان سرو و صنوبر را بحلهای دیبای حضراء آرایش نمودند و بالای والای زیباقامتان شمشاد و عرعر را بحلهای گران‌بهای اوراق زیب و زینت افزودند. قمری خوش نوا با عندلیب نغمه‌سرا هم‌داستان و صحن چمن از پرند زنگاری و پرنیان گلناری غیرت بزم گلرخان شد.
باز از تازه در رسید بهاركوه شد باغ و دشت شد گلزار
محفل‌آرای بزم فروردین‌بزم‌افروز محفل‌آذار
از نكو عارضان سبزه و گل‌وز سهی‌قامتان سرو و چنار
گشت گلشن نمونه خلج‌شد گلستان نشانه فرخار
باغ شد رشك چرخ مینارنگ‌راغ شد غبن چرخ میناكار محفل نشاط و مجلس انبساط دار السلطنه اصفهان بچابك‌دستی طراحان نگاربند و طرح‌اندازان مشكل‌پسند انتظام یافته، برو دوش سران لشكر و سراپای سروران كشور از حلهای نگارین زراندود و تیاب رنگین سیم‌دوز نمونه باغ بهار و نشانه گلزار گشته، خزینهای
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 21
سیم و زر و خرمنهای لعل و گوهر كه محصول صد ساله بحر و كان بود صرف انعام سران سپاه و طراز جیب و كنار بندگان درگاه گشت. در خلال آن حال خبر رسید و معروض رای عالم‌آرای گردید كه: علی مردان خان بعد از وصول كوكب كوكبه عز و شان بیت الشرف اصفهان سراسیمه‌وار مضطر و ناچار از الكاء فارس متحرك و بجانب كوهستانات بختیاری نهضت نموده، پای كوه‌نورد در صعود و هبوط كوه‌های صعب و قله‌های سخت گشوده، این معنی در نظرها غریب و بكلی بعید می‌نمود كه عبور لشكر و سپاه و مرور اردوی اثقال دستگاه از طریق مزبور كه مثتملست بر مضایق سنگ و كریوه‌های تنگ و ارتفاع قلال و ارتقاء جبال و اعتلای تلال و معابر مضیقه و شرفات مرتفعه ممكن و مقدور تواند بود. بعد از چندی مشخص گردید و بتحقیق رسید كه بهر صعوبت كه بوده و بهر سختی كه روی نموده اردوی مذكور از شوامخ مزبور عبور و طلیعه ایشان را از افق كوه طالع و صخرات آن راه پرنشیب و فراز را قاطع گردیده، بكنار آب كرن رسیده‌اند. حضرت ظل الله گیتی‌پناه بتدارك لشكر و سپاه امر فرموده، لشكری كه محاسبان و هم از تعداد آن عاجز آیند و عساكری كه عارضان اندیشه از شمار آن به قصور اعتراف نمایند، در ظل رایت فتح آیت اجتماع نموده، بر انهدام بنیان جمعیت علی مردان خان تصمیم عزم و اراده توجه بسوی میدان رزم فرمودند. امر قضا نمون بتعیین ساعتی میمون بجهت تحریك همایون بعز نفاذ مقرون شد.
منجمین اسطرلاب بین و اخترشناسان حكمت آئین و رصدبندان بطلیموس قرین در نظرات كواكب نظر و ملاحظه اوضاع انجم و اختر كرده، در ساعتی قرین سعادت و طالعی خالی از آشوب نحوست پیش‌خانه همایون را بفضای هامون كشیده، خیام والا مقام پرده‌پوش سپهر فیروزه فام و سرادقات فلك احترام بر اوج نه چرخ والا قیام نموده و قبه و بارگاه گردون درگاه سر بذروه‌های مهر و ماه سوده، صبحگاهان كه پادشاه دار الملك فلك اخضر یعنی مهر انور پای سعادت بركاب افق نهاده و شقه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 22
زرین رایات اشعات را از هم گشاده، سهی قامتان اعلام نصرةپرور و زیباقدان رایات ظفر پیكر، چون معشوقان دلبر، در فضای بسیط اغبر جلوه‌گر گردیدند. كوس تندر خروش چو رعد بهاران آفت گوش و خم هفت‌جوش چون ابر كوهساران پرخروش آمد. رایضان برق جولان بر زین بادپایان نشسته و فارسان سبك‌عنان از غلبه و ازدحام راه مرور بر مسرعان صبا و دیور بستند و بسیط زمین از جوش‌سواران آهن‌پوش متزلزل و گوش و گونه هوا از ارتفاع غبار متبدل گردید و فغان چاوشان موكب منصور باوج مهر و ماه و نوای كرنای و آواز روئین درای بگوش ساكنان سپهر رسید. شیران خونخوار و پلنگان جان‌شكار بشوق كارزار از دشت و كوهسار جوشیدن آغاز و بهادران اژدر ستیز با تیغهای خونریز چون صور رستخیز خروشیدن ساز كردند. چون بجانب كوهسار بختیاری مرحله‌ای چند با قدم ستوران برق‌سان بادپا مانند پیموده و كره زمین از صدمات سمهای آهنین تازیان لاغر میان فربه‌سرین و اسبان مكلل لگام مرصع زین فرسوده، تا پشت گاو زمین از تك و پوی ببرصولتان شیركین پلنگ‌آگین سوده شد، مسموع سموع مقربان درگاه و نزدیكان بارگاه حضرت جهان پناه گشت كه معسكر علی مردان خان بكنار رود كرن كه اقصای چهار محال و ازین جانب آغاز جبالست رسیده، در آنجا موقف كرده‌اند، موكب نصرة مركب نیز بانطرف آهنگ صحرا و كوه را از هجوم لشكر سیل شتاب كوه درنگ بر شیر و پلنگ تنگ كرده و موضع مزبور محل تقارب آن دریای پرشور و اردوی علی مردان خان مزبور مشاهد پیش‌تازان سپاه منصور شد. آن روز لشكر فیروز در آن سرزمین بجهت‌اندوز خوشتر از عیش عید نوروز گذرانیده، چون روز بپایان رسید و پرده‌دار شام مشك‌فام پرده ظلام در اطراف جهان بركشید، آن شب بهادران شیرشكار با دیدهای بیدار در انتظار روزگار پیكار ستاره‌شمار و دلیران‌خونخوار بشوق وقت كار تا صبح در انتظار بودند. سحرگاهان كه سپهدار عالم‌مدار مهر در رزمگاه سپهر تیغ
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 23
خونریز خطوط شعاعی از نیام افق برآورد و لشكر از حد و حصر افزون‌تر از انجم و اختر را بیك حمله جهان‌سوز متفرق كرد حضرت گیتی‌ستان جهانبان پای دولت بركاب سعادت نهاده، زین آن سواری سمند دیو مانند را از چرخ ولا رتبه برتری و بر خیل ستوران شرف سروری داده، جمیع لشكر و سران و سركردگان كیوان شاه بهرام منظر بآئین شایسته و بایسته در عرصه قول «1» بمعرض صاغ و صول «2» چون كوه خارا و ستون پابرجا ایستادند، آواز گاودم تزلزل بخش آسمان و انجم و نعره روئین خم زلزله‌افگن اساس این طارم و خروش نای و نفیر و فغان‌دار و گیر بنیادكن قصر سپهر و از تك و تاز ستوران روئین سم بسیط زمین پرتلاطم شد. علمداران شقه‌های زر تار الویه گردون‌خرام را از هم گشودند و رایات افرازان كیوان مكین پرچمهای رایت نصرة قرین را چون طره مشك فام دلبران دلارام پریشان نموده، از صفوف سپاه سدهای آهنین در میدان كین بسته و جانهای بی‌سامان و كالبدهای خسته پیوند ارتباط از هم گسسته، مرغ روح از قفس قالب رسته شد. توپچیان شراره‌بار و جزایرچیان آتشكار با فتیله‌های سوزان چون اخترهای فروزان از توپهای رعدآواز و تفنگهای برق‌انداز شررریزی و آتش‌انگیزی آغاز نمودند، از سحاب پرتاب توپ و غمام نیل‌فام تفنگ در میدان جنگ كه مزرع جانها و كشت‌زار روانهاست رعد بلا بغریدن و ژاله عنا بباریدن آمد، برق توپهای آتشبار بمرتبه‌ای رسید و تصاعد گرد و غبار بجائی كشید كه روزگار چون شب قیرفام تیره و تار و پرده مشكین و تتق غبرین دود گردون گرد گردآلود حجاب دیده‌های بینای اولو الابصار گردید. كمند آدم- ربای اژدهاآسای چون طره عنبرسای خوبان دلربای بندافكن گردن گردن‌كشان و داس هلال مثال شمشیر كج مبارزان چون تیغ ابروی دلجوی پریوشان دروگر مزرع جان گشت و افغان دلیران میدان جنگ
______________________________
(1) قول در لغت تركی بمعنی ستون و جناح سپاه است.
(2) صاغ و صول دو لغت تركی بمعنی راست و چپ و میمنه و مسیره لشكرست.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 24
و نعره نایهای رعد آهنگ ازین هفت طاق فیروزه رنگ برگذشت، دامان هامون از خون پردلان گلگون و فضای میدان از جریان سیلاب دم رشك فرات و جیحون شد. دلیران شیرگیر چون پلنگ و شیر در خونخواری دلیر و جان جوان و پیر از هراس آن دار و گیر از قالب عنصری سیر و بسوی امن‌آباد عدم سرعت‌پذیر گشت. القصه در آن وحشت‌سرای صحرا هنگامه قیامت برپا و در آن دشت پرغوغا شور رستخیر هویدا گشته، شاه اسمعیل چون علامات ادبار در ناصیه احوال علی مردان خان مشاهده و آثار انكسار در اركان تاب و توان انصار و اعوان او ملاحظه كرده روی توجه بجانب قول همایون و قدم تشبث بسوی قلب لشكر ظفر نمون آورده، از آن جانب كه از سوء سلوك و رفتار و طریق روش ناهنجار علی مردان خان آزرده و از نیش بد سلوكی او زخم كدورت خورده بود با جمعی عمله خود بجانب جناب حضرت ظل اللهی جهان پناهی در فتح چنان مباهی و هم‌عنانی و همراهی بندگان ذی شان شاهی بجانب دار السلطنه راهی و بدست كرم درم بخش لشكری و سپاهی گشتند. گلشن‌سرای دلگشای آن خطه وسیع الفضا از اهتزاز نسایم فیض لازم مواكب جهان‌گشا بتازگی خضرت و نضارت گرفت و فضای روح‌فزای آن بلده جهان‌پیرا از هبوب ریاح راحت‌بخش كوكبه گیتی‌آرا دیگرباره خرمی و طراوت پذیرفت و گلهای مسرت و بهجت از سرا بوستان احوال صغیر و كبیر و ریاحین میمنت و سعادت از گلستان آمال برنا و پیر آن بلده بهشت نظیر شكفت. جمهور مرد و زن و دوست و دشمن از ازدیاد فروغ آن چراغ روشن در سر و علن سجدات شكر قادر ذوالمنن كرده، لوازم جشن و سور و مراسم شادی و سرور بعمل آوردند. سلیم خان افشار قرقلو را كه یك چشم او بحكم نادر شاه فرسوده نشتر و در آن هنگام اعور بود چشم دیگر بعلت ظهور عصیان و بروز حرام نمكی و طغیان بگزلك مكافات نابود و در سلك اعمی معدود و درباره سلیم خان قتلو و یك دو نفر از اعوان او نیز همین عمل معمول شد. چون یك چند در آن بلده فردوس مانند بتعمیر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 25
احوال جنود ظفر پیوند و تدمیر سایر خصمان نژند و ترفیه هرمسكین و مستمند پرداخته، جمیع مهام ملك و مال و همگی امور ماضی و حال و لوازم اسباب استعداد و استقلال را منتظم ساختند اوقات مملكت آرائی در رسید و نوبت گیتی‌آرائی گردید، اراده تسخیر الكاء گبلانات و مازندران در خاطر عدالت‌نشان شهریار جهان رسوخ یافت. اكنون بر ضرورت خامه فسانه‌پرداز و كلك ورق‌نگار صفحه‌طراز بمیدان این داستان عنان تاخته بمضمار تحریر و تقریر داستان وقایع مازندران و گیلان و سوانح آن شتافت.

در بیان مختصری از احوال دار المرز و چگونگی استیلای محمد حسن خان قاجار بر الكای مازندران و عزیمت خدیو منصور بصوب مزبور

كلك صحیفه پیرا بر لوح مدعا می‌نگارد كه: از مختصری از احوالات الكای دلگشای مازندران و گیلان و سایر اعمال و امصار استراباد و جرجان ناگزیر و ناچار و بجهت انعقاد عقد گوهرهای مطلب ضرور و در كار و بیان آن واجب بر قلم وقایع نگارست، لهذا سمند تیزگام قلم و كمیت خوش‌خرام كلك بدایع رقم باین صفت نگارنده حكایت و بدین نمط گزارنده روایت می‌گردد كه: قبل ازین مذكور و در این صحیفه حال مسطور شد كه امرای خراسان بعد از عزل شاهرخ میرزا سید محمد نواده دختری شاه سلیمان صفوی را بر مسند سلطنت عاریت نشانیده ملقب بشاه سلیمان ثانی گردانیدند. مشار الیه محمد حسن خان قاجار قوانلوی اشاقه‌باش را كه بعضی احوالات او و فتحعلی خان والدش در تاریخ نادری مسطور و در حین سلطنت شاهرخی ایشیك آقاسی دیوان بود سركار الكای دار المرز و جرجان كرده روانه نمود. مشار الیه بعد از ورود باستراباد و اختتام سلطنت شاه سلیمان گردن بطوق اطاعت دیگران درنیاورده، آغاز گردن‌كشی و بعضی از رؤسای اشاقه‌باش را كه با جنابش سمت ایلی و بعلاوه نسب نسبی هم داشتند بقتل آورده، بر مازندران و استراباد استیلا و لوای استعدادش بغایت اعتلا یافت و از مازندران با لشكرهای گران از راه ساحل
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 26
دریای خزر و آب بجانب بلاد گیلان شتافت. حاجی جمال فومنی كه از اعاظم گیلان بیه‌پس و در آن هنگام بر جمیع ولایات بیه‌پس و بیه پیش فرمانده بیگانه و خویش و حكمران غنی و درویش و از نفاذ امرش گرگ پاسبان میش بود ابواب بر روی محمد حسن خان بست و با اعوان و انصار خود كه جمعی كثیر و فوجی غفیر بودند در سنگر خودداری نشست. بالاخره بعضی از اشرار گیلان بیه‌پس در جزو با محمد حسن خان سازش و آن مهمان نورسیده را در افتتاح ابواب سپه و سنگر نوازش نموده، راه دخول بر لشكر او گشودند. بعلت مخالفت اهل ولایت كه دشمن خانه‌اند حاجی جمال عاجز از محافظت و لاعلاج از متابعت و موافقت گردید. محمد حسن خان بعد از اخذ مال و قبض منال و تحصیل اسباب اعزاز و اجلال اراده مراجعت و چون از اعیان ولایت دیگری در نظرش جلوه ننمود كه قابل محافظت ولایت و لایق قبض و بسط امور سپاهی و رعیت تواند بود حكومت را به حاجی جمال محول و جماعت عمارلو كه در ایلات گیلان متوطن بودند و مشهور بشرارت ظاهر و باطن تادیبی مجمل و بجانب دار السلطنه قزوین نهضت و از قزوین نیز بعد از روزی حركت و از راه طالقان متوجه تنكابن و بمازندران مراجعت نمود. حضرت جهان پناهی بعد از تنظیم و تمشیت امور عراق و تدارك و تهیه اسباب و یراق بجهت چاكران آستان عرش رواق و سرانجام و انتظام ادوات یساق «1» اراده یورش صوب مازندران و گیلان نموده، بكلی تصمیم عزم فرمودند. حكمای مجسطی‌گشا و سطرلاب سنجان حكمت اقتضا تشخیص سعادت انجم و اختر و تحقیق اوضاع خیر و شر نهاده، ساعتی میمون باسعد نظرات مسعود و مقرون تعیین نمودند. فراشان محكم بازوی ستبر پشت و خیامان قوی شكست درشت‌انگشت سرادفات گردون قباب و خیمهای كاه‌كشان طناب را بحمل شتران پشته پشت كوه كوهان و استران شیرزور پیل‌توان از شهربند اصفهان بساحت دشت و بیابان كشیدند. روز دیگر كه لشكرآرای میدان گردون گردان یعنی مهر درخشان بعزم ایلغار مراحل این نیلی
______________________________
(1) یساق لغت تركی بمعنی قانون و منع و اینجا بمعنی دفاعست.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 27
بیابان با رخسار تابان و درخشان شتابان شد، بهادران دلاور و شیردلان رزم‌پرور بر پشت آهوان تكاور و غزالان پیل‌پیكر برنشسته، چون شیران از بند رسته و پلنگان سلسله گسسته در كشیك‌خانه‌های والا صف بستند. نوای روئین‌نای پرده در گوش ساكنان چرخ هفتمین و فغان كوس شورش‌بخش ملایك گردون نشین شده جلوداران سبك‌عنان غزالان شیر خصال پویه‌ور وابرشان طاوس جناح تذرو پر و بال را بساحت كریاس سپهر اساس رسانیدند. عقاب شیر چنگال یعتی ماهیچه لوای نصرة اشتمال با مرغ زرین‌جناح آفتاب انور هم‌آشیان و اوج نهم آسمان مطار شاهبازان بلندپرواز سر طوق اعلام سعادت توأمان گشت.
نعره‌نفیر و خروش تازیان آهوگیر از فراز كره اثیر و اعالی این طاق اوج‌گیر برگذشت. بند از پیلان زورآزمای و سلسله از شیران زنجیر خای برداشتند. هزبران پولادپوش و ببران سخت‌كوش از كنام شهرستان روی پیكار جوی بوسعت‌گاه بیابان گذاشتند. مرحله‌بمرحله زمین از نعل ستوران سهمگین قله آهنین و هوای كوه و دشت از گرد سوار و ارتفاع غبار پرده عنبرین گشت. چون دار السلطنه (قزوین) مطار همای همایون فال اعلام گیتی (نورد) و ساحت آن سرزمین سیرگاه رعناقامتان طوبی مثال یعنی الویه جهان‌گرد گردید محمد حسن خان از الكاء گیلان متحرك و بعزیمت مازندران انصار و اعوان خود را محرك شد. دارای عالم و زینت‌افزای مسند كسری و جم یعنی حضرت قدسیان چاكر ملایك خدم با یك (عالم) حشر و یك جهان حشم از شوارع پردرخت و مضایق سخت فرساینده قدم در الكای گیلان فرازنده رایت و علم و آرایش‌بخش آن گلزار خرم كه فی الحقیقه مانندش در جمیع بلاد كمست گشتند. امور گیلان را باندازه فرصت و اقتضای معدلت فی الجمله صورت و حاجی جمال را مجددا حكومت داده، محمد حسن خان از مازندران نیز عطف عنان بسوی استراباد و عنان بریكران داده، حضرت خدیو كسری شان در انتظام مهام مازندران نیز بلوازم عدل و احسان عمل فرموده، محمد حسن
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 28
خان را تعاقب و در خارج قلعه استراباد با سپاه مشار الیه تقارب نمودند.
قلعه مزبور حصاریست محكم و نهایت حصانت و رزانت در آب و گل آن مدغم، اطرافش مشتمل بر ثغور سخت و اكنافش مشحون بجنگل‌های پردرخت، در شوارع خار و خاشاك متراكم و در توابعش وحشی‌صفتان اتراك متهاجم. یك جانبش متصل ببحر ذخار و یكطرفش متحد بشوامخ كهسار، صحاریش مشتمل بر انبوهی بیشه و جنگل و نواحیش مبتنی بر شرفات كوه و كتل و یك سمتش بشش فرسنگ مسافت بدشت قبچاق و وحشی‌سیرتان تركمان و یموت و اویماق كوكلان در آن پرسهم بیابان نشسته. الغرض معسكر قیامت اثر در ظاهر استراباد نزول و جماعت قاجار سد ابواب دخول كرده، از طرفین روی بلوازم جدال و رای بمراسم قیل و قال آوردند. از آنجا كه بهایم سیرتان بآنجا نزدیك و همواره آن جماعت از غایت خصم ترك و تاجیك و بعلت قرب جوار با طایفه قاجار رفیق و بهر كاری و روزگاری با ایشان شفیق می‌باشند در اطراف اردوی میمون دست بدستبرد و سرقت گشاده و بنابر قطع طرق نهاده، دواب اردو را كه بجهت حمل علیق و آذوقه بهرطرف میرفتند می‌گرفتند و در جائی جمعیت و توقف نداشتند كه لشكر بقلع و قمع ایشان تعیین و تدمیر آن وحشی‌صفتان صحرانشین تواند شد. باین علت در اردوی جهان پوی آثار غلا پدید و علامت قحط ظاهر گردید، فقدان آذوقه كار را بر لشكر تنگ و (عدم) وجدان غله عسكر را مانع از درنگ آمده، در روزی كه جماعت قاجاریه از قلعه استرآباد بعزم جنگ و اراده كوشش نام و ننگ بیرون از تنگنای شهر بفضای هامون تاخته، بنیاد كار زار و اساس گیر و دار انداختند در حین اشتعال نوایر هیجا و هنگام افروختگی آتش وغا شاه اسمعیل بنابر عادت دیرین و شیوه پیشین روی بجانب قلعه استراباد نهاد و این معنی علاوه دلشكستگی سپاه و اضافه سوانح آن‌گاه گشت. شیخعلی خان كه یكی از رؤسای سلسله جلیله زند بود و شرف قرابت بخدیو فیروزمند داشت بجستی روی برتافته، بجانب كتل مشهور مغل‌شكن شتافت. حضرت ظل اللهی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 29
نیز صلاح در درنگ و صرفه در جنگ ندیده، عنان از میدان كشیدند.
جماعت یموت از جوانب هجوم آورده، شروع بنهیب واسر بقیه لشكر نمودند. جمعی كثیر در آن داروگیر بدست تركمانیه اسیر و فوجی غفیر از برنا و پیر در آن واقعه ناگزیر بقید آن فرقه بهایم نظیر دستگیر گشتند. محمد حسن خان در موكب شاه متوجه اشرف مازندران شد.

در بیان عطف عنان خدیو گیتی‌ستان ببلده طهران و تعمیرات و مرمت خرابی احوال لشكریان و عزیمت بدار السلطنه اصفهان‌

بر رای مستمعان این حدیث سعادت‌نشان مستور نماناد كه بعد از خروج از مضایق استراباد و رستگی از بیشه و جنگل آن نواحی و بلاد بلده طیبه طهران محل نزول مواكب عز و شان و موضع اجتماع آن جمع پریشان گردیده، دسته‌بدسته طایران از بند قفس رسته و فوج فوج آن قوم پریشان خسته بمعسكر سعادت اثر پیوسته، شیرازه‌بندان قضا برشته «تعز من تشاء و تذل من تشاء» دیگرباره دفتر پریشان را تازه و محكم‌ترین شیرازه برستند. احكام قضا نظام و مناشیر قدر انتظام باحضار لشكرهای پراكنده و اجتماع هرآزاد و بنده از مصدر جلال صادر، بعهده علمداران ولایت و كارگزاران مملكت مقرر شد كه از سلاح و یراق و اسباب یتاق «1» و آلات یساق و ثباب زرتار خورشیداشراق و منسوجات فارس و عراق روانه دربار گردون رواق خدیو آفاق نمایند. گزك یراقان «2» سركار وسعت‌مدار كه حاصل دریا و كان كمترین سرمایه ایشان نیز بود بجهت خلاع آفتاب شعاع اقسام و انواع بهر طرف متلاشی گشته و در اندك زمانی از امتعه زرتار و اقمشه سیم‌دوز بوته‌دار و پرندهای رنگین و پرنیانهای افرنج و چین و اطلسهای نگارین و كمخاهای زرین‌فزون از حد و احصاء و تخمین و انواع اسلحه از تیغ و سپر و زوبین و خنجر و نیزهای خارا گذر و تیرهای ثعبان اثر و تفنگهای دوزخ شرر و اقسام جوشن و
______________________________
(1) یتاق لغت تركی بمعنی خوابگاه و پناه‌گاه.
(2) گزك یراق بتركی بمعنی سلاحدارست.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 30
مغفر و دواب بی‌حد و مراز اسب و استر و شتران پیل‌پیكر و بختیان دیو منظر و امثال خیمه و چادر در بلده فاخره طهران چندان جمع‌آور گشتند كه محاسبان اوهام از استیفای آن قاصر و عفول اذكیای ایام از حصر آن عاجز بودند. خدیو بی‌همال با طبع دریا مثال و دست بحر نوال شروع ببخشش و آغاز داد و دهش نمود. جمیع آن اسباب بی‌حساب كه محاسبه‌اش در هیچ كتاب و شرحش در هیچ نصاب امكان نداشت در میان ملتزمان ركاب ظفر انتساب تقسیم شد. چون مكرر بعرض میرسید و متوالی مسموع مقربان درگاه آسمان جاه می‌گردید كه علی مردان خان كه از بیم شمشیر بهادران ضیغم نشان در شوامخ كوهستان سرگشته و پریشان و در زوایای تواری شوریده و بی‌سر و سامان بود بعلت غیبت خدیوجم شوكت و وقوع مسافرت داوردارا صولت‌قدم از گوشهای تواری و پای از زوایای جبال بختیاری بیرون نهاده و بازوی دراز دستی گشاده، حضرت ملایك خدم و زیب‌افزای مسند كسری و جم قطع و دفع افساد و قلع مواد جور و بیداد او را اولی واهم، با دستگاهی كه شهریاران بیشدادی و تاج داران كاوسی و قبادی بآئین او رشك آورند و سپاهی كه قیصر و خاقان و لشكری كه فغفور و قاآن بر تزیین او حسرت برند از شهربند طهران بیرون و از آن خطه ارم‌نشان بوسعت‌گاه هامون خرامیده، در طی منازل و قطع مراحل اعلام ظفر شمایل انوار مهر و ماه را حمایل و دار السلطنه اصفهان از ورود مواكب نصرة اثر بهشت برین را مماثل، چون آفتاب انور وجود سعادت اثر ببیت الشرف اصفهان تحویل و زلال زنده‌رود از آمیزش غبار موكب مسعود آبروی كوثر و سلسبیل یافت از فیض بهار قدوم میمنت آثار گلهای مسرت و شادمانی و ازهار بهجت و كامرانی از گلبن احوال اقاصی و ادانی سر برزد و عروس زیبا و شاهد دلارای آن ملك دلگشا را از وصول كوكب جهان پیرا گلهای دولت و اقبال سر برزد، كوچك و بزرگ را از مشاهده دیدار همایونش دیدها روشن و تازی و ترك را از سعادت مقدم میمونش خراب‌آباد كاشانها غیرت گلزار و گلشن و چراغ افسرده وضع و شریف
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 31
از قباب شمع پرتوافگن دولت فرخنده‌اش فروزان و آفتاب عالم‌تاب مرحمتش دیگرباره نورافزای روزهای سیاه تیره‌روزان شد.

در بیان سال فرخنده فال اودئیل مطابق 1166 و استیلای لشكر منصور بر علی مردان خان و انهزام آزاد خان و سایر وقایع غریبه‌

اشاره

خسرو اقلیم طارم چهارم و صدرنشین ایوان این بلند طارم بدار الملك حمل خرامیده یساق‌كشان گلهای بهاری و سفر كردگان ریاحین آذاری زیب‌افزای مأوا و مسكن و زینت‌بخش دار السلطنه چمن گردیدند و ساحت‌گزینان سبزه‌های اردی‌بهشت دیگرباره در موطن صحرا و كشت آرمیدند. سلطان مجهول النسب بهمن كه بتوابع باغ و گلشن درآمده، با همه دم‌سردی و سودای جهان‌گردی در دماغ داشت از صولت گیتی‌پناه فروردین انهزام نمود و سردار بی‌وقار شباط از شوكت قهرمان كشورستان بهار شكست‌یافته، بسوی كوهسار ناهنجار عدم طریق هزیمت پیموده، افغان زاغ و زغن در عرصه چمن افغان بشور انگیزی برآوردند و یغماگران عنا دل و هزاران در فضای گلستان گل- برگ‌های تر و ورقهای لاله و عبهر را غارت كرده،
دگر از فیض نوبهاران گشت‌سبزه‌درسبزه دشت‌اندردشت
بچمن بست نوبهار طرازتكیه زد گل بچار بالش ناز
حله باغ شد ز سبزه پرندشد زمین رشك آسمان بلند
لاله با سبزه داد دست بدست‌لعل و فیروزه شد بهم پیوست مجلس نوروزی بفرخندگی و فیروزی در دار السلطنه اصفهان انتظام پذیرفت، عمارات مباركات شاهی از محفل‌آرایان صاحب آگاهی زینت‌بخش ماه تا ماهی و جیب و كنار رعیت و سپاهی از فروغ زر و سیم غیرت نور صبح‌گاهی و سران لشكر كماهی از فرط اشفاق ظل اللهی مفتخر و مباهی شدند. بعد از انقضای بزم ارم نظم نوروزی بعرض كشورستان خدیو جهان فیروزی رسید كه علی مردان خان بختیاری باطمینان عدم حضور حضرت مملكت‌مداری سر از گریبان تواری برآورده لشكری جمع- آوری كرده، بسوی كرمانشاهان شتافته و مردی مجهول النسب خود را
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 32
بسلسله علیه صفویه نسبت داده، پسر صلبی شاه سلطان حسین نام نهاده، بشاه سلیمان ثانی ملقب و بجعل و تزویر صاحب نسب گشته و مصطفی خان بیگدلی كه در اواخر دولت نادر شاه بشراكت میرزا مهدی خان منشی صاحب تاریخ نادری ایلچی روم گردید، با دستگاهی كه لایق دولت نادر شاه تواند بود، متوجه اسلامبول و بدار السلام بغداد رسیده، نادر شاه تخت و تاج را بدرود و مهدیخان‌منشی مورخ مراجعت و مصطفی خان در آنجا متوقف گردیده بود، در جزو مقوی دروغ و نوربخش چراغ بی‌فروغ شاه مجعول گشته و او را از بغداد برداشته، بكرمان‌شاهان آورده بود، كه بلكه بتدبیر جمعی از پدر گسسته و از مادر رسته، برهنه و گرسنه بر سر آن اجتماع و آنشاه مجهول را سرمایه انتفاع سازند.
علی مردان خان نیز بمقتضای «الغریق یتشبث بكل حشیش» شاه مزبور را مایه استظهار خویش و با خاطر فساداندیش قبول خدمت شاه درویش نمود. حضرت ظل الهی با سهمگین سپاهی كه شیر فلك از اندیشه شمشیر خونریزشان از قرص آفتاب سپر بر سر كشیده و بهرام خون‌آشام از بیم تیغ انتقامشان بپناه پنجم آسمان خزیده، اراده قلع ماده و عزم كوتاه‌دستی علی مردان خان نموده، در ساعتی قرین سعادت و طالعی مقرون بفرخندگی و میمنت خیام گردون مقام و سراپرده انجم احتشام را بخارج شهر كشیدند. از بوارق سلاح سواران آهنین قبای پولادی كلاه بارقه مهر و اشعه ماه و شیده شد، از علمهای عالیمقام علامات روز قیامت قیام و ماهیچه رایات گردون خرام در منزل ماه مقام نموده، اسبان صبا رفتار و تازیان برق پویه راهوار بتحریك سواران خونخوار هنجار خدمت را بسرعت باد بهار پیمودند، از خیام فلك تزیین آسمانها بروی زمین كشیده، طبقات زمین از تردد یكه سواران میدان كین و تك و پوی ستوران گوهرین لگام زرین زین برچیده شد، نقود نامعدود درم و دینار و اسلحه فراوان بی‌شمار و اسبان بادپای برق رفتار بدل سپاه ظفر همراه گشته، عنان اشهب عزم بجانب میدان رزم گشادند. در صحرای كرمانشاهان آن دو بحر سركش و دو دریای آتش تلاقی یكدیگر و قطراب این بحار پرشرر و امواج آن
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 33
لجهای پرخطر موجب شكستگی كالبد بهادران دلاور گشت. هنگام صبحی كه سفینه بی‌قرین خورشید بمعلمی فرمان دادار داور در این دریای بی‌منتهای اخضر و این بحر ژرف پهناور بسوی ساحل باختر روان گردید آن دو بحر پرتلاطم بجوش و دو دریای پرتصادم در خروش آمده، امواج بلا بچرخ والا و طوفان ابتلا بسپهر اعلی رسید، از میدان ناورد هیجان گرد بگردون تیزگرد و از دشت نبرد ارتفاع دود بفلك لاجورد رفت، نهالهای علمهای بلند بالا از باغ بالا باوج ثریا سر بركشیده، بازهار هلاك جانها و اثمار تاراج خانمانها بارور گردیدند، سرافیل پیشگان نای‌رزمی نوا بسان صور نوای مهلك آواز دم دردمیدند و عزرائیل منشان خانه برانداز تیغهای جان‌ستان را از نیام بركشیدند، در آن صحرا و آن عرصه رستخیز كه تنهای سروران آغشته خاك و خون و سرهای گردن‌كشان آویزه فتراك بود غوغائی شد كه یاد از روز محشر و هنگامه‌ای پدید آمد كه خبر از جزع اكبر می‌داد. بعد از حملات كوه فرسای بهادران جانبین و توالی لطمات امواج دریاهای افواج عسكرین دیگرباره بنیان استواری سپاه علی مردان خان از هم ریخت، مجددا شیرازه پایداری لشكر مشار الیه از یكدیگر گسیخت، از صولت یلان انتقام‌كش و صدمه سواران برق پویه برش شكستی افحش چون شكست خاشاك از معارضه آتش بر آن قوم سفله‌وش افتاده، فرار و دیگرباره قدم‌فرسای اوراد نشیب و فراز گشتند و از زلزله دوال طبالان گور كه نواز ابواب مسرت بر چهره جانبازان باز شد.

كیفیت محاربه خدیوجم غلام كسری احتشام با آزاد خان افغان و حقیقت وقایع آن ایام مسرت نشان‌

زاغ تیره شب سیاه زبان كلك غرایب رقم و كلاغ دل‌خراش افغان قلم فصاحت شیم در شاخسار ورق برین‌گونه و باین نسق در فغان می‌آید و باین حكایت زبان می‌گشاید كه: آزاد خان افغان غلیجه یكی از سردستگان افواج افغان و بعد از تخریب اركان دولت ابراهیم شاه بنواحی شهر زور رفته، در آنجا مسكن و رفته‌رفته بعلت معارضه افشار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 34
با یكدیگر و ظهور نفاق فی‌مابین آنها بر قلعه ارومی مستولی و محل نشیمن خود و سایر خانواری افغان را مأوا و مأمن ساخته، فتحعلی خان افشار ارشلو ابواب دوستی بر روی مشار الیه گشوده و بساط یك جهتی در میان انداخته بود. درحالی كه علی مردان خان را بعلت اندك طول مدت مرارت زهر شمشیر جهانگیر خدیود دشمن‌شكن دوست‌پذیر از كام جان بیرون رفته، مذاقش حلاوت از چاشنی لشكركشی پذیرفته، بنحوی كه قبل مسطور و مذكور گردید خفاش‌وار از نور آفتاب بیضای ذات كشورآرای گیتی‌گشا مخفی بود، در شامگاه فرصت از گوشه اختفا ظهور نموده پر و بالی گشود. چون مهرانور ذات سعادت اثر از سفر مغرب مازندران انصراف و بجانب عراق عطف عنان فرموده، اشعات عالم آرایش از افق مشرق اصفهان طالع و عازم تأدیب علی مردان خان گردیدند، مشار الیه از بیم جان و تشویش احوال قرین الخذلان، از آزاد خان افغان استمداد و مشار الیه را استدعا بامداد نموده، آزاد خان مزبور با هفت هشت هزار نفر افغان و افشار و غیره كه در آن هنگام مجتمع ساخته بود بعزم امداد علی مردان خان از ارومی حركت و بسوی كرمانشاهان نهضت و یك دو سه مرحله باقی بود كه باردوی علیمردان خان وارد و ملحق شود كه اردوی خدیو كشورگشا بسر وقت علی مردان خان رسیده، كارش را بر وفق تقاضای مردی و مردانگی دیدند.
آزاد خان افغان بعد از شكست علیمردان خان از آنجا كه نزول كرده بود اراده مراجعت بصوب اماكن و اوطان خود نموده خدیو منصور با لشكر پلنگ غرور شیرزور راه مراجعت را برو بسته، در طریق ممانعت نشسته، آزاد خان بوساطت سفرا معروض رای عقده‌گشا گردانیده كه گناه ناكرده و جرم از قوه بفعل نیاورده، گناه این بنده عذرخواه بغیر از اعانت علیمردان خان چیست؟ در شرع مروت گناه ناكرده را مكافاتی نیست. اگر مقرر شود كه لشكر ظفرپرور از طریق ممانعت برخیزند و بمواخذه جرم ناكرده با مشتی عذرخواه نستیزند از شوایب ترك شیوه ستوده مروت پرهیزند و در عرصه آرامش عباد غبار فتنه و فساد نینگیزند و زلال عذب دوستی را بملح اجاج كدورت نیامیزند سزاوار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 35
شیوه حمیده مروت و لایق شیمه كریمه فتوت خواهد بود. محمد خان و شیخعلی خان زند كه از اعیان سلسله سعادتمند و اقربای خدیو خصم‌گیر عدوبند بودند نیز تصدیق سخنان آزاد خان بصلاح اقربست و افتتاح طریق عبور او بهرحال انسب و ترك ممانعت و رفع اصوب، زیرا كه ملتزمان موكب مسعود را بحمد الملك المعبود نصرتی چنین روی داده و جفود سعادت نمود را بعنایت عزیز الودود ابواب این فتح مبین بر چهره مقصود گشاده، ما را با آزاد خان بی‌موجبی چكار و چاكران والا را با جماعت افغان بی‌تقصیری چه بازار؟ خدیو منصور از غایت غرور بسخنان ایشان التفات نفرموده و استدعای ایشان را بسمع قبول نشنوده، عساكر منصور را امر بمبالغه در تسدید راه نمودند. آزاد خان بضرورت در مقام مدافعه برآمده، از طرفین آتش پیكار شعله‌ور و از جانبین شعله كارزار خرمن‌سوز چرخ‌احضر كشت. بهادران تندخو چون شیر در صید آهو در تك‌وپو درآمدند. نعره رعد كوهساری، یعنی فغان كوس رزمی، از كوهه بختیان كوه كوهان برخاست و باران بهاری یعنی، پیكانهای آبدار، از تیرهای خارا گزار روی زمین را از گلهای حمرای خون چون صحرای لاله‌زار بیاراست. كشتی پارهای جان‌ها در غرقاب آب تیغ غرق و بارقه شمشیرهای تابناك كشت‌زار درونهای پاك را آتش برق گشت. از ابر توپ قیامت آشوب برقی پدید آمد كه هرتابشش دوزخی شد تابناك و از غمام تفنگ رعدآهنگ ژاله‌ای فروبارید كه هردانه‌اش سنگی بآئینه جانهای پاك و از صدمت زلزله نعره كره‌نای كیوان خراش لرزه‌برین بلند منظر و از صولت و لوله فغان روئین درای شكست در خم این طاق اخضر افتاد. چون خدیو جمشیدشان در آن عهد و زمان افواج جزایرچی و تفنگچی را بیشتر از سایر منظور نظر اشفاق نشان فرموده، ازین رهگذر خاطر اعیان زند را بنابر استیلای حقد تفرقه، درباره ترك مخاصمت بآزاد خان نیز سخن ایشان را نشنوده بودند، در آن روز در عین ارتفاع نوایر جنگ و شدت قطره‌افشانی سحاب توپ و تفنگ شیخعلی خان كه سرخیل افواج یمین و محمد خان كه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 36
با فوجی از بهادران سر مباشرین لشكر ظفر قرین بودند هردو مركز خویش را بعمد رها كرده، روی بمرحله‌نوردی بوادی هزیمت آوردند.
از ظهور این كلی فتور سلك انتظام قلب سپاه منظور در شور آمده و آن شورش بر جمیع صفوف جناحین و غیره سرایت كرده، هزیمت بر لشكر افتاد. هركسی عنان هزیمت بجانب چند گشاده، حضرت ظل اللهی در پری قلعه‌ای اساس نهاده بودند كه چشم كیوان درین بلند ایوان حصاری برفعت آن ندیده و گوش گردون پیرقلعه‌ای بحصانت و رزانت آن نشنیده بود. بعد از شكست مزبور بقلعه مذكور توجه فرمود.
اساس انتظام و استحكام از هرگونه برپا كرده، شیخعلی خان و محمد خان را با بعضی از هواداران دولت جاویدان بجهت حراست و حفظ قلعه متوقف فرموده، خود و ظهیر الدوله محمد صادق خان برادر با گروهی از بهادران دلاور كه ملتزم ركاب فلك‌فرسا می‌بودند بصوب دار السلطنه اصفهان عنان یكران گشودند. چون در اوایل حال كه دار السلطنه اصفهان مفتوح غازیان نصرة مأل و موضع تمهید بساط جاه و جلال گشت یك دو سه نفر از اراذل آن خطه ارم مثال مدخلی در امور دیوان و راهی بحضرت سلطان بهم رسانیدند بعلت رذالت و خباثت و اضرار و اذیت بسیاری از ایشان بمسلمانان رسیده شجره خبیثه ذاتشان متفرع بفروع تضییع نفوس و نوامیس اكثری از وضیع و شریف گردیده بود عامه خلایق از كوچك و بزرگ و كافه فرق از تازی و ترك ازدحام نموده، چون قصه شكست بندگان ظل اللهی منتشر گردید و هرفردی از افراد سكان اصفهان از حقیقت آن واقعه مخبر گردیدند و عامه خلایق از كوچك و بزرگ ازدحام نموده، چهار پنج نفر از آن‌گونه اشرار نابكار را بهجوم عام مقتول گردانیده، بسزای سوء اعمال رسانیده بودند. در روزی كه در ظاهر اصفهان از ظهور طلیعه موكب شوكت و شان خدیو جهان خبر یافته، فوجی از اعیان ولایت كه باستقبال موكب منصور شتافته بودند، در خارج شهر بسزای خود بفرمان قضا جریان قتل آمده بودند. موكب سعادت كوكب وارد شهر و چند روز توقف و چون دار السلطنه مزبور مكان جمع‌آوری لشكر و سرانجام حشم و حشر بود بسوی الكای فارس عطف عنان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 37
عزم فرمودند. آزاد خان بعد از وقوع فتح جنان، كه بتقدیر قادر مستعان بی‌امیدی او را روی داده، ابواب آن نعمت بی‌كران بدون كلید بر چهره احوال او گشاده، مرحله‌بمرحله وارد قلمرو انتظام مهام ملك و دولت تازه و نو پرداخته و قلعه پری را محصور ساخته، بعد از آنكه زمان محاصره بامتداد انجامید و اوان خودداری محصورین طول كشیده و علامت نقصان ظاهر گردید، مستحفظین قلعه نظر بصلاح حال بمصالحه راغب گشته، آزاد خان باجرای یمین و انعقاد مواثیق متین آن شیران حصاری و نهنگان دریای پایداری را بدام آورده، آن قلعه محكم اساس كه سطح مقعر بروجش با محدب فلك مماس و زحل نور از آتش دیدبانش اقتباس نموده بود مفتوح او شد. چندان خزاین سیم و زر و در جهای یواقیب احمر و قطعهای لعل فروزنده‌تر از خورشید خاور و رشتهای ارزنده گوهر و زرینه مكلل باقسام جواهر و انواع نفایس دیگر از حد و حصر و تخمین افزون‌تر بتصرف آزاد خان درآمده، شیخعلی خان و محمد خان و سایر اعیان و اعاظم آن سلسله جلیله را با والده ماجده حضرت ظل الله و سایر خانه كوچ كه در قلعه مزبور بودند بطریق حبس و بند و قید و اغلال اثقال مستحكم روانه قلعه ارومی و علم خان افغان را با فوجی كثیر و لشكری غفیر از سپاه افغان و غیره مستحفظ ایشان نموده، بانجام مهام قلمرو و سایر ولایات عراق عنان عزیمت بجانب دار السلطنه اصفهان، اساس دولت و اسباب سلطنت و جلالت درچیده، در اردوی او جمعیتی منعقد گردیده كه شمارش از قوه عارضان اوهام بیرون و تعدادش از اعداد انجم افزون بود. افاغنه را بر اهل ولایت و سپاهی و رعیت تسلطی فزون از حد اعتدال بهم رسید. وضیع و شریف و قوی و ضعیف لگدكوب سم عناد و پایمال جور و جفاشان گردیدند. بجهت یراق سپاهی و لشكر و زینت و زیور تفنگچی و جزایرچی طلا را بر طل و من و ذرع گرفتند و شورش و فزع پدید آمده، از نوایب جفا در آزار و بشداید بلا گرفتار بودند.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 38

ذكر مراجعت حضرت ظل الله از الكای فارس بجانب عراق و شكست آزاد خان در قمشه و كشته شدن اسكندر خان‌

فارس مضمار فصاحت و یكه‌تاز میدان بلاغت یعنی خامه فصیحه نگار و كلك گوهربار نگارنده این افسانه مسرت‌فرسا و گزارنده این حكایت غم‌افزا می‌گردد كه: قبل از این معروض رای اصحاب نكته‌دانی گردیده بود و بعرض دانایان دقایق معانی رسیده كه جناب ظل اللهی بعد از آنكه مستورات احكام قضا از پرده خفا ظهور و در جنگ آزاد خان و رزم افغان شكست بر سپاه خدیو منصور افتاد عنان بصوب نزهت‌آباد اصفهان تافته و در آن خطه بهشت‌نشان نیز مجال توقف نیافته، بجانب الكای دلگشای فارس شتافتند. صالح خان بیات كه علی مردان خان بختیاری بعد از حركت و خروج از فارس مجددا او را ایالت و امارت داده، قبض و بسط الكای مزبور را دیگرباره در كف اختیار او نهاده بود، مشار الیه هاشم خان نام بیات را كه یكی از جمله توابین جزء او بود بنیابت خویش در شیراز گذاشته، رایت جلالت بصوب گرمسیرات افراشته بود. هاشم خان مزبور از متابعت و ملازمت خان تخلف و در حصار خودسری توقف و با لشكر و رعیت آغاز تلطف نموده، بازوی خودداری گشوده بود. چون در موكب مسعود آن برگزیده حضرت معبود بجز سواری معدود مهیا و موجود نبود تسخیر و تصرف شیراز در موقف تأخیر و تعطیل ماند. حضرت گیتی‌مدار متوكل بجانب جناب اقدس باری و در نهایت شوق و امیدواری از حضرت دادار داور یاری و از جناب حیدر صفدر مددكاری طلبیده و مهیای جنگ و پیكار و مستعد رزم و كارزار آزاد خان و سپاه كینه‌خواه افغان گردیدند و بعزم مراجعت از فارس رایات كردون آیات را بر فلك اعلی بركشیدند و بپای باد پای آهو خرام مرحله نوردیدند. تا قصبه قمشه كه از نواحی اصفهان و نه فرسخی آن خطه فردوس نشانست محل نزول مواكب سعادت مشمول گردید.
اهالی قمشه بنابر رعایت حقوق ولی نعمت دیرین ابواب اخلاصمندای
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 39
گشاده، در معرض فرمان‌برداری ایستادند. آزاد خان لشكری انبوه و سپاهی با شكوه بمقابله ایشان فرستاده، ابواب گیر و دار از طرفین بر روی مبارزان گشاده، شمشیرهای خونریز از غلاف و بهادران ضیغم‌نشان پرستیز بمیدان مصاف درآمدند. دست سنان بگرفتن جان دلیران دراز و عقاب تیز بصید تذروان ارواح یلان دلیر از آشیان كمان در پرواز شد.
اسكندر خان برادر امی آن حضرت كه آیتی بود از آسمان شجاعت نازل و شیر فلك را از هیبت حمله جهانسوزش هراس در دل، تیغ خمیده‌اش در چرخ جلالت غره شهر نصرة را هلال و از افق شمشیرش مستظهران حمایتش را صبح امید روشن، بر اشهب سبك گام صرصر خرام برآمده، بر آن گروه انبوه حمله‌آور و بهر حمله جمعی را در وادی هلاك بی‌سپر ساخته، بسیاری از لشكر و یكه‌تازان میدان نبرد كین از پشت زین بر روی زمین انداخت. یك جهان لشكر و سپاه از مصافش چون از مصاف شیر، روباه بعزلتگاه انهزام پناه برده، آن یكه‌تاز میدان دلیری با تن تنها آنها را تعاقب نموده، تا موضعی موسوم بارخیلی پنج فرسنگی اصفهان از عقب آن قوم قرین الخذلان تاخت. تا موضع مزبور كه مشتمل بر دره تنگ دراز پرنشیب و فراز نامردی از لشكر دشمنان در عقب سنگی پنهان گلوله بجانب آن شهسوار میدان شوكت و شان افكنده و او را از صدر زین بزمین افكنده، چون نونهال بارآور از پای افتاده، از صدمه صرصر بر زمین انداخت و عزلتگاه خاك و خلوت‌خانه مغاك را جایگاه آن سرو نوخیز ساخت و چون حضرت ظل الله را نسبت ببرادر محبتی مفرط و طبع همایونش از مشاهده دیدار او منبسط بود از وقوع آن قضیه بغایت آزرده‌خاطر و سنوح آن سانحه جنابش را حیرت‌بخش باطن و ظاهر گشته و خاطر خطیرشان از فرط آزردگی در تدابیر امور جنگ و فكر و كوشش نام و ننگ برگذشته، شوریدگی خاطر خطیر بر افواج لشكر اثر و پریشانی ضمیر منیر نظم سپاه را از زلف سپاه دلبر پریشان‌تر كرده، پای از میدان نام و ننگ و دست از استعمال آلات جنگ برداشته، روی براه بیابان و سر بدشت بی‌پایان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 40
گذاشته و با معدودی از جان‌سپاران ركاب سعادت انتساب متوجه چهار محال و راه‌نورد صحاری و جبال و از آنجا ببعضی از توابع كوه گیلویه مرور نموده، عنان بصوب خرم‌آباد گشودند. خانواری ایلات كه بعلت تسلط آزاد خان مرحله‌پیمای كوه و بیابان بودند از توابع كرمانشاهان و پشت كوه تا بادرائی و بادغائی و سد مره و اقصی سرحدات فیلی وجود مسعود آن حضرت را طفیلی گشته، باستظهار مقدم میمون و استبشار موكب همایون از هركوی و برزن و هرگوشه كه مأوی و مسكن نموده بودند در ظل ظلیل رایات ظفر آیات جمع و جملگی پروانه آن فروزنده شمع گشتند و از قضایای نوادر غرایب و وقایع بدایع اعجب العجایب آنكه بنحوی كه قبل نگاشته كلك بدایع‌نگار شعبده‌كار گردیده رؤسا و عظمای زند كه همگی هفده نفر از خرد و بزرگ آن سلسله سعادتمند با جمعی كثیر زنان و نسوان و اطفال بحكم آزاد خان مقید با غلال روانه ارومی و علم خان افغان با هزار سوار از لشكر بجهت محافظت با ایشان همراه، پیوسته از احوال آنها آگاه بودند. در حین نزول بمنزلی از منازل نسوان آن طایفه مجاهد مقاتل بتدبیری خود را بمردان رسانیده و قیود ایشان را شكسته، بندهای محكم را گسسته و یك قبضه سلاح شكسته بسته را برداشتند و روی جلالت بعلم خان گذاشتند. بعد از زوال آفتاب كه آغاز زوال آفتاب عمر علم خان بود آن مخذول مردود از خواب راحت بیدار و از مستی منام هشیار گردیده، از خیمه خویش بیرون خرامیده كه آن دو پیك اجل مسرع و مستعجل بسروقت او رسیده، متوجه اتمام كارش گردیدند و سایر نهنگان دریای جلادت بطریق عادت شروع بدار و گیر لشكریان علم خان و قتل جماعت افغان كرده، جمیع آن گروه جمعی مقتول و برخی مخذول بهرطرف پراكنده شد. اموال و اسباب علم خان و سپاه افغان را برداشته، تا خانه كوچ سلسله علیه زند روی براه سلامت گذاشته، در نواحی بروجرد بموكب والا پیوستند.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 41

در بیان جدال خدیو كشور جلال با عبد الله خان و شكست یافتن او از سپاه ظفر توأمان‌

بنحوی كه شیرین‌زبان مرتب بیان قلم بلاغت توأم در خرم‌آباد ورق خرم و شادان بتقریر قضیه و داستان رطب اللسان گردید موكب سعید بقصبه خرم‌آباد رسید. از استیلای آزاد خان خانواری ایلات كه در اقصی جهات بودند بموكب همایون پیوستند و جمهور دهاقین آن ولایت در ظل حمایت و سایه عاطفت آن حضرت از تسلط اهل عدوان و اندیشه افغان رستند. در آن هنگام موسم سردی دی و بهمن و وقت رنگ زردی گلزار و گلشن بود. دلاوران جویبار را از آب منجمد زره‌ها در برو دلیران شاخسار را از پارهای یخ مغفرهای فولاد برسر، تیغ تیز صرصر برد نوجوانان اشجار را در سرافشانی و شمشیر بران باد سرد تازه نهالان شاخسار را بیم زندگانی، كره اثیر مزاج زمهریر گرفته، آتش سوزنده را نام حرارت از یاد رفته، از صولت سرما خونها در عروق ابدان منجمده، از رطوبت هوا رطوبت در شرائین اجساد منعقد، ابر بهمنی بر بساط كوه و بیابان كافور بیز و سحاب شباطی از مجاری سهل و جبل سیل‌انگیز در موسمی چنان سرد و هنگام اشتداد برف و برد آزاد خان چون از توجه موكب ظفر بنیاد بجانب خرم‌آباد مطلع گردید یكی از سرداران لشكر خود را موسوم بعبد الله خان سردار با لشكری پركین و سپاهی سهمگین بمقابله حضرت ظل اللهی تعیین نمود. لشكر مزبور بنواحی بروجرد رسیده، خدیو منصور از این معنی مطلع گردیده، از قصبه خرم‌آباد رفع الویه شوكت و استعداد، تلاقی عسكرین اتفاق افتاده، مبارزان دو جانب یكدیگر تاختند و دلیران آن دو طرف غلغله در گنبد گردون انداختند. دستها بغارت جانها گشوده و گوی سرها بچوگان شمشیر ربوده. كالبدها در زیر سم اسبها فرسوده شد. زور بازوی مردان مصاف و بلارك تارك شكاف بكار و در باغ میدان نهالشان را میوه اجل ببار آمد.
مردان كه میدان نبرد را حجله دامادی و روزهای جنگ را ایام شادی میشمردند كوشش‌های مردانه آغاز نهادند و مجاهدان عرصه جان‌ستانی كه بجای
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 42
ساغر راح ریحانی با كاسه سرها خون ارعوای می‌خوردند با تن خویش داد باده آشامی دادند. نعره رزمی نای بگوش یلان رزم‌آزمای خوشتر از نوای نای سور، فغان روئین‌درای بمسامع بهادران آهن خای فرح فزای‌تر از آهنگ سرور شد. عبد الله خان را از صدمات حملات بهادران پای طاقت و توان سست گشته و از بیرون بردن جان و سركارش درست شد.

بیان وقایع سال فرخنده فال خجسته بال بارس‌ئیل مطابق 1167

اشاره

نیر اعظم و عطیه‌بخش عالم و صدرنشین عرصه این نیلگون خیم در چمن مكمن نقطه اعتدال خیام اشعات و سرادقات انوار برافراشته و نگارنده صفحات كون مكان و طرازنده انواع باغ و بستان در ساحت باغ و فضای راغ با كلك قوای ربیع صد هزار نقش بدیع بنگاشت. سپهدار فروردین سرادقات رنگارنگ اقسام ریاحین را در ساحت چمن بركشیده و لشكرآرای بهمن در عرصه چمن اسباب جلالت را كه فروچیده بود برچیده، افغان قمری از فراز سرو و چنار و آواز هزار از اوج شاخسار برخاست و مشاطه اردی‌بهشت در خلوت‌سرای باغ و كشت رخسار شاهدان و چهره دلیران گلهای مشكین كلاله را بغارت غازه صنعت و گلگونه صفت بیاراست. لشكر بهمن از عرصه چمن بر اشهب صرصر برنشسته، عنان بجانب كوهستان هزیمت گشودند و سپاه شباط بساط انبساط از ساحت جانفزای باغ و بستان برچیده، مراحل مهاجرت را می‌پیمودند.
محفل عید و بزم جشن سعید در چمن‌های سیلاخور ترتیب و بكاربندی پیشه‌وران صاحب صنعت زیب و زینت یافته، خلاع رنگین و ثیاب نگارین برو دوش سران لشكر را تزیین نمود. آزاد خان ایندقعه لشكری خونخوار و سپاهی افزون از شمار عرض دیده، تداركات شایسته باهتمام وكلای دیوان بجهت ایشان سرانجام كرده، فتحعلی خان افشار را كه در دولت او مدار الیه و مشار الیه بود با جمعی كثیر از سركردگان و سرداران ازبك و افغان بمقابله و مقاتله حضرت ظل اللهی تعیین و روانه نمود و در موضعی موسوم بدو آب من
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 43
توابع سیلاخور آن دو كوه خارا و دو سد پابرجای در برابر یكدیگر ایستاده، چشم براه انتظار وقت گشادند. هنگام صباحی كه خسرو فلك اقلیم چهارم بعزم مقابله لشكر اختر و انجم پای بركاب اشقر این گردنده ظارم نهاد و در وسعت این سبز میدان شقه زرین رایات اشعات و پرچم رنگین اعلام انوار را از هم گشاده، دلیران میدان ستیز چون شیر خونریز دندان خونخواری تیز كرده، روی كینه‌جوئی بیك‌دیگر آوردند. علمهای بلندبالا چون بتان و رعناقدان بزیبائی آراستند و سنانهای جان‌ستان چون نیكوان آفت جان بعزم فتنه‌جوئی برخاستند.
كمانهای دلیران تندخو چون ابروی دلجوی بتان زیبا روی تیرافكنی آغاز نهادند و كمندهای اژدهاآسا چون زلف پرچین و جعد مشكین پریر خان بی‌مهر و كین بازوی مردافگنی گشادند. خنجرهای بران چون دشنه مژگان سیاه‌چشمان بسینه مبارزان آغاز كاوش و سیل خون از چشمه‌های چشمهای سوكواران تراوش كرد. تیغ‌های بی‌دریغ یلان رزم‌جوی چون شمشیر غمزه جادوی نازنینان آتش‌خوی چاك سینها را تا بكمر آورد. عقابان تیرها از آشیانهای كمانها سرگرم پرندگی و بمخلب و منقار پیكان تیزبال پرریز تذروان زندگی گشتند و سهام گردون خرام چون تیر دعای مستجاب از آسمان برگذشتند. زبانه آتش دوزخ از دهان توپ زندگانی بهنگام عمر و جوانی بسر آمد.
عرصه جنگ بر یلان جنگ‌جو تنگ و نامهای نام‌آوران مبدل بننگ شد. چون كوچ و حرم حضرت ظل اللهی و سایر مقربان درگاه آسمان جاه در همه‌جا بوده، محكمه‌ای نداشتند كه محل توقف كوچ و منسوبان صغیر و كبیر و موجب اطمینان ضمیر منیر و تسلی خاطر بهادران دلیر تواند بود. این معنی باعث سستی لشكر و مورث بی‌دست و پائی یلان فرمانبر گردیده، دست از كار كشیدند. حضرت ظل الله شكر پناه جزئی حرم و عورات و نسوان سلسله جلیله زند و سایر كوچ یلان فیروزمند را بپیش انداختند، خود و معدودی سوار از ملتزمان ركاب میمنت انتساب كه برجا بودند از عقب با عورات روان و سپری از آهن و فولاد بعقب سر نسوان و پیشروی دشمنان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 44
بسته، بجانب كوهسار كوه گیلویه عنان‌گشای یكران شدند. سردار آزاد خان و لشكریان ازبك و افغان آغاز تعاقب، در تعاقب لازمه تعصب نموده، مراحل طریق را گام‌درگام اهل هزیمت می‌پیمودند.
حضرت ظل اللهی دلیران طایفه علیه زند و سایر بهادران فیروزمند بنحو مسطور عورات از پیش روانه و خود سر راه بر تعاقب كردگان گرفته، راه آنها را چون كوه خارا می‌بستند و سر و دست بگرز و تیغ می‌خستند.
تا عورات و نسوان مسافتی بعید می‌پیمودند، بهادران ستوده باز بجنگ گریز و لازمه شیر و آواز خویشتن را بفرزند و زن می‌رسانیدند. چندین مرحله از شوامخ جبال و مسالك تلال بدین منوال بپایان می‌رسید و فراز و نشیب بسیار بآن هنجار نوردیده می‌گردید، تا خود و متعلقان و عورات و نسوان از اصول بلیات مجموعی از آن بلیه رهائی یافته، از جبال كوه گیلویه عبور و بتواضع فهلیان مرور و از آنجا بكازرون شتافتند.
محمد خان زند در آن سفر از مواكب خدیو فیروزمند تخلف و بجانب نواحی كرمانشاهان توجه و از آنجا بجبال بختیاری و باردوی علی مردان خان رفته، از غرایب وقایع و نوادر قضایا اینكه در حالتی كه با تن تنها در بزم علی مردان خان نشسته، و رشته الفت و پیوند صحبت پیوسته بود، خنجر دلیری آخته علی مردان خان را مقتول ساخت و بصحت و سلامت از میان آن ازدحام بیرون رفته، در كرمانشاهان رخت توقف انداخت.

ذكر توجه آزاد خان بساحت فارس و شكست یافتن از قهرمان جم اساس در نواحی چشت‌

سرو آزاد قلم فصاحت شیم عرصه‌آرای چمن صفحه می‌گردد كه چون آزاد خان مسموع داشت كه رایات ظفر مقرون و اعلام نصرة نمون آن برگزیده حضرت بیچون در ساحت بهشت مساحت كازرون سر باوج گردنده گردون كشیده، موكب مسعود وجود سعادت نمود از افق آن ولایت طالع گردیده است، یقین دانست كه در اندك زمانی و فرصتی از اقتباس انوار تفضلات قادر مستعان آن اختر فروزان آفتابی خواهد شد نوربخش عوالم امكان و در كمتر زمانی آن هلال غره
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 45
اقبال بدری خواهد گشت از تابش او روشن شبهای تیره امیدواران، در مقام چاره و علاج و كار مختل خود را در تدبیر رواج برآمده، بعزم فارس و اصفهان حركت و رفع الویه شوكت نموده، قدم جسارت بصوب فارس كشید. حضرت ظل اللهی از كازرون بجانب چشت كه از توابع گرمسیرات فارسست میل و اهالی آنجا استقبال آن سرور اشیا نموده، هر خشت از انوار التفات آن حضرت آفتابی شد تابنده و هرذره خاك آن صحرا و آن كشت از اشعات آفتاب توجه آن جناب ماهی شد فروزنده.
آزاد خان بنحو تقر قلم دو زبان مراحل راه را پیموده، وارد شیراز و در آن خطه پرتراز تمهید بساط اجلال و اعزاز نموده و از آنجا اراده مقابله لشكر ظفرپرور كرده، عنان جلالت بصوب چشت گشوده، چون شوارع چشت مشتملست بر مضایق صعب سخت و نشیبی پركوه و كتل و پشته و تل حضرت ظل اللهی تفنگچیان دشتسانی را كه چهار هزار نفر بمعسكر نصرة اثر پیوستند كه ذره را در هوا و كوكب را در سما می‌زدند امر فرمود كه مضایق طریق و معابر دقیق را گرفته، شیران زند و دلیران فیروزمند نیز چون شیران آشفته بر اسبان اژدهاوش و هیونان چون آتش سوار و آغاز گیر و دار و لشكریان آزاد خان بمعابر مضیقه درآمده، تفنگچیان مزبور مهره بلا انگیخته و از ابر آتش‌بار دود ژاله عنا ریخته، از صدمات آن قلیل مردم آن قلزم پرتلاطم متفرق و تقدیر الهی بهدم بنیان آن لشكر متعلق شد. آزاد خان با احوال پریشان بصوب شیراز عنان تاخته و در آنجا نیز مجال توقف نیافته، حكومت شیراز را كرة بعد اخری بصالح خان بیات گذاشت و خود بان ضعفی كه از فساد ماده مستولی بر شخص دولتش عارض شده بود راه بجانب اصفهان برداشت. خدیو منصور از محل مذكور اعلای اعلام شوكت و غرور و امور گرمسیرات بقدر وفور فیصل و بهادران فیل توان شیرزور با خاطر قرین مسرت و سرور بعزم قلعه و تسخیر شیراز مرحله‌پیمای نشیب و فراز شدند. صالح خان ابواب قلعه را بسته، با خاطری خسته و دلی شكسته، در حصار خودداری نشسته و باعتقاد خود از بیم جان رسته، رشته عمر خود را در حقیقت گسسته،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 46
لشكر سیل شتاب كوه درنگ و جان‌بازان میدان نام و ننگ اطراف قلعه را فروبسته، بهادران منصور جنگ بآتش‌افشانی توپ قلعه را گرد از بنیاد و اهل قلعه را دود از نهاد برآوردند. بمحض گیر و دار اول آن قلعه گردون محل بتسخیر شیران بیشه جدل و كار صالح خان بیك باره مختل و مضطرب، بتعجیل بامید علاجی دلیران منصور را مستقبل و در حوالی شاه میر علی حمزه گرفتار چنگ اجل شیخعلی خان باو رسیده، بضرب چوب‌دستی كارش را باتمام رسانیده، خطه شیراز كه الحق شهریست رخسار عروسان ممالك را طراز موقف موكب لازم الاعزاز و ابواب آن قلعه بهجت‌پرور محنت‌پرداز بر رخسار بندگان درگاه فلك انباز بمقالید نصرة بازو نسایم الطاف خدیو گردن‌فراز بر احوال وضیع و شریف در اهتزاز شد. صغیر و كبیر آن ملك دل‌پذیر بشرف عتبه‌بوسی حضرت آسمان نظیر شتافته، هریك در خورد خویش نعمای بیش‌ازپیش یافتند.

بیان سال همایون فال توشقان‌ئیل مطابق 1168

اشاره

هنگام بهار جهان‌آرا و نوبت نضارت كوه و صحرا در رسید و وقت شكفتگی گلها و طراوت چمنهای خضرا گردید. لشكرآرای هوای بهار و سپهدار نسیم آذار بجهت تمشیت گرمسیرات گلزار از دار الملك كمون بیرون تاخته، خدیو جهان‌گشای فروردین با سپاه رنگین ازهار و ریاحین بجهت انتظام خطه چمن و ضبط امصار باغ و گلشن سرادقات سنجاب سحاب و خیام امر مشكین طناب را در دار العلم شیراز از بطون كمون بر فراز كوه و هامون ظهور و بروز كشید. غلغل بلبل و هزار و نغمه چكاوك و سار از عرصه گلزار و از فراز شاخسار برخاست و بساط با انبساط لاله و گل و جلباب پرنیان و كمخاب سبزه و سنبل دامان پشته و تل و كنار سهل و جبل را بخوش‌ترین وضعی بیاراست.
از گل و سبزه باغ و دشت ستوه‌لاله‌درلاله كوه‌اندركوه
كوه مینا و دشت مینا رنگ‌كوه با دشت پرنیان فرنگ
گل چو شنجرف و سبزه چون زنگارلعل و فیروزه رسته از گلزار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 47
بطراحی نگاربندان محفل طراز ترتیب بزمی خوش و بساطی زینت و زیب یافته، صنادیق اطلس و خارا و انبارهای زربفت و دیبا بمصرف خلاع سرداران سپاه و چاكران حضرت آسمان جاه خالی و تهی شد. چون خطه لار كه از گرمسیرات اوسع و محصولات آن از دیگر ولایات انفع و مردم بلده و بلوكاتش در امور تفنگ‌اندازی سرآمد دهور و در رسوم آتش‌بازی مشهور عصر، نصیر خان لاری در ولایات مزبور استقلال بهم رسانیده و گروهی از تفنگچیان شررانداز و كمانداران آتشبار را مجتمع گردانیده، خودسری آغاز و درهای مخالفت را فراز كرد. چون تائید كاركنان قضا و تاثیر طالع گیتی‌گشا امور ملك را نظام و مهام دولت را انتظام آمد، تنظیم‌مدار خطه لار وجهه همت چاكران آستان گیتی‌مدار گردیده، بامر والا بهادران معسكر نصرة پیرا رخت سفر بصفای صحرا و اسباب ظفر بدشت غبرا كشیدند. شاهدان رایات فتح آیات طره‌های پرپیچ و خم شقه و پرچم را بر باد دادند و عروسان هیونان با روش بوق دست‌زنان و پای‌كوبان رقص نشاط آغاز نهادند.
كوه پاره‌های كوسهای رؤس را بر پشت كوه پیكران قوایم درشت یعنی اشتران پشته پشت بستند. از غریدن رعد كوس از كوهسار پشت ستوران شموس بنیاد طاق سپهر سندروس و اركان حصار فلك آبنوس شكستند.
كوه و كمر از هجوم حشم و حشر سپاه و روز روشن از گرد و غبار تیره‌تر از شامگاه شد. موكب جهان‌طراز با جلال و اعزاز از شهربند شیراز بیرون و اهل اردوی گردون نمون و پیروان موكب همایون با اختری سعد و میمون توجه بجانب هامون نمودند. از دار العلم شیراز تا خطه لار مرحله‌بمرحله صیدافكن و شكارانداز سیر و از سعادت خیر لازم القدم آسمان برین را رشك برین دیرینه دیر آمد. اعزه و اعیان گرمسیرات منزل‌بمنزل استسعاد زیارت آستان فیض شامل را حاصل، منافق و موافق بمراسم خدمت‌گزاری شایق و پیش‌كشیهای لایق می‌كشیدند. چون خطه لار عقابان ظفر جناح رایات فتاح را مطار و ساحت آن بلده بهشت‌مدار اردوی فلك آثار را محل قرار گشت نصیر خان لاری بنابراین بقلعه‌ای كه در یك جانب شهر در موضعی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 48
مرتفع واقع و در حین قضایا دخول بیگانه را فی الجمله مانع و صدمت یورش را بقدر امكان دافعست پناه برده، شهر لار را با جمیع سكان فروگذاشت. اهل شهر اولیای دولت قاهره را بتحت فرمان قضا مظاهره درآمده، اركان و اعیان بتقبیل آستان كروبیان مكان شتافتند و از جبهه‌سائی عتبه علیه شرف سرافرازی و رتبه سربلندی حقیقی و مجازی و فیض مباهات میان فارسی و تازی یافتند. نارین قلعه لار كه از ارتفاع جدار الیف سماك و خلیف افلاك بود و بر فرازش آتش دیدبان را از جرم كیوان كس فرق نمی‌توانست نمود اردوی جهان‌گشا را نقطه بسیط و محاط و محیط گشته، دو سه دفعه نوایر جدال فی‌مابین اشتعال و اسباب فتح و ظفر بچاكران آستان سدره مثال انتقال یافته، نصیر خان كه مردی فرزانه و صاحب تدابیر عاقلانه بود چون آثار غلبه از جانب خدیو كشور اقبال و علامت ضعف در ظاهر و باطن احوال خویش ملاحظه نمود در مقام اصلاح و ابواب تدبیر را درصدد افتتاح برآمده، واسطه امنای خویش معروض رای معدلت كیش گردانید كه: این بنده دیرینه بعلت اینكه تا بحال از زیارت آستان سدره مثال تقاعد ورزیده و تاكنون در سلك جان‌سپاران سده گردون نمون منخرط نگردیده منفعل و سرافگنده و خجلت‌زده و شرمنده است، اگر خدیو كشورگشای اقبال از ترك محاصره برین چاكران اخلاص مآل منت نهند و فدویان جان‌سپار را فرمان مراجعت دهند این اخلاص‌مند از بیم غلط و اندیشه مطمئن و خرسند گردیده، هنجار دربار عرش وقار را بپای امید نور دیده، در هرجا و هرمكان كه فرمان واجب- الاذعان شرف صدور یابد بعز بساط بوسی محفل ارم مشاكل مستسعد و بساط خدمت‌گزاری بعنایت الله العزیز الباری ممهد شود. چون در آن زمان هنگام حدت هوا و غایت گرما و نوایب افروختگی كوه و صحرا و فضای گرمسیر چون عرصه كره اثیر سوزنده و هوای آن ولایت چون آه سوزان از تاب هوا فروزنده‌تر بود اهالی اردوی نصرةپرور را كه اكثر پروده هوای سرد و خوكرده برف و برد بودند توطن و توقف در آن زمین پرتف ممكن نمی‌بود و حضرت جم قدر كسری
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 49
شان نظر باینكه امور كلیه در پیش و اراده كشورگیری مكنون خطر صلاح اندیش بنصیر خان ایفا و بعهد او اكتفا فرموده، پیشكش‌های مرسوله را قبول و مطالب مشار الیه را قرین انجاح مامول و لوازم لطف و عنایت درباره او معمول فرمودند. اردوی گیتی‌گشا بامر خدیو كشورآرا در طریق مراجعت مرحله‌نورد كوه و صحرا و در مناهج شیراز راه‌پیما شدند. در مباركترین ساعتی از ساعت اعلام گردون درجات بدان ملك عدیم البدیل انتقال و تحویل یافته، ساحت آن خطه بهشت عدیل از سعادت موكب جلال صاحب مرتبه جلیل و اشفاق خاطر خطیر شامل حال عزیز و ذلیل گشت.

ذكر ورود موكب مسعود باصفهان و طغیان جماعت گرمسیری در آن خطه فردوس‌نشان‌

چون آزاد خان را مسموع و اخبار صحیحه از اطراف بجانب او مرفوع شده بود كه خدیو رستم نبرد بهمن مصاف از سفر لار انصراف و در آستان ملایك مطاف لشكرهای فراوان از جهات و اطراف اجتماع و سپاه بی‌كران خالی از گزاف در حضرت آسمان شان سایه نشین اكناف و عازم سفر عراق و بر آن عزم جازم، در تدارك یساق می‌باشند و كذلك از جانب دار المرز مازندران درخصوص استعداد محمد حسن خان و عزیمت او بحركت اخبار صحیحه شنیده و در نزد او بتواتر رسیده بود از آنجا كه مشار الیه از جانب قهرمانان عدوبند بهادران زند اندیشمند و ناخرسند بود و كیف كه در میان دو بحر سركش و دو دریای آتش توقف تواند نمود، صلاح خود را در حركت بصوب آذربایجان دید و عنان عزیمت بدان صوب منعطف و زمام توجه بدان جانب منصرف گردانید. قهرمان كشور لطف و مرحمت بمقتضای عزیمت خاطر والا همت از دار العلم شیراز حركت و رایت فتح آیت بجانب اصفهان و از فیض قدوم با سعادت و مقدم لازم- المسرت ساحت وسیع المساحت اصفهان بهشت‌برین را غیرت و رشك فرمای ارم و جنت گشت. وضیع و شریف، نافروالیف، قوی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 50
و ضعیف در حضرت فلك ردیف و در درگاه جهانیان مطیف اجتماع نموده، از شرایف الطاف و جلایل اعطاف آن جناب هریك بحظی وافر منجلی شدند. از اهتزاز نسیم مروت و فتوت آن جناب گلهای حصول مرام و ریاحین وصول مراد در سرا بوستان احوال همگی شكافت و تحریك صبای مرحمت و شفقت خس و خار جور و بیداد از گلشن سرای حال جمهور رفت. جهان پیر دیگر بار جوانی یافت و گردون گردنده از شیوه قدیم خویش یعنی آزردن دلهای ریش رخ برتافت.
از سوانح حیرت‌افزا اینكه در ایام توقف اصفهان چریك گرمسیری و تفنگچیان فراسی كه ملازم موكب مسعود و معسكر نصرةنمود بودند در محوطه شهر اصفهان آغاز عصیان كرده، رو بوادی طغیان آوردند و همگی در محله‌ای جمعیت نمودند و بام خانها را سنگر و دست بتفنگ اندازی گشودند. حضرت ظل الله گیتی‌پناه افواج سپاه ظفر همراه را دسته‌بدسته همراه، باطراف محلات كه محل جمعیت آنها بود تعیین و لشكر فتح آئین نیز برفراز بلندیها برآمده و اطراف بامها را سنگر كرده، شور نشور در قصور اعتصام آنها پدید و آتش آشوب و غوغا و شعنه فتنه و بلا باوج چرخ والا رسید. چندی در شهر این فتنه در كار و در كوی و محله این غوغا گرم و از طرفین گیر و دار در كار بود. تا بالاخره برهنمونی خرد خرده بین و دلالت عقل صلاح‌گزین برؤسای آن حضرت فلك رفعت توسل و برحمت و رفقت قهرمان قدر قدرت توكل كرده، روی نیاز بدرگاه جهان‌طراز آوردند. در چنین هنگامی كه لشكر اینگونه فساد و مملكت را فتور كلی در بنیاد بهم رسیده و قضای جان آشوب حادث گردیده بود خبر رسید كه محمد حسن خان با سپاه گران و لشكر بی‌پایان از الكای مازندران حركت و بجانب عراق نهضت و تصمیم عزیمت نموده است.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 51

وقایع احوال محمد حسن خان قاجار و جنگ او با شیخعلی خان در سنجان كزاز و شكست سپاه نصرةطراز

افغان هزار دستان قلم معجز بیان چگونگی داستان را بدین‌گونه مسموع ارباب نكته‌دانی می‌گرداند: در حالتی كه قضیه قتل نادری وقوع یافت و هرفردی از افراد ملتزمان اردوی فتنه‌جوی آن پادشاه تندخو بجائی رسید از آن جمله احمد بیك افغان كه از بزرگ زادگان طایفه ابدالی و لشكر را نسبت بخانواده او نسبت پیر و مریدی بود در آن وقت در سلك یساولان حضرت نادری انسلاك داشت، فوجی از افغان ابدالی را كه در آنجا حضور داشتند با خود برداشته، سوی جانب قندهار الی زمین داور و آن زمین و آن نواحی شتافت و در فراه خزانه شاهی را كه از وجوه دیوانی ممالك موضوعه هند حمل‌ونقل بكلات می‌نمودند ملاقات و آن كلی مبلغ بوجهی بلغ بتصرف او درآمده بود و در قندهار فوجی كثیر و بی‌شمار از هرجا و از هردیار بر سر او جمعیت و نام شاهی را بر او اطلاق كرده، گردن بطوق اطاعتش درآوردند. دو سه سال كه در الكای خراسان نوبت سلطنت بعلی شاه رسیده ایشان فرصت تدبیر او نكرده بود و دولتی وافر و قدرتی قاهر حاصل و مناقص و نقایص امور خود را كامل كرده، روی بهندوستان آورده و دار الملك شاهجهان‌آباد را كه در آن هنگام بعلت وفات محمد شاه پادشاه هند رو بخرابی نهاده و بی‌صاحب افتاده بود مسخر و از شداید عمل زیر و زبر گردیده، از خزینه و جواهر حظی وافر یافته، براه مراجعت شتافته، در سالی كه امرای خراسان میرزا سید محمد ملقب بشاه سلیمان را از شغل خطیر سلطنت معزول كرده و دیگرباره شاهرخ شاه كه بنیشتر محكول بود بقصر سلطنت دخول نمود احمد شاه افغان عزم تسخیر خراسان كرده، روی عزیمت بدان جانب آورده و دار السلطنه هرات را مسخر ساخت. علم توجه بصوب مشهد مقدس معلی افراخت و ارض اقدس و بلده مقدس را محصور و آغاز فتنه و فتور
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 52
نمود، لیكن حفظ حضرت امام ثامن ابواب ظفر بر روی امیدش نگشود.
چون هنگام دی گردید و نوبت برودت هوا در رسید، از ابر بهمنی ژاله آغاز بارش و از سحاب شباطی آب منجمد بنیاد تراوش كرد لشكر افغان كه اكثر پرورده گرمسیرات شرق و در صحاری مشهد مقدس از پای تا فرق در وحل آب و گل غرق بودند تاب مقاومت لشكر سرما و طاقت مصادمت سپاه برودت هوا نیاورده، بالضرور، راه مراجعت پیمودند، امیر علم خان عرب خزیمه در الكای خراسان رایت تسلط برافراخت، همگی اتراك و اكراد خراسان را طوعا و كراها مطیع و منقاد ساخت، یك چند بساط استیلای مشار الیه در ملك مزبور ممهد و اركان اقتدارش مشید بود. دیگرباره احمد شاه افغان عزیمت خراسان و بعلت كناره‌جوئی امرای الكای مزبور از امیر علم خان بمشار الیه مسلط و بمشهد مقدس نیز بصلح و صلاح و وعده دادن مردم بفوز و فلاح مستولی گردیده و از آنجا رخت عزیمت بسوی نیشابور و سبزوار كشید. بعضی از امرای اتراك و اكراد و بغایری و قلیچی و یموت للوئی و سپاه موفور بسركردگی ابراهیم خان و تقی خان و عباسقلی خان بغایری و علی خان قلیچی از ترك و عیسی خان و ابو طالب خان از كرد بعلت اندیشه سپاه افغان و صاحب بودن بعضی جواهر و خزینه امیر علم خان كه در حال انقلاب احوال امیر مزبور بدست آورده تصرف كرده بودند متوحش و از آن دولت مندهش، با كوچ و خانواری از خراسان متواری و مصوب مازندران فراری شدند. محمد حسن خان وجود آنها را مغتنم و مقدمشان را محترم و وجود آن جماعت را مصدر مواهب معظم شمرده، در مازندران جای توقف و مكان توطن و املاك و اقطاع و اسباب اجری و انتفاع بایشان داده، در مازندران ابواب تلطف و تكلف بروی امیدشان گشاده و لشكریان آنها را كه چهار هزار نفر مردان مرد و دلیران نبرد بودند با سپاه خود منضم ساخت، علم عزیمت بجانب عراق افراخت و در آن زمان كه بطریق تحریر در تقریر سابق جماعت گرمسیری فارس بحضرت سدره اساس طغیان و عصیان بنیاد نهاده، ابواب شورش و غوغا گشاده بودند خبر رسید كه مواكب
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 53
محمد حسن خان بتوابع فراهان رسیده، لشكری گران بآن حدود كشیده است. حضرت ظل الله كشور پناه شیخعلی خان را بمقابله و محمد خان زند را نیز متعاقب بامداد شیخعلی خان فرستاده، در محلی موسوم بسنجان من توابع كزاز در میان آن دو لشكر جانباز كینه‌گزار مجادله و محاربه آغاز شد. دلیرهای مصاف تیغهای بران را از غلاف برآورده و رجزخوانان از دو جانب بلاف درآمدند. كالبدها از پیكان فولاد شقه و غبار زندگانی بجاورب قضای آسمانی از ساحت دهر فانی رفته و عروسان عمر و جوانی و زوجات حیات و زندگانی را سه طلاق گفته شد. زمین لاله رنگ شده، آسمان قیرگون و هوا مركز خاك گشت و صحرا دریای خون، كوس روئین در وسك جوانان شیون‌فرما و نای زرین در ماتم دلیران فغان‌افزا گشت. بعد از شداید گیر و دار و تكاپوی نهنگان دریای كارزار شكست بر لشكر این طرف افتاد.
محمد خان كه شیری بود در بیشه شجاعت و پلنگی در كوهسار بسالت بدست لشكر قاجار گرفتار و او را با قیود مضبوط و اغلال مبسوط روانه مازندران و محمد حسن خان خود در غایت امتنان از بخت كارساز عطف عنان بجانب اصفهان جنت طراز می‌نمود.
قهرمان كشور دلاوری باوجود بی‌یاوری و فتنه و فساد جماعت گرمسیری در غایت بی‌باكی و دلیری بعزم قتال و اراده جدال محمد حسن خان از دار السلطنه اصفهان رفع الویه شوكت و اجلال و اعلای اعلام استقلال كرده، روی مردانگی بسوی میدان جنگ آوردند. در قریه مسمی بحلول‌آباد توابع لوك قهاب چهار فرسنگی اصفهان آن دو دریای تپر و تیغ و آن دو آتش‌بار میغ بیك‌دیگر رسیده، حصاری از آهن و روی از دو جانب بركشیدند. كوس روئین و گور كه آهنین از پشت شتران كوه كوهان پشته سرین چون رعد و ابر كوهساری بغرید و نای زرین در عرصه جنگ و میدان كین از درد آن واقعه سهمگین بنالید و بنیاد زمین و اركان آسمان هفتمین از هول آن رستخیز بلرزید. تیغ بی‌دریغ سرافشانی آغاز كرد و تیر عقاب طیر روی بشكار طایران جان دلیران آورد و از توپ بنیادكوب اساس
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 54
قصور هستی فروریخت و رعد تفنگ كشور آشوب تكرار بلا بر سر پیر و برنا بیخت و از هول آن صاعقه و رعب آن حادثه جان از تنگ نای تن بسوی مأمن عدم گریخت. كار بر دلیران جانبین سخت و بختیاران را هنگام برگشتگی بخت شد. در آن دریای پرشور و در آن گرداب با فتور نخل بالای بهادران معركه‌آرا را آب از سرو پدر از یاری پسر گذشت و در آن بحر عمیق قعر بعید غور یعنی لجه پرخون فلك كشور ملك بیك بارگی غرق گشت. نظر بقلب معلول اكثری از تفنگچیان آتشین‌زور شعبده‌باز پای ثبات سپاه متزلزل و قوت و ظفر كه همیشه لازم آن لشكر بود بضعف و شكست مبدل گردیده، شكست یافتند و روی از وادی و عنان از میدان دلاوری برتافتند و ملتزمان موكب مسعود و جان نثاران ركاب سعادت نمود در خدمت مواكب خدیو گردون عدت بجانب الكای فارس و صوب قلعه شیراز شتافتند. محمد حسن خان وارد اصفهان و كامجو و كامران توقف نمود.

وقایع سال همایون فال لوی‌ئیل مطابق 1169

اشاره

دیگرباره آغاز فروردین و هنگام گلشن‌آرائی ازهار و ریاحین گشته، نقاش ربیع نقشهای بدیع بر صفحه كوه و هامون نگاشت و سردار سپاه كینه‌خواه قوای نامیه رایات خضرای شقه نوباوگان و اعلام گلگون پرچم گل و ارغوان را در دار الملك چمن برافراشت. افغان هزار از آذربایجان گلزار برآمده و ترك‌تازان لشكر بهمن را نوبت تسلط كشور چمن بسر آمد.
دارای گیتی‌گشای گل دیگر بار در قصر شاخسار چمن چهره بآرایش بزم گلشن برافروخت و آتش برق بهاری رخت خس و خار را كه بحكم فرمانفرمای دی در ساحت باغ ممهد بود بسوخت. مجلس عید و محفل سعید در دار العلم شیراز نگارفرمائی و بساطآرائی آرایشی كه از بدیع‌پرداز تبت و طراز یافته خلاع بسیار و اقمشه زرنگار سران سپاه و چاكران درگاه را حلیه جیب و كنار شد. محمد حسن خان اراده یورش الكای فارس كرده، بنه و اقروق را در دار السلطنه اصفهان برجا گذاشته، امیر گونه خان افشار ایرلو را حاكم اصفهان و خود با لشكری جرار بصوب فارس ایلغار نموده و چندی در آنجا بیمین و یسار شتافته و بهیچ
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 55
وجه مدخلی نیافته و كاری پیش نبرده، بس عنان بجانب مراجعت منعطف و زمام عزمش بطرف بازگشت منصرف گردید. بعد از ورود مواكب محمد حسن خان باصفهان خبر رسید كه آزاد خان از آذربایجان حركت و بسمت عراق عزیمت نموده، عنان استقلال بسوی آن ملك ارم تمثال گشوده است. محمد حسن خان بوصول این (خبر) از دار السلطنه اصفهان توجه بجانب بیرون و از بیرون راه‌نورد كوه و هامون گردیده، در خارج دار المؤمنین كاشان رایات جلالتش سر باوج گردون كشیده، چون دو سه روز در كاشان شمع دولتش محفل‌فروز بود پیشتازان اردوی آزاد خان در بلده المؤمنین قم شورش و تلاطم افكنده، محمد حسن خان با آن مقدار جمعیتی كه داشت معارضه و مقابله با لشكر گران آزاد خان را بر خویشتن صلاح و آن مجادله را موجب فوز و فلاح ندیده، از راه سیاه‌كوه و مرنجاب سبكی‌بخش عنان و گرانی ده ركاب و باعمال خوار و ورامین رسید، از آنجا راه‌نورد مراحل مازندران گردید. آزاد خان بعد از قطع طریق بدار السلطنه اصفهان دخول و رسم خویش و عادت پیش را معمول و یك چند توقف نموده، بتدارك لشكر و اسباب تهیه سفر مشغول شد. بعد از مرمت احوال و تعمیر اركان استقلال در غایت اعزاز و اجلال عزیمت تسخیر مازندران را در خیال آورده، از دار السلطنه اصفهان رفع رایات آسمان شان و مرحله‌بمرحله با نهایت تعجیل هم عنان براه مقصود عنان بر یكران سپرده، تا ماه رایتش از افق فیروز كوه طالع و برق خاطف شوكتش از نواحی مازندران لامع گشت. محمد حسن خان محمد خان قاجار قوانلوی عموزاده خود را كه بیگلر بیگی الكای دار المرز بود با گروهی از لشكر بضبط معبر آمل مقرر و بسایر معابر نیز مستحفظ فرستاده و ضبط هرمعبری را بفرقه‌ای از اهل ولایت و گروهی از سپاه با جلادت داده، خود با بقیه عساكر در محل علی‌آباد كه در سر راه فیروزكو واقعست توقف كرده، چون اوسع و انسب طرق مازندران راه فیروزآوه بود و آن زمینی است سنگلاخ و كوهیست شماخ آزاد خان در دخول آن گستاخ نگردید، عنان بازپس كشید و از فیروز كوه مراجعت كرده، از راه طالقان روی بقزوین آورده، از قزون عزم تصرف گیلان زمین نموده، مسالك مصاعب آن حدود را بپای سعی پیموده
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 56
و بر الكای گیلان تسلط یافته، امیر گونه خان افشار كه در آنزمان از جانب محمد حسن خان مستحفظ گیلان بود فرارا بسوی مازندران شتافت. محمد حسن خان را در آنزمان زیاده از هفت هشت هزار نفر لشكر در معسكر نبود، بسوی آمل توجه نمود. یك چند در آمل توقف و اراده ایلغار بسوی گیلان و تدمیر آزاد خان بر خاطر اشرفش ساری گردید.

ذكر ایلغار محمد حسن خان بجانب گیلان و هزیمت آزاد خان افغان‌

كیفیت بنحویست كه محمد حسن خان از رفتن آزاد خان بالكای گیلان و تصرف بلده رشت مخبر و مطلع گشت، در بلده آمل كه بسمت گیلان اقرب بلاد مازندرانست توقف و قشلاق و بكلی متوجه تدارك اسباب یساق گردیده، در آنسال برفی عظیم بارید، شداید سرما و سورت برودت هوا بمرتبه اعلی رسید. چون یك دو ماه آزاد خان در گیلان و محمد حسن خان در آمل مازندران توقف نمودند محمد حسن خان مهیای قلع ماده مستولی بر مزاج گیلان و از راه كنار دریای خزر كه شارع معهود است سلسله جنبان محرك حشم و حشر و بطریق تعجیل بی‌سپر گشته، بسرعت برق و تندی باد شرق از كنار دریا گذشت و چنان در سرعت مبالغه نمود كه احدی از آن لشكر طریق گیلان را نتوانست پیمود، چنانكه خبر توجه محمد حسن خان بهیچوجه بگیلان نرسیده و احدی از پیش خبران سپاه افغان از آن واقعه با خبر نگردیده، عبد العلی خان عرب عامری كه از جانب آزاد خان مأمور بضبط طرق مازندران بود در رودسر كه محلیست در چهار فرسنگی لاهیجان سنگری متین و بیشه‌ای حصین بسته.
یك طرف آن بدیاری اعظم و جانب دیگر ببحیره‌ای بلغت گیلان زمین مشهور بمرداب متصل و بجنگل و بیشه صعب پیشه مشتمل و تسلط بیگانه بآنجا غیر محتملست كه در كمال اطمینان نشسته بود و كذلك خسرو خان مكری ایشیك آقاسی دیوان آزاد خان نیز سنگری نهاده، با چهار هزار الی پنجهزار نفر از لشكر بمتانت (پشت) سنگر داده، محارست را آماده بود.
محمد حسن خان كه بطریق تحریر خامه دو زبان راه‌نورد طریق تعجیل گردید
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 57
غافل از سنگر عبد العلی خان رسیده، بر سنگر صعب حمله آورده عبد العلی خان و لشكر او كه در مهد بی‌خبری آسوده و در بستر غفلت خوابیده و غنوده بودند از قضیه آگاه و متوجه بتنظیم لشكر و سپاه گشته، اندك تك‌وپوی كردند. لشكر محمد حسن خان بر سنگر مستولی و سنگر مزبور را بغلبه بدست آوردند. عساكر عبد العلی خان از معرض مذكور گریخته و اكثری بدریای طرفین ریخته و در پیمودن طریق عدم با مقتولین معركه رفیق شدند.
معدودی كه از آن معركه پرمهلكه خلاص یافتند بسوی لاهیجان شتافتند و نیز از ورود لشكر شكسته متوحش و روی از محافظت خود برتافتند. فراریان سپاه عبد العلی خان و متواریان لشكر خسرو خان مكری با عساكر مأمور برشت وارد گشته، آزاد خان را پای ثبات و قرار از جای و قوت و قدرت از دست و پای رفته، امكان خودداری و طاقت پایداری امیر و مأمور نماند.
آزاد خان در روز شیوع این خبر و ورود و شكست لشكر بنه و اغروق و اثاث و اسباب دولت را برجا گذاشته، رایت عزیمت بجانب دار السلطنه قزوین برافراشت و او را فرصت نشد بعضی از ملتزمان ركاب خویش را كه در بلده رشت حضور داشتند با خود بردارد فكیف اكثر لشكریان را كه بقراء و اطراف بلوكات نشیب و فراز رفته بودند از قضیه آگاه و با خویشتن همراه تواند نمود؟ محمد حسن خان باستعجال وارد رشت، دو سه روز بجهت آسودگی لشكر و تهیه اسباب سفر مقیم گشت و از آنجا بعزیمت الكای آذربایجان و تسخیر و تصرف قلعه ارومی از الكای گیلان سبك‌عنان برگشت و از راه كنار دریای خزر و باب الابواب و اعمال طوالش عبور و در قزل‌ایاغ توقف نمود.

ذكر وقایع سال خجسته فال سنه 1170 و مأمور شدن شیخعلی خان بدار السلطنه اصفهان‌

اشاره

باز نوروز شد و گشت دگر فصل بهارقمری آمد بفغان نغمه‌سرا گشت هزار
گل بیاراست رخ و لاله برافروختچمن‌سروپا كوب شد و دست‌فشان گشت چنار
ریخت از ابر ربیعی بچمن لؤلؤ ترریخت از باد بهاری بدمن مشك تتار بهار عالم‌آرا در فضای كوه و صحرا از برگهای خضرا و گلهای حمرا سرادقات اطلس
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 58
و دیبار ابر افراشت و نقاش صنیع با قلم نامیه بر ورق خاك و صفحه مغاك نقشهای بدیع و صورتهای غریب بنگاشت. افغان زاغ و زغن كه در فصل بهمن در عرصه باغ و چمن زلزله‌افكن در برخاستن نغمهای چكاوك و هزار فرونشست و شیرازه لشكرهای دی از صولت تهاجم سپاه بهار و هجوم عسكر گلهای آذار از هم گسست. حصون حصین باغ و بستان و قلاع متین گلشن و گلستان بضریت خوشگوار بی‌دریغ برق بهاران مفتوح گشت. حضرت ظل الله لشكرپناه در دار العلم شیراز ممهد بساط سرور و نشاط و ناظم آلات فرح و انبساط گردیده، از تجرع رحایق گل رنگ ریحانی و تمتع اقداح عقیق‌گون اغوانی داد بهجت و كامرانی داده، ابواب خزاین و قفال دفاین را بمفتاح جود و كرم و مقلاد لطف و نعم بر روی طبقات امم و اصناف اهل عالم گشادند.
جیب و دامان صغیر و كبیر از سیم و زر غیرت معدن و كان و آستین و گریبان برنا و پیر از عقود گوهر و مرجان رشك قلزم و عمان شد.
بعد از انقضای محفل عید سعید شیخعلی خان زند و فوجی از بهادران زند دشمن‌گیر عدوبند را مأمور بدار السلطنه اصفهان و منصوب بتنظیم امور عراق فرموده، روانه نمودند. خود بدولت و اقبال عازم تسخیر كوه گیلویه و تنبیه وحشی‌صفتان بهایم كیش و روباه و شان خدیعت اندیش الوار كه اهالی آن دیار و غولات جبال و كوهسارند گردیده، مراحل محل مزبور باقدام برق‌پویگان بادخرام یعنی آهوان دشت‌نورد تیزگام نوردیده، مواكب نصرة كواكب بخارج شهربند بهبهان كه اعظم امصار كوه گیلویه است نزول و قلعه مزبور محصور و نقطه‌وار مركز دایره سپاه منصور شد و باوجود آنكه آن ولایت از جمله گرمسیرات آتشین هوا و غیرت‌افزای كوه در حدت گرماست كه در ایام تموز كه نسیم صبا چون كانون پرسوز و باد شمال شراره‌ریز آتش افروز بود در اطراف قلعه مذكور منزل و بالاخره لشكر ظفر اثر و شمایل بجدار و دیوار قلعه شامل و آن حصن حصین را كه رفعت بروجشن انیف سماك و فراز كنگره‌اش حلیف افلاك بود مفتوح ساخته، وكلای سركار معدلت‌مدار امور كوه گیلویه بر وفق عدالت و رعیت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 59
پروری و مقتضای رافت و عطوفت‌گستری كه شیوه حمیده و شیمه كریمه آن حضرت بود مضبوط و رایت مراجعت بمستقر دولت برافراختند.

حركت موكب محمد حسن خان از مغان و تسخیر قلعه ارومی و شكست آزاد خان‌

چون نوروز فیروز درگذشت و هنگام سرسبزی كوه و بیابان گردید، علوف دواب بحكم خالق خاك و آب از صفحات حجر و تراپ مهیا گشت، محمد حسن خان عزم محاصره قلعه ارومیه كه محكمه دولت آزاد خان و مأمن عورات و نسوان جماعت افعان و یوسف خان هوتكی خازن آن گنج روان بود نموده، از موغان حركت و كوچ خود را بارومی رسانیده، اطراف قلعه را فروگرفت. چون یوسف خان را با آن مقدار جمعیت كه داشت طاقت مقاومت سپاه محمد حسن خان در جنگ مواجهه نبود در قلعه مزبور محصور و بانتظار مقدم آزاد خان اسباب قلعه‌داری فروچیده، متحصن گردیده، آزاد خان بعد از شكست گیلان در ورود بقزوین توجه شكستگی احوال و افتضاح خود كرده، یك چند در آنجا آرمیده و تدارك اسباب یساق بعزم سایر ولایات عراق نموده، چون توابع فراهان را مضرب خیام عز و شان ساخت و رخت نزول در آن ناحیه انداخت اهالی آن ولایت باستظهار بعضی حصون حصین و جبال رفیع متین بآزاد خان عصیان ورزیده، متوجه افروختن شرر و آتش شور گردیدند. آزاد خان مشغول كار آنها و كار اطفای نوایر فتنه و غوغا بود كه ورود محمد حسن خان و محاصره قلعه ارومی را مسموع و اخبار موحشه سمع او را مقروع گشت، سراسیمه‌وار بجانب آذربایجان عطف عنان و ادهم عزم را بجانب تبریز جولان نمود و از جانب گروس و نواحی مكری قدم سرعت بصوب قلعه ارومی گشود. چون قرب مواكب آزاد خان گوشزد محمد حسن خان چهار پنج هزار نفر از لشكریان خویش را در اطراف حصار برقرار و خود بجانب آزاد خان ایلغار، در موضعی كه شش فرسنگ مسافت بقلعه فاصله داشت لوای گیر و دار برافراشت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 60
رعد كوس بغرید و نای رزم بنالید، از ضرب تیغهای فولاداندام بسیار از روئین‌تنان چاك و پیكر یلان آتشین‌خوار از آب تیغ بهادران رزم‌جو در رهگذر باد پایان خاك شد. بعد از كر و فر بسیار نخستین بار شكست بر سپاه سواران محمد حسن خان افتاد. افواج كثیری عنان بصوب وادی فرار گشادند. محمد حسن خان با معدودی از سواران اقربا و نزدیكان بر سر افواج پیاده ایستاده، در آن حین شهباز خان دنبلی كه از اعاظم سرداران آزاد خان بود با افواج توابع خویش راه قلب سپاه محمد حسن خان از پیش گرفته، تا بمشار الیه ملحق و متفق گشت. این معنی موجب شكست اركان دولت و كسر قوایم صولت آزاد خان گردیده، از میدان جنگ مضمار نام و ننگ رخت سلامت بیرون كشیده، بطریق فرار مرحله‌نورد جوانب اكراد یزیدی و بلباس شد. محمد حسن خان بعد از برگ‌ریزان شجره دولت و خزان بوستان آزاد خان مراجعت بارومی و فتحعلی خان افشار و سایر سرخیلان سپاه آزاد خان مأیوس و هبوط كوكب بخت او قرین ندم و افسوس گشت وسایط بجهت مصالحه بمیدان انداخته، نیز بحضور شتافته، سمت ملازمت دریافتند. چون یوسف خان هوتكی از جانب آزاد خان از برای موافقت وسایل ساخته مقالید قلعه را تسلیم و عزیمت طرفداری آن دولت را تصمیم نموده، محمد حسن خان از جماعت افغان فوجی سوار ملتزم موكب خویش و تتمه را با خانه و كوچ و اموال و اثقال بسركردگی یوسف خان مزبور روانه مازندران و امر بتوطن و توقف نموده و از آنجا متوجه اعمال گنجه و قراباغ گشته و در قلعه شیشه كه در تصرف پناه خان جوانشیر بود تاختن آورد. لیكن كاری از پیش نبرده، مراجعت و فتحعلی خان افشار و شهباز خان دنبلی و بعضی اعیان آذربایجان را مصحوب خود ساخته، رایت عزیمت بصوب عراق و دار السلطنه اصفهان افراخت. چون دار المؤمنین كاشان محل نزول و متوقف خیول او شد شیخعلی خان زند و معدودی از عساكر فیروزمند كه بفرمان قهرمان عدوبند در اصفهان توقف داشته نظر بكثرت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 61
جنود محمد حسن خان صلاح در توقف ندیده، رخت مراجعت بجانب فارس كشیده، راه شیراز برداشتند.

سال میمنت منوال 1171 و وقایع آن زمان فرخنده توأمان‌

چون بطریق مسطور شیخعلی خان بنابر صلاح وقت مراجعت بشیراز و مواكب محمد حسن خان در اصفهان نزول اعزاز نمود دست بر اخذ ما یعرف سكان و اوطان آن بلده طیبه گشاده. بجهات مختلف غنی و فقیر و صغیر و كبیر را معذب داشت و بر بیچارگان محصلی غلاظ و شداد می‌گذاشت، بحدی كه عهد ستمهای ضحاك تازه شد و رسم جفاهای نادری تازه و تجدید گشت. دیدهای خونبار كه بعد از دولت نادر شاه هنوز در ماتم كشتگان خویش از گریه و زاری و اشك‌افشانی و سوكواری بس نكرده بودند خون حسرت باریدن از سر گرفتند و مشتی ستم‌دیده كه از جفای آن شهریار ستمگار در قید حیات مستعار مانده بودند دل از جان شیرین برگرفتند. گردون كه یك چند بنای مدارا با آنها نهاده بود باز آغاز ستمگری كرد و چرخ بی‌مروت رسم جفاهای فراموش كرده را بیاد آورد. خانه‌ای نبود كه آه و فغان اهالی آن بكره اثیر نمی‌رسید و كاشانه‌ای كس نمی‌دید كه ناله و خروش ساكنان آنرا بمسامع صوامع اعلی نمی‌شنید. آتش قحط و غلا شعله‌ور شد و شراره تنگ‌دستی و بی‌نوائی برق خرمن هرخشك و تر گشت. گرسنگان بی‌نوا در حسرت نان چشم بر قرص خورشید دوخته بودند، تنگدستان بیچاره از برای پختن خیال خام در تنور گرم سینه از شعله آه آتش افروخته، از شوق گندم سینها چاك بود و از حسرت نان دیدها نمناك. از خوردنی بغیر از لخت جگر نشانی نبود و از آشامیدنی بجز از خون دل نامی نه. اگرچه ابر رحمت در آن سال رشحه‌ای بركشت امیدواران نبارید اما از هرچشم صد چشمه خون گشاده بودند و هرچند از سحاب كرم قطره‌ای بر مزرع دل افشانیده از خون جگر سیراب می‌كردند، برنا و پیر از حسرت میوه نهال
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 62
شوق در حدیقه خاطر نشانده و از چشمه چشم آب روی آن افشانده.
باوجود آنكه غلات را كه كمیاب و ملاقاتش بخیال و خواب بود خرواری بمبلغ ده تومان داد و ستد می‌نمودند هرروزه بقدر پانصد خرواری غله و مقدار خطیری روغن گوسفند و برنج و قند و عقاقیر و غیره كه محاسبان و هم‌اندیشه از حساب آن عاجز بودند بجهت سیورسات و اخراجات آن سركار ضرورت داشت و رعایای بیچاره را كه از سرانجام قوت عیال خویش عاجز بودند بمهم‌سازی آن مبلغ خطیر كه هرگز خیال آن بخاطرشان خطور نمی‌كرد تكلیف می‌نمودند و آن بی‌نوایان هرروز از صدمه محصلین وداع جان شیرین می‌كردند و سرانجام بهیچ‌وجه صورت حصول نمی‌بست. مختصر كلام تا مدت هفت هشت ماه آتش این فتنه شرارافكن خانمانها و شعله این آشوب برق خرمن دودمانها بود، ایام دی سپری گشته، محنت‌زدگان گلشن از بیداد سپهدار بهمن رهائی یافتند. محمد حسن خان زیاده توقف خود را فوق قوت و قدرت اهالی اصفهان یافته، عزم الكای فارس و تصمیم صوب شیراز بر خاطرش خطور كرد.

سال میمون 1172 و وقایع آن زمان فرخنده‌نشان‌

اشاره

دیگرباره نیر اعظم و عطیه بخش عالم پای‌درپای حصون حصین حمل نهاده، سپاه بهمن كه در دار السلطنه چمن قشلاق نموده بودند بار مسافرت بستند و نام‌آوران قوای نامیه بفرخی و فیروزی بقلعه گلشن درآمده، بر مسند حكمرانی نشستند و سرداری كه با لشكر گران برف و باران محیط حصین جهان را فروگرفته بود از شوكت سپهدار بهادر بهار شكست یافته، روی بدار المرز هزیمت نهاده و فرمانفرمای سپاه ربیع سلطان بهار برپا شد و از شمشاد و عرعر الویه اجلال و جهانبان آذر فلك‌فرسا دلاوران و سرهنگان نامیه را بضبط الكای دلگشای باغ و بوستان و كوه و بیابان فرمان داد، سرو و صنوبر جلال از گل- های آذری خودهای زراندود برسر نهاده و دلبران جویبار از حلقهای موج زره داودی دربر كردند. دامن جویبار از جوشن لاله چون
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 63
فضای كارزار گلگون شد و كنار كوهسار از هجوم شقایق مانند كنار دلبران جنگی پرخون. حضرت گیتی‌پناهی در خطه دلنواز شیراز و ساده طراز محفل اجلال و اعزاز گردیده، از بذل خلاع آفتاب نظیر و ثیاب زرتار پرنیان و حریر بر و دوش جمهور اعزه و اعیان كشور و جمیع وضیع و شریف لشكر زینت و زیور پذیرفت. بعد از انقضای بزم نوروزی بمسامع والا رسید كه محمد حسن خان بفكر خروج از دار السلطنه اصفهان افتاده، در تهیه اسباب و سرانجام آلات محاربه میباشد.
بندگان ظل اللهی خبر آمدن او را پیش‌آمد كار و مقدمه فیروزی و اقبال شمرده، در كمال بی‌ادبی و بی‌التفاتی زیبنده مسند عشرت و كامرانی بودند. خان مشار الیه نیز از تدارك یورش فراغت یافته، سلسله جنبان آن گروه انبوه و در باغ سعادت‌آباد و چند روز هم رایات عدوان در آنجا برپا داشته، بقیة السیف ستمدیدگان را از تشدد محصلان جفاكار كه بجهت سیور سات و سایر ضروریات تعیین كرده، لازمه اذیت و آزار و نهایت ایذا و اضرار رسید. پس حسین خان قاجار دولو را كه از جمله دشمنان و بظاهر دوست بود بایالت اصفهان و امارت آن خطه بهشت نشان نصب نمود. رایت حركت بصوب فارس گشود و از راه آباده كه آبادی آن نسبت بسایر شوارع بیشتر و حصول ذخیره و آذوقه در آنجا ممكن و میسر بود طی مسافت نموده و از تل بیضا عطف عنان بصوب فهلیان و كازرون نموده، مختصر كلام بالاخره در چنار راه یك فرسخی شهر شیراز رخت اقامت انداخته، بلوازم گیر و دار و تهیه آلات كار پرداخت. نصیر خان لاری كه پا به بخت خویشتن زده، مدتی بود كه دم از مخالفت دولت دوران عدت می‌زد و بنهجی كه سابقا مذكور شد موكب نصرة كوكب در اوایل تسخیر فارس یك دفعه بعزم تنبیه او نهضت فرموده، بعلت مشاغل كلیه كه آن حضرت را پیش‌آمد فرصت نشد كه بكلی قلع افساد مواد گردیده، نشد كه باو بپردازند. ورود محمد حسن خان را موجب ترفیه حال خویش دانسته، با گروهی از تفنگچیان لاری و گرمسیری در خارج از شیراز بمعسكر محمد حسن خان ملحق و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 64
بگمان آنكه بظلمت شب و عدت اختر و كوكب راه بر مهر جهان‌افروز می‌توان بست در معاندت آن دولت با محمد حسن خان هم عهد و همداستان شده. مختصر سخن چون ضمیر منیر حضرت گیتی‌پناهی مشرق انوار غیبی بود، بیقین می‌دانستند كه جناب خان نظر بسستی رأی و عدم استحكام دولت شیرازه جمعیت او خودبخود از یك‌دیگر خواهد ریخت و استقبال ایشان را بهیچ‌وجه برنجه شدن غازیان و ریختن خون مسلمانان (حاجت) نیست. او را مانده و وجودش را نابوده انگاشته و در باب مجادله و مدافعه بهیچ قسم معترض مشار الیه نشد.
بفراق بال و رفاه حال در محافل اعزاز و اجلال از وصال شاهد حور لقا و گلرخان ماه سیما كام‌ستان بودند. چون اكثر اهالی اعمال و توابع فارس بپشت گرمی اقبال مصون از زوال داور بحر نوال در قلاع و حصون خود متحصن و هیچگونه مدخلی بجناب خان نداده بودند ابواب ذخیره و آذوقه را بر روی او بسته، بامید انجلای آفتاب دولت دوران عدت كه بعلت اینگونه حوادث فی الجمله غبار انكساف گرفته بود نشسته بودند. هر روز صبح كه دهقان قضا در مزرع سبز فلك پرده از روی خرمن خورشید برمی‌داشت ملتزمان معسكر محمد حسن خان با دواب بسیار جهت تحصیل قوت روی امید باعمال و امصار اطراف و اكناف آورده، هنگام شام كه مهر خاوری از ساحت چمن نیل فام با روی زرد و كاسه تهی روی بعزلت خانه مغرب می‌نهاد با كمال خجالت‌زدگی با دست خالی مراجعت نموده، بغیر از ذخیره حسرت و ناامیدی چیزی با خود نمی‌آوردند و جمیع ملازمان آن سركار از اعالی و ادانی شب و روز بجز خون دل و لخت جگر لقمه‌ای نمی‌خوردند. دواب اردو از حسرت‌كاه متصل چشم بر انبار كاهكشان دوخته بودند و از آرزوی جودیم روی امید بر خوشه سنبله و خرمن پروین گشوده، هر گیاهی كه سر از نهانخانه خاك برمی‌آورد بمصرف غذای خداوندان دواب رسیده، دواب بیچاره را نصیبی از آن نبوده، هر نباتی كه سر از حجاب تراب بیرون می‌كرد صرف قوت آقایان عالی جناب
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 65
گردیده، مشام امید حیوانات بی‌زبان بوئی از آن نمی‌شنود. دلیران جنگ‌جو را از غایت گرسنگی چنان دست و پا از حركت افتاده بود كه قادر بر تردد نبودند، تا باجرای آلات حرب چه رسد و مبارزان تندخو را از كمال بی‌قوتی چنان بی‌قوتی روی داده بود كه قدرت بر حركت نداشتند، تا از استعمال ادوات طعن و ضرب چه آید؟ القصه كار اردوی خان و سركردگان بپریشانی و بی‌سر و سامانی رسید، اركان تاب و توانشان بكلی متزلزل گردید. بس با خود قرار دادند و بنای كار خود در آن نهادند كه جمیع دواب اردو را با بعضی از لشكر بصوب بلوك اردكان كه حصول آذوقه بآن مكان گمان می‌رفت فرستند، كه شاید مشتی قوت كه قوتی حاصل شود بچنگ آورده، از بیم هلاك رهائی یابند. بمرتبه ده دوازده هزار دواب باركش تعیین و دو هزار لشكریان را بآنها قرین و روانه نمودند. حضرت گیتی‌پناهی بانهای اخلاص كیشان از حقیقت حال آگاهی یافتند. شیخعلی خان را با بعضی از هزبران معركه‌آرا و گروهی از شیران بیشه وغا بر سر راه آنها تعیین و مقرر فرمودند كه در هرجا بآن جماعت تلاقی نمایند از در مجادله درآمده و میان آن فرقه و مقصود حایل آیند. شیخعلی خان برحسب فرموده راه مقصود را (پیموده)، نخستین در قریه موسوم بجویم بابو القاسم خان نسقچی باشی محمد حسن خان كه با دویست سیصد سوار چند اول بنه مذكور بود برخورده، با سهل وجهی خان مزبور را با اعوان او اسیر و مقید، روانه حضور داور گردون سریر، در محل دیگر مسمی بپل دوزخ با لشكریان مستحفظین دواب ملاقات و از طرفین حمله‌ور گردیده، باندك داروگیری شیخعلی خان و بهادران رستم نشان بر آن گروه پریشان غالب و قبل از آنكه مطایای آمال ایشان از تحصیل آذوقه گران بار شود بجمیع دواب و اغنام و عساكر و اسب و یراق و اسباب طمطراق و آلات یساق را گرفته، بدرگاه عرش رواق خدیو آفاق ایصال و الحاق نمودند. بندگان كشور پناهی بشكرانه این عطیه كه فی الحقیقه از جمله فتوحات عظمی بود جمیع دواب و غنایم را بدلیران ظفر هم عنان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 66
بسویت در میان آنها قسمت فرمودند. هركس را در خور مرتبه و مكان از خزانه عاطفت نیز انعام فرمودند. چون حقایق این خبر باردوی محمد حسن خان در رسید و میان صاحبان دواب و خداوندان آلات و اسباب مشتهر و منتشر گردید، یك‌باره دل از جان و امید از دولت محمد حسن خان برگرفته، بر تخریب اساس آن دولت یقین كلی حاصل كرده، پیوسته رای بتدبیر و چاره كار خود آورده، خلاصی می‌جستند، كه بلكه جان بی‌سامان را از ورطه مهلكه خلاصی داده، خود را بعزلت‌گاه اوطان خویش رسانند. مختصر كلام در روزی كه جناب خان بهزار حیله اساس جمعیت خود را برپا و مردم را بصد افسون برجا داشت، شب بیست و ششم شهر شوال المكرم نیز اعظم از شجر قلعه گردون دل برگرفته، آهنگ فرار بصوب دیار مغرب نموده، نخست جمعی از جماعت افاغنه كه بعد از شكست آزاد خان قلاده متابعت دولت محمد حسن خان را بر گردون نهاده بودند، چون بنای دولت او را در آن هنگام سست و انجامش را بدیده بصیرت از نخست دیدند، از سنگر پای فرار گشاده، روی نیاز بدرگاه عرش انباز خدیو عاجز نواز نهادند. چون خبر فرار افاغنه مزبور در اردوی خان مذكور شایع شد شورشی عظیم حادث گردیده و جمعی از عساكر كه بضبط سنگر مأمور بودند مركز خود را خالی گذارده، هركس خود را بر اسب‌سواری رسانیده، روی بجانبی می‌نهادند. هر شخصی خویش را بگوشه‌ای كشاینده، عنان بمأمنی می‌دادند. دلیران نامجو خیمه و خرگاه و اساس اسباب را برجا گذاشته، روی ببیغوله‌های گمنامی می‌گذاشتند و شیران تندخو دست از امتعه و اقمشه، بل از زن و فرزند برداشته، وجود آنها را نابود انگاشتند. الغرض واقعه غریبی حادث و شورش عظیمی سانح گردیده و محمد حسن خان خویش را از خیمه خاص بیرون افكنده، از جمیع آن گروه انبوه كه دشت و كوه از هجومشان ستوه بود بغیر از معدودی چند از خاص اثری ندیده، پس لاعلاج بر اسب تیزگام فرار نشسته، از سودای آن خیال خام رست. كیفیت این بشارت بعزم باریافتگان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 67
درگاه جلال و سعادت‌اندوزان حریم عز و اقبال رسید. جناب شیخعلی خان را با دسته‌ای از شیران بیشه شجاعت و نهنگان لجه بسالت متعاقب فراریان مأمور و خود بدولت بضبط اثاثه جلالت و اسباب شوكت محمد حسن خان پرداخته، از نفایس اسباب مبلغهای خطیر كه محاسبان اندیشه از حساب آن بقصور اعتراف داشتند و اصل امنای دولت شد.

ذكر قتل جماعت افاغنه در مازندران بدست محمد حسن خان قاجار

چون بنحوی كه سبق صورت نگارش یافت محمد حسن خان در حین حركت از اصفهان حسین خان دولو را بحكومت دار السلطنه اصفهان (تعیین) نموده، عنان عزیمت بجانب مقصود گشوده بود، از آنجا كه حسین خان مذكور و سایر ریش‌سفیدان و سركردگان قاجاریه یوخاری باش كه دم از همسری و هم چشمی محمد حسن خان و سایر جماعت اشاقه باش می‌زدند پیوسته از مكاید محمد حسن خان اندیشه‌مند و از اندیشه او مخوف و ناخرسند و بكلی استقلال او نامرضی خاطرشان بود و از استماع خبر شكست او بغایت مبتهج و مسرور گردیده و حسین خان باراده اینكه قبل از محمد حسن خان خود را بالكای مازندران انداخته، آن ولایت كه مأمن و مقر خان مشار الیه متصرف و باین علت موجب استیصال او گردیده، قبل از آنكه احوال محمد حسن خان مشخص و معلوم شود كه بعد از فرار از خارج شیراز عزم كدام ناحیه كرده و روی بكدام جانب آورده است از دار السلطنه اصفهان حركت و معدودی از نزدیكان خود را همراه برداشته، راه مازندران پیمودن گرفته، صفر علی خان قاجار قوانلو این معنی را بمحمد خان بیگلر بیگی مازندران اعلام و او را با خبر از آغاز و انجام نموده بود. چون بنوعی كه قبل مذكور شد و مسطور گردید محمد حسن خان بعد از استیلای ارومی و استیصال آزاد خان خانواری جمهور افاغنه را كه كوچانیده و روانه مازندران و یوسف خان هوتكی را سرخیل ایشان نموده بود، محمد خان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 68
مشار الیه اعاظم آنها را در شهر ساری سكنی داده، بحراست احوال ایشان اشتغال داشت. در همان‌روز كه خبر شكست محمد حسن خان و عزیمت حسین خان بجانب مازندران بمحمد خان رسید از جماعت افغان مخوف گردید، صلاح كار و عاقبت روزگار خود را در آن دید كه قبل از آنكه خبر مذكور منتشر و مشهور و گوشزد نزدیك و دور گردد دیگرباره باوجود اینكه جمیع اعوان و انصار محمد خان از غلامان و عمله زیاده بر شست هفتاد نفر نبودند اعاظم سركردگان افغان و سرخیلان ایشان را یك‌یك بتدبیری طلب داشته، همگی را دستگیر و مقید كند و زنجیر نموده و سایر نفری و آحاد جماعت مزبور از گرفتاری سران و سركردگان آگاهی یافته و از هرسه موضع بیكجا شتافته و سنگر و سپه گرداگرد خویش بسته، متوهم و متوحش نشسته و متوجه حراست خویش بوده، احتیاط كلی می‌نمودند.
در شبی كه ماه جهان‌آرا منخسف گردید، شبی بغایت هایل خبر رسید كه محمد حسین خان دولو بفیروز كوه كه آغاز مازندران است رسیده و جماعت افاغنه نیز در خبر باو متفق گردیده، در قصد غوغا می‌باشند. محمد خان قاجار آن شب هایل را بتشویش دل، بروز آورده، علی الصباح آن روز كه سپهر فتنه‌اندوز سر بریده مهر را بر طشت زرین افق نهاده، محمد خان بیگلر بیگی بفكر سمك و ماه افتاده و محبوسین را نیز چاره كار خود در آن دانست كه آن جماعت را بقتل آورده، ظهور این واقعه را موجب یأس محمد حسین خان و ضعف افغانان كه اجتماع نموده بودند سازد. نخست یوسف خان هوتكی را كه از اعاظم سرخیلان آن طایفه بود مقتول و یك‌یك آنها را هنگام شام كه دامان چرخ نیل فام از خون شفق گلگون و كنار افق مانند بحر پرخون شد، در مرتبه پنجاه نفر از خوانین و سركردگان آن جماعت را اندام هستی در خون كشیده، خلعت گل‌رنگ و جامه لاله‌گون پوشیده و جمیع اموال و نساء و اطفال آنها بمعرض نهب واسر درآمده، بدست اطرافی و رجاله كه بطمع غارت جمعیت كرده
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 69
بودند درآمد. وقوع این‌گونه قتل و غارت موجب جمعیت گردیده، سه چهار هزار نفر از اهل ایلات و مردم مازندران و استراباد بر سر محمد خان جمعیت نمودند. محمد حسین خان بعد از اطلاع بر كیفیت این واقعه و آگاهی از جمعیت محمد خان از دخول مازندران عنان كشیده، از فیروزكوه متوجه هزار جریب و از آنجا باستراباد شتافته و شهربند استراباد را متصرف و شروع بافساد بطریق مختلف كرد. محمد خان از حركت حسین خان بصوب استراباد قطع نظر نموده، از مازندران اطمینان حاصل و قلع افاغنه سنگر را پیشنهاد دل ساخت. پس اعوان خود را جمع‌آوری، عزم سنگر افغانان كرده، از آغاز آنروز تا بانجام هرچند مجادله نمود در امیدی بر روی خاطرش نگشود. روز دیگر كه لشكركش مهر انور بر حصن حصین افق مسلط گردید محمد خان مجددا یورش كرده و روی بسنگر آورده، افغانان بقدر حال در مدافعه كوشیده و بالاخره مغلوب گردیدند. افواج و اعیان و اعوان محمد خان بسنگر ریخته، بآن جماعت درآویخته، جمعی كثیر از آنها بقتل آمده، اموال و جهات و نسوان و احمال و اثقال و منسوبان و اطفان در عرصه یغما درآمدند.

ذكر بقیه‌احوال محمد حسن خان قاجار و بیان سوانح و وقایع آن زمان‌

كمیت تیزگام قلم در شاهراه ورق باین قانون و این نسق پای رفتار می‌گشاید كه: محمد حسن خان پس از فرار از خارج شیراز با معدودی از متابعین كه با او موافقت نموده، راه خدمتگزاری و طریق یاری پیموده بودند وارد باغ قوشخانه خارج دار السلطنه اصفهان و مركز حسین خان دولو را خالی دیده، سبقت حركت او بیشتر موجب تفرقه خاطرش گردیده. زیاده یك دو ساعت در باغ مزبور توقف ننموده، روی براه مازندران گذاشت. بعد از ورود ببلده طهران فتحعلی خان افشار و شهباز خان دنبلی كه تا بآنجا شرایط موافقت را مرعی داشته، گام‌درگام او گذاشته بودند، ترك موافقت كرده، با وصول رخصت روی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 70
تعجیل بجانب آذربایجان آوردند. ابراهیم خان بغایری و طایفه او كه كوچ و بنه ایشان در دامغان متوطن و مدتی بود كه در آنمكان متمكن بودند نیز آستین بر متابعت، عنان بسوی دامغان گردانیده. محمد خان با محمد قلی خان دولو را با دوازده نفر دیگر از آقایان قاجار و غلامان كه مجموع چهارده نفر بودند وارد علی‌آباد شدند كه مازندران باشد و محمد خان بیگلر بیگی مازندران بنحویكه سابق نگارش یافت و جواد خامه بمیدان تحریر آن شتافت بعلت تاخت و تاراج اموال افاغنه در مرتبه سه چهار هزار نفر از ایلات و مردم ولایات و غیره جمع آورده، از اثاثه منهوبه تداركی كرده بود محمد حسن خان را در علی‌آباد استقبال و جمعیت مزبور مشار الیه را موجب استقلال گردیده، وارد ساری و چند روزی توقف و بمردم اطراف آغاز تلطف كرده، باز گروهی لشكر جمع آورده، در خلال آنحال خبر رسید كه حسین خان دولو بمجرد استماع خبر ورود محمد حسن خان بالكای مازندران فرزند و زن و جمیع مایعرف خویش را برجا گذاشته، برادران را با خود مصحوب و راه بسوی دامغان برداشته، باتفاق ابراهیم خان بغایری رایت مخالفت افراشته.
محمد حسن خان بعد از تحقیق این خبر جمعیت خود را منظم و روانه استراباد و امور آنجا را فیصل داده، متوجه دامغان و ارباب طغیان را محصور نمود. در آن هنگام خبر رسید كه جناب شیخ علی خان وارد فیروزكوه و از ازدحام لشكر با شكوه صحرا و كوه بستوه آمده، محمد حسن خان باندیشه آنكه شیخ علی خان متوجه مازندران و آن ولایت را تصرف و محمد خان قوانلو نظر بعدم استعداد از مجادله تخلف نماید ترك محاصره دامغان كرده، روی بجانب مازندران آورده، با خود قرار داد كه در الكای مزبور كه بجنگل و بیشه و معابر سخت و مضایق پر درخت مشتمل و زمینی بغایت خوفناك و هایل و دخول لشكر بیگانه بآسانی در آن غیر محتملست توقف و بارام خاطر توطن نموده، بالضروره شیخ علی خان صلاح خویش را در تعاقب ندیده، از عزیمت مازندران متقاعد گردیده بود، در فولاد محله هزار جریب در طی مسافت اندك بی‌وقوفی كرده، از فولاد محله تا بلده ساری را كه مسافت زیاده بر دو منزلست در یك
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 71
سواری بی‌توقف بپایان آوردند. چون دشمن نزدیك بود لشكریان اینگونه تعجیل را بر علامت فرار تأویل نموده بود. در ساری هریك پائی بطرفی. گشودند. تركمانیه یموت كه پیوسته آرزومند چنین اوقات و مشتاق چنین اتفاق بودند و میباشند آهنگ تاخت‌وتاز و دست بر یغماگری دراز كردند و از هرطرفی روی غارتگری بنشیب و فراز آوردند.
محمد حسن خان هرقدر كوشش نمود كه آن شورش فرونشیند، عنانهای گسسته بپیوند تدبیر بسته و از اختلال آن غوغا رسته گردد مفید نیفتاد.
بكلی لشكر متفرق و آثار ضعف متحقق شد. لاجرم با بعضی از اعیان قاجار اشاقه باش و فوجی از غلامان كه برجا مانده بودند، آستین بر خدمتش نیفشانده بودند شاه اسمعیل را كه بتابان وقت در ساری متوقف و با وضعی از اسباب آسایش قرین آسودگی و آرامش بود برداشته، رایت عزیمت بصوب استراباد افراشت و مازندران را باهل غوغا باز گذاشت.
چون بحقیقت رفتن مشار الیه بسوی استراباد مفهوم شیخعلی خان و مسموع مبارزان نصرة هم‌عنان شد علم عزیمت بجانب مازندران افروخته و مضایق بیشه و جنگل را كنام شیران بیشه شجاعت و شوامخ كوه و كتل را مقام پلنگان كوهسار جلادت ساخته، در بلده ساری متوكل بحضرت باری رخت اقامت و رحل استقامت انداخته، ابراهیم خان بغایری و محمد حسین خان قاجار دولو نیز از دامغان متحرك و در سلك ملتزمان ركاب جناب شیخ علی خان منسلك و طریق خدمتگزاری را سالك شدند.
اما محمد نام مشهور بداود سوادكوهی كه سواد كوه ولایت آن بلوكست و در سر كوه فیروزكوه واقع و بلده ساری من جمع توابع و مومی الیه در دولت محمد حسن خان از كدخدایان جزو بچوبك‌داری قیام داشت در آنوقت چهل پنجاه نفر از طبریان جنگل گردو وحشی‌صفتان بیشه‌نورد را كه تا بآنروز كشاورزان شلتوك‌كار و تبر بدوشان دهره‌دار و در هنگام ترقی عوامل‌نشین و گاوسوار بودند جمع آورده، چون میمونهای بزسوار بر یابوهای جنگلی گرازگردن گاوسم سگ‌دم شیرسر هزبر تن فیل‌گوش خرخروش موش‌تن خرس‌موی ستبرساق ضعیف‌زانوی غوك‌چشم و گوسفندپشم برنشانده، بجانب اردوی شیخ علی خان شتافت. در فیروزكوه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 72
سعادت حضور دریافت. چون مومی الیه اول كسی بود كه از مازندران باردوی جناب شیخعلی خان رسیده و از جمله سایر طبریان پیشتر سالك طریق خدمت گردیده، بجهت تألیف قلوب سایر طبریان و امیدواری جمهور اهل مازندران او را لقب خانی داده و محمد خان نام نهاده.
در آن اوقات كه مواكب جناب خان در عرصه پیدای مازندران توقف نمودند محمد داد و بنابر خیانت باطن و شرارت كامن شروع بغمازی كرده، هرروز یكی از بازماندگان دولت قاجار را از زوایای اختفا پیدا كرده، بمعرض تعریض و تعذیب درمی‌آوردند و ما یعرف آن بیچارگان را قدری بوكلای سركار شیخ علی خان داده و تتمه را خود تصرف میكرد و باین علت صاحب وضع بزرگانه گردیده، بالاخره بحكومت مازندران رسیده، مفصل آن در موقع مناسب نگاشته میشود.

بیان حركت موكب جهان‌گشا از شیراز بصوب طهران‌

لوای گیتی‌گشای قلم بدایع رقم و رایت كشورآرای خامه سحر توأم در فضای صفحه و ورق بدین‌گونه شقه سخنوری می‌گشاید كه:
چون حضرت ظل اللهی مملكت پناهی از انتظام مهام فارس كماهی فراغت حاصل نموده، جیب و كنار جمهور و سران و سروران لشكر منصور و قاطبه افراد و همگی آحاد سپاه افزون از ملخ و مور را گرانبار زر و سیم و اثاثه دولت برجامانده محمد حسن خان را كه مساوی خراج هفت اقلیم و موازی نعمای جنت رحمت و نعیم بود بسویت تقسیم فرمودند جمیع اعیان عراق و اهالی اطراف آفاق كه در مدت محاق ماه منیر دولت آفتاب اشراق بمحمد حسن خان التجا و انفاق نموده، قدم در راه خدمت‌گزاری او گشوده بودند در آن هنگام كه كوكب مسعود سعادت نمود از افق نصرة طالع و آفتاب تابان آندولت مجددا از مشرق عاطفت حضرت احدیت تابنده و لامع گردیده، دیگرباره همگی روی نیاز بدرگاه عرش انباز داور عاجز نواز آورده، جرایم خویش و گناه بیش‌ازپیش را شفیع كرده، روی شرمساری بر راه عفو و اغماض
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 73
شهریاری گشادند. حضرت كسری معدلت درباره هریك انواع لطف و عنایت معمول و هركدام را باقسام رأفت و مرحمت مشمول فرمودند، جرایم همگی را بعفو بی‌نهایت مقرون و قاطبه را بانواع كرم و اقسام نعم ممنون فرمودند و تقصیرات سابقه را و جرمهای سالفه را بر روی احدی نیاوردند و هیچ‌یك را مؤاخذه و باخواست نكردند و بلكه جستجوئی نفرمودند كه در آن مدت از اعیان ولایت كدام سالك طریق خدمت محمد حسن خان بوده و كدام در زاویه انزوا غنوده، در گوشه عافیت متقلد بوده‌اند. بلی در نظر عقل دوراندیش قاعده سلطنت چنین و راه و رسم خرد خرده بین همین می‌باشد، زیرا كه بر اولو الابصار معلومست كه ضعف و قوت سلاطین صاحب تمكین كه در حقیقت سایه خدا و بیشتر از دیگران منظور نظر لطف خالق ارض و سماءاند بنابر مصلحت‌های نهانی و حكمت‌های بالغه جناب یزدانیست و از ضعف و قوت ایشان خلقی عظیم قوی و ضعیف و از شكست و نصرة آنها گروهی انبوه وضیع و شریف می‌كردند. بس غالبیت و مغلوبیت سلاطین بهمه جهت در كلیات مصالح نظام كل و تدبیر و تصرف آن در دست مخلوق نیست. در صورتیكه مشیت ازلی بر ضعف و نفوس نحیف آنها چه برمی‌آید؟ از اعانت و یاری (و یا) از اهانت و بیزاری ایشان چه می‌گشاید؟ درین صورت بعد از این‌كه قصر منهدم گردیده و دولت صاحبدلی مجددا بمعماری لطف حضرت باری مرمت پذیرد و چراغ افسرده شوكت صاحب سعادتی بنور شفقت جناب احدیت بار دیگر روشنائی گیرد لازم می‌آید كه آنچه روی داده گناه مشتی مخلوق عاجز ناتوان نشمارند و اقبال و ادبار را بمشیت ازلی منسوب دارند و بشكرانه این عطیه كه لطف الهی دیگرباره شامل حال فرخنده مآلشان گردیده و علم سرنگون گشته در دولتشان مجددا سر باوج گردون كشیده گناه گناهكاران را بر روی ایشان نیارند و جرم داران را بمؤاخذه تقصیرات گذشته نیازارند، تا این معنی موجب ازدیاد امید امیدواران و باعث مزید خجلت و انفعال شرمساران
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 74
و سرمایه رفع بیم و هراس ارباب عصیان گردد، همگی بدل و جان قدم در شاهراه بندگی گذارند و جمهور بجان روی بآستان عبودیت آرند و از تشویش جرمی كه بخود گمان می‌برند بگوشهای دفع الوقت بگریزند و چون روبهان بتنگنائی افتاده، از بیم جان با شیر ژیان نستیزند. در تواریخ مبسوط مسطورست كه در هنگامی كه خاقان چین و فرمانده آن سرزمین بقصد ملك بهرام گور با لشكر افزون از ملخ و مور محرك سلسله كین و طمع‌كار كشور ایران‌زمین گردیده، بنواحی آن مملكت رسید، چون بهرام پادشاهی عاقل و فرزانه و خداوند تدبیر عاقلانه بود چون باطراف كار و آثار روزگار بدیده بصیرت نگریست یقین نمود كه آغاز ضعف دولت او و قوت شوكت خصم كینه‌جوست، لاجرم بهیچ تدبیری نپرداخته و بان حادثه هیچگونه چاره‌ای نساخته، چون بهرام پادشاهی عشرت دوست بود بعیش و كامرانی نشست و درهای كاخ دولت را بر روی دشمن و دوست (بست)، تا خاقان بدار الملك قریب و كار از صبر و شكیب برگذشت. سیصد سوار نامدار نیزه‌زن خنجرگزار از افراد لشكر و آحاد برداشته، رو براه آذربایجان گذاشته، خاقان چین اینگونه حركت را بانهزام بهرام محمول و باطمینان خاطر خویشتن را بطرب مشغول و اعیان لشكر و رؤس كشور در بزم مینا و ساغر همدم مغنی و خنیاگر نشستند. امرای بهرام از اطراف روی بآستان خاقان آورده، باو پیوستند. چون بهرام دشمن را غافل و از امارات لایحه حكم تقدیر را بر ارتقای بنای دولت خود مایل و از علامات خارجه لطف الهی را بر احوال خود شامل دیده، بیقین فهمید كه روز بدبختی بسر و دولت رفته در بر رسیده، با سیصد سوار نامدار جرار بجانب اردوی خاقان ایلغار و برسم پیشروان ثابت و سیار شبها را پیموده و روزها در بیغولهای جبال و صحاری غنوده، چنانكه اعدا از نهضت او باخبر نگردیده، شبی بسر وقت مردم خاقان رسیده، با همان قلیل مردم بر سرادقات خاص او حمله آوردند.
خاقان در آن غوغای عام و فتنه بی‌هنگام بتیغ اعوان بهرام مقتول و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 75
جمیع لشكر او پراكنده بگوشهای خمول گشتند. بهرام علی الصباح آن شب را بر سریر خاقان نشسته، با امرای بی‌وفا در سخن پیوسته، هریك را در مرتبه امكان نوازش و هركدام را برسم غمخواران پرسش نمود. در آن (زمان) مفرشی از مراسلات اعیان ملك ایران را كه بخاقان نوشته بودند بنظر بهرام رسانیدند. در ساعت حكم فرمود كه آتشی بلند برافروزند و جمیع آن مكاتیب را در آن آتش بسوزند.
چون وزرا آمدند و از سبب آن تفحص نمودند در جواب فرمود كه:
تا بر من محقق نشود كه صاحبان آن نوشتجات چه اشخاص بوده و كدام فرقه از ملازمان من باستدعای مقدم خاقان سبقت نموده‌اند، تا من از آنها ملول نشوم و ایشان از من مخوف نگردند. مختصر سخن:
جهانبان لشكرشكن نواب اعتضاد الدوله محمد صادق خان برادر والا گهر را بیگلر بیگی جمیع ممالك فارس كه تختگاه ممالك فارس كه تختگاه فرماندهان ملك عجم و دار الملك كسری و جم بود باضافه گرمسیرات و بنادر و كوه گیلویه فرموده، انتظام مهام و رتق و فتق ممالك مزبور را از آغاز و انجام در عهده اختیار برادر والا مقام نمودند و خود بدولت عازم یساق الكای فارس و عراق و چاكران دربار گردون مأمور بخروج و مشغول بكوچ گشتند. پس در ساعتی میمون و طالعی همایون از خطه دلنواز شیراز رفع رایات گردون طراز و باغ دلگشا را كه در جنب شهر واقع است مخیم خیام اجلال و اعزاز فرمودند. چون ایام محرم- الحرام در رسیده بود تا روز عاشور بنابر احترام حضرت سید الشهداء در باغ مزبور منزل و مأوا و بمراسم سوكواری و شرایط تعزیه‌داری قیام و اقدام و علی الصباح یازدهم شهر مزبور اعلای زرین پرچم و تحریك اردوی كواكب حشم و بصوب دار العباد یزد نهضت و بدولت روی بآن جانب و قرارداد خاطر فیض مظاهر دادند كه بلده طهران كه وسط الكای عراق و آذربایجان و دار المرز و خراسان واقعست نظر بقرب مازندران بجهت اتمام كار محمد حسن خان انسب، محل نزول معسكر قیامت اثر سازند. چون تقی خان بافقی حاكم یزد مردیست افسونگر پرفن، با دوست و دشمن بسر وعلن برفتار تقالب در كار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 76
خدیعت و از خباثت باطن با سایر و ساكن در كمین حیلت، با دشمنان در ظاهر یار و از دوستان در باطن بیزار، صلاحی دارند سراسر فساد و عدل اظهار می‌نمایند و تمام جور و بیداد و از غایت رزاقی غلیانرا حرام می‌دانند و مال مردم را حلال، شب بادای نوافل قیام دارند و روز مضیع جان و مال، بمغرض اغراض فاسد جمعی از مسلمانان را بدون جرمی بنیشتر جفا كور و بشرانگیزی خیالات مفسده بی‌تقصیر گروهی از مسلمانان را بتیغ از زندگانی مهجور و با این فساد باطن در ظاهر خویشتن را بصلاح مشهور نموده، دكان شیادی گشوده‌اند، در مدت تردد آزاد خان و محمد حسن خان و اوان اقتدار ایشان نسبت باین دولت قوی اركان نیز بعادت خویش و برسم نفس حیلت‌اندیش روباه‌بازی و خدعه‌سازی پیش گرفته بود. چون دار العباد یزد مخیم خیام فلك احتشام و مضرب سرادقات عرش احترام شد تقی خان مزبور را وخامت رفتار و شئامت كردار عاید روزگار گردیده و برحسب فرمان كاركنان دولت جاوید كارش بمؤاخذه و مصادره رسید و امرش بحبس و قید انجامید. در چند روز توقف موكب ظفر كوكب دوازده هزار تومان نقد از اموال او بخزانه عامره تحویل و جنابش ضعیف و ذلیل، بهمراهی موكب سعادت دلیل بسفر مأمور و انگشت‌نمای نزدیك و دور گشت. بعد از چندگاه باز رنگ و نیرنگ و طرح شعبده‌بازی ریخته و شفعا برانگیخته، مجددا بحكومت یزد منصوب و تا حال تحریر كه قریب سی سال می‌باشد بكار فتنه پردازی و روباه‌بازی و دوبرهم‌اندازی مشغول و عادت دیرینه یعنی كید و كینه را معمول دارد و از اعجب عجایب آنكه در زمانی از ازمنه توقف حضرت در ظل الله در دار العلم شیراز اهالی یزد از بیداد خان مزبور بجان و از سوء رفتار بفغان و بحضور داور كسری نشان آمده، از جور او فریاد و باو هزارگونه بیداد اسناد نمودند. حسب الامر خدیو منصور خان مزبور بجهت مرافعه بحضور مأمور شد. اهالی یزد بمشار الیه ادعای چهل هزار تومان می‌كردند كه برسمی كه خوی و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 77
خلق قدیم و طریقه و آئین وخیم اوست عجاله زیادتی نموده و اضافه بر متوجهات حسابی برسم بی‌حساب بدون حجت و كتاب از شیخ و شاب در آن ملك ویران خراب بازیافت فرموده. خان مشار الیه این معنی را منكر و مرافعه بمحكمه شرع انور محول و مخیر گشت مدعیان مبلغ پانزده هزار تومان را باقامه شهود و ابراء از حجج موجود اثبات و لازم بر خان عالی درجات آوردند. مساوی مبلغ بیست و چهار هزار تومان را خان شب زنده‌دار نوافل‌گزار انكار و مدعیان عجز از اثبات و اقرار كردند. حكام شرع مبین درخصوص مبلغ مزبور رجوع بیمین، محصلین خان صاحب تمكین و دین را تكلیف بانقیاد حكم جناب سید المرسلین و چون دعاوی مبلغ مزبور رجوع و دعاوی مختلف و ارباب ادعا بصفات متباین متصف بودند، حسب الشرع هشت هزار قسم بجناب خان و اجرای آن بریشان متحتم شده بود. محصلین كه بجهت اتمام این مهم و تدبیر این بلای مبرم مقرر بودند خان مزبور را بآستانه شاه چراغ كه تربت یكی از اخلاف امام موسی كاظم و ملاذ اصاغره و اعاظمست برده، جناب خان عالی شان سه روز و سه شب در ازای غذای چاشت و شام قسم میل فرمودند و در ظرف آن مدت از آغاز فلق تا بانجام شفق بجای هرنوع از كلام تلفظ باسماء جلاله می‌نمودند. هشت هزار قسم و بیست و چهار هزار تومان دینار و درم را بیك‌جا نوش جان و این امر اعجب اعظم را حیرت‌افزای اهل جهان و عبرت‌بخش پیر و جوان فرمودند و این واقعه یك جزوی ستم بود كه بر یزدیان بی‌نوای پریشان كردند. مختصر كلام: در همه ازمنه و اوان یزدیان ناكام ناتوان از جفای خان ضحاك نشان‌گیر و مسلمان گمگشته بوادی حرمان و در اقطار جهان متحیر و سرگردان، بدر یوزه‌گری و دربدری میگذرانیدند. عجایب احوال و غرایب افعال كه ایراد آن از نوادر حكایات و بدایع روایاتست در طریق معاملات و رسوم و عادات خان علی درجات زیاده از آنستكه التزام ایراد آن توان نمود، هرگز همگی زبان توان گشود و راقم حروف را بهیچ‌وجه سابقه با جناب خان نمی‌دارد و هیچگونه كدورتی از او پیرامون خاطر نمی‌آرد و لیكن چون اطوار و اوضاع او از جمله غرایب و آثار و افعالش از مقوله اعجب العجایبست و در حقیقت ایراد و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 78
اظهار مختصری از مفصل آن بسیاق تواریخ لایق و تحریر و تسطیرش بجهت عبرت و حیرت مؤالف و مخالف موافق بود، لاجرم بتحریر این مختصر پرداخت و ایراد این مجمل را زینت بخش این صفحه شریف ساخت سخن كوتاه، بعد از معامله تقی خان دیگری را از اهل دار العباد یزد بحكومت منصوب فرموده، فقرا و مساكین و جمهور سكنه و متوطنین را مورد اشفاق و الطاف نموده، انوار عاطفت آنحضرت بر وجنات احوال كافه آن دیار تافت و هركس درخور مرتبه و مكان لازمه انعام و احسان یافته و از آنجا اعلای لوای شوكت و شان، (شهر كاشان) مضرب خیام مجره طناب و مقر سرادقات زرین قباب شد. حكام ساعی باطراف و اكناف بلاد و امصار عراق تعیین و از آنجا ببلدةء المؤمنین قم نزول و بلوازم زیارت آستانه بضعة البتول مشغول و مبلغهای خطیر نذور از سركار فیض‌مدار بخدمت آستانه مشرفه و سایر ارباب استحقاق وصول یافت. پس موكب نصرة كوكب بجانب بلده طیبه طهران متحرك و امر اقدس آن جهان حشر دنیای لشكر را محرك شد، در ساعتی میمون و زمانی بفرخندگی مشحون بلده طهران محل نزول موكب سعادت نشان گشت. از وقایع حیرت‌افزا و سوانح محنت‌زا كه درین سال از پرده غیب ظهور نمود شهادت محمد رفیع خان زندست. مفصل این مجمل آنكه: محمد رفیع خان خلف بوداق خان عم‌زاده جناب معدلت انتساب ظل اللهی جوانی بود خوبروی و اخلاق حمیده نیكوئی و آثار بزرگی و بزرگ‌زادگی از ناصیه حالش ظاهر و هویدا و انوار اخلاق حمیده و اطوار پسندیده در ذات فرخنده صفاتش پنهان و درحالی كه موكب نصرة كوكب خدیو گردون افراز از دار العلم شیراز در جناح حركت و عازم نهضت بودند حكومت دار السلطنه اصفهان و ایالت آن خطه بهشت‌نشان را بخان مشار الیه تفویض داشته، اعیان دار السلطنه اصفهان را كه جناب شیخعلی خان در هنگام آوازه ورود محمد حسن خان كوچانیده، روانه شیراز و در آن مدت در ظل حمایت عاجز نواز آسایش گزین و بفراغ بال گوشه‌نشین رفاه حال بودند مرخص و هریك را بمنصبی و خدمتی از مناصب در دار السلطنه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 79
مزبور تعیین و باتفاق خان مشار الیه روانه موطن اصلی نمودند. چون اندك روزی از ورود حاكم و عمال منقضی شد سبز علی خان زند كه همشیره‌زاده خدیو فیروزمند و برادرزاده شیخعلی خان و بحكومت الكای قلمرو و سرحدات خرم‌آباد و نظم و نسق امور فیلی و لرستان مأمور و مقرر بود بطریق عبودیت عبور و از دار السلطنه اصفهان در حالتی كه بعزم توجه محال ایالت خود حركت می‌نمود از رنود جهال و اشرار رجال كه در سلك حواشی و خدم خان مشار الیه منسلك و نظر بعادت جهال و سوء اعمال سالك بودند در یكی از اسواق بفردی از اهل حرفه دست‌انداز و شلتاق نموده، دست زیادتی گشوده بودند.
این معنی معروض محمد رفیع خان گردیده و بگوش ایشان رسیده، چون مشار الیه مردی بود در غایت متابعت احكام شریعت محتاط و نظر بصفای طینت و حسن سیرت از بی‌اعتدالی بنهایت احتیاط، آتش حمیت در كانون خاطرش شعله‌ور و شعله غیرت در ضمیرش سوزنده خشك و تر و فروزنده خیر و شر گردیده، در نهایت تغیر خود را بمركوب یكی از عمله كه حاضر و مهیا بود رسانیده، بدون اطلاع و اخبار اعوان و انصار متوجه تعاقب سبز علی خان شده، بمحض رسیدن بخان مزبور حمله و مشار الیه نیز نظر باینكه از نشائه باده از خویش بی‌خبر، با سنانی كه در دست داشت پیش آمده، رمح مزبور را بر پهلوی خان مذكور محاذی و زخم كاری باو رسیده، در ساعت عالم فانی را بدرود كرده، بنزهت‌گاه باقی خرامید. سبز علی خان كه قصدش افنای محمد رفیع خان نبود از كرده خویش نادم و پشیمان و از عمل فساد اندیش قرین ندامت و خسران گشته، از اندیشه مكافات وهمی عظیم پیرامون خاطرش گشته، بسرعت برق و تعجیل باد سوی محل ایالت روی نهاد، بلرستان فیلی و سرحدات اعراب شوشتر و هویزه رفته و از خجلت حركت بتقدیم خدمات كلیه قیام كرده، حضرت جهانبان كشورستان بنابر رعایت شیخعلی خان در مقام مؤاخذه درنیامده و بمرحمت و رأفت گذرانیدند. بقیه احوال سبز علی خان مزبور و آنچه بحكم قضا و فرمان ارض و سما ظهور نمود در موقع خود نگاشته خواهد شد.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 80

ذكر بقیه احوال محمد حسن خان و چگونگی اوضاع آن زمان و سایر وقایع آن اوان مسرت‌نشان بامر خالق انس و جان‌

بطریقی كه خامه ورق نگار صفحه طراز و كلك فرخ انجام فرخنده آغاز بذكر ورود و دخول جناب شیخعلی خان رسید در خلال آن حال خبر رسید كه محمد حسن خان با لشكری گران از استراباد حركت و در بلده اشرف اعلای لوای جلالت نموده، در خارج این سوی اشرف روی بسمت ساری سنگری متین بسته، در كمال جلادت نشسته است. جناب شیخعلی خان بعزم مقابله و مقاتله از ساری تحریك لوای دشمن شكاری كرد، روی بجانب اشرف آورده و در مقابل سنگر محمد حسن خان سنگری محكم بسته و بهادران طرفین در رهگذر تیر و گلوله نشسته، پیوند علاقه جان و تن را از یك‌دیگر گسسته، آتش كارزار مشتعل و چرخ جفاكار در بی‌آزرمی قوی‌دل گشته، منادی نای رزمی ندای «ارجعی الی ربك راضیة مرضیة» بگوش رزم آوران می‌رسانید و ساقی اجل از آب شمشیر فتنه‌جویان را شربت «كل نفس ذائقة الموت» می‌چشانید. مختصر كلام: هرچند شیران دشت نام و ننگ و هزبران كینه‌جوی خون‌آشام اهتمام نمودند كه كار مجادله از تردد تیر و گلوله گذشته، محمد حسن خان از سنگری كه حصار عافیت خود ساخته بود پای جلادت بیرون نهاده، در میدان دلیری بازوی شجاعت گشاید مفید نیفتاده بود، جنود محمد حسن خان در پناه سنگر و دلیران رزم‌آور در خارج برجی و گلوله‌های پرشرر بسر رسانیده، هنگام شام كه جنود مسعود ثوابت و سیار با دیدهای بیدار اطراف سنگر استوار سپهر دوار را فروگرفته، بحراست مشغول شدند، دلاوران معركه‌آرا و نهنگان لجه هیجا اقطار سنگر محمد حسن خان را احاطه نموده، از شوق روز جنگ و تحصیل نام و ننگ تا روز ستاره میشمردند و هنگام سحر كه سپهدار مهر انور بكین خواهی سپاه انجم و اختر پای سعادت بركاب چرخ اخضر نهاده، لشكر ظلمت شب و سپاه اختر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 81
و كوكب با هزار تاب و تب پای فرار بصوب دیار مغرب گشاده، جناب شیخعلی خان با قاطبه دلیران رستم‌كمند آرش‌كمان پیكر بدرع و مغفر دلیری و دلاوری آراسته و بعزمیت كینه‌جوئی برخاسته، بر پشت تكاوران بادپا نشستند و در مجاری سنگر صفوف الوف بستند، كه شاید محمد حسن خان از حضیض خودداری بیرون خرامد و در میدان نبرد مواجهه شیران بیشه گرد آن جماعت سررشته حزم و طریقه آن قسم رزم را از كف داده ولی پای جلادت بخارج سنگر نگشادند. شیخعلی خان چنین صلاح دید كه از آنجا حركت و بسوی استراباد نهضت نموده، این معنی را محرك سلسله غیرت آن جماعت سازد و مراتب جنگ را بمكان دیگر اندازد. پس آوازه این اراده را بالسنه و افواه انداخته و رایت این عزیمت را برافروخته، توجه بصوب استراباد را وجهه همت ساخته و از راه كنار دریا و ساحل بحر طبرستان كه راهی غیر معهودست مرحله نورد طریق مقصود گردیدند. چون محمد حسن خان آن بحر ذخار و تلاطم آن دریای خون‌خوار را خبردار و از مستی غرور هشیار گردیده زیاده توقف در نسگر اشرف را صواب ندیده و باستصواب محمد ولی خان چنین قرار كردند كه از راه خیابان كه شارع متعارف و راه عبور و مرور جمهورست (عنان) بصوب استراباد كشیده و در آنجا بچاره كارش پردازند و با جماعت تركمان با سهل وجه كارش را بسازند. پس مقارن حركت اردوی جناب شیخعلی خان محمد حسن خان نیز طبل رحیل فروكوفته، افواج بحر مواج در كنار دریا رسیده، محمد حسن خان از راه خیابان عنان گشای صوب مقصود و راه‌پیمای طریق مطلوب گردیده، هر دو لشكر در آن روز هریك در هنجاز خویش چهار فرسنگ درنوردیدند. اردوی محمد حسن خان وارد كلباد و معسكر شیخعلی خان در كنار در موضعی كه بین العسكرین عرض از فرسنگی كمتر بود نزول نموده، افراد هریك از آن دو لشكر و آحاد هریك از آن دو عسكر بجهت تعیین جا و مكان و تحصیل آب و نان باطراف بیشه و جنگل متفرق و متلاشی شدند. چون بنحو مسطور منزلین عسكرین را چندان فاصله نبود در
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 82
مكانی از جنگل فرقه‌ای از دلیران طرفین و مبارزان جانبین را با هم تلاقی افتاده، چون اتحاد اضداد و اجتماع شمع و باد از جمله محالات و مقوله خوارق عاداتست فی‌مابین ایشان كار بمجادله كشید و امر بمحاربه انجامید و آواز رعد انباز تفنگ و جوش و خروش دلیران میدان جنگ كه غفلة بیك‌دیگر ریخته، باهم در آویخته بودند بگوش بهادران جنگ‌جو و پلنگان تندخو رسیده، جمعی كه روز جنگ را شب دامادی و اندوه و شربت جان را عیش و شادی و آب تیغ را شربت نبات و شربت مرگ را آب حیات می‌پنداشتند از هریك از آن دو لشكر گروهی بامداد یاران و از هركدام از آن دو عسكر فوجی باعانت هواداران خویش برخاستند و در میان جنگل و كنار دریا دو سپاه بتموج درآمده، لطمات آن زورق حیات بسیاری از مبارزان را بگرداب نیستی انداخت. اسبان تازی مانند بط در بحر خون شناور شدند و دلیران غازی از برق شمشیر آتش‌فكن خشك و تر گشتند. زورق تاب و توان اعوان محمد حسن خان از تندباد حادثه درهم شكسته، از آنجا بسرعت باد دبور و نسیم صبا بجانب استراباد عنان هزیمت گشاد. شیخعلی خان نظر بصلاح و رأفت در تعاقب تقاعد ورزیده، چون محل كلباد پایان مازندران و آغاز استراباد بوفور آذوقه و علف مشحون و نظر تعرب استراباد توقف در آنجا بصلاح و صواب مقرون بود شیران بیشه جلادت و نهنگان دریای بسالت را امر بتوقف محل مزبور و آن مكان را مقر اردوی منصور نمودند.
محمد حسین خان دول قاجار كه مجملی از احوال او سابق نگاشته كلك اظهار شد در آن اوان ملتزم ركاب جناب شیخعلی خان و نظر باینكه با محمد حسن خان اظهار عناد و باین دولت جاویدان ادعای اتحاد میكرد و باعتقاد خود در تضییع احوال محمد حسن خان كوششها نموده و در سلوك طریق خدمت جم مرتبت پای ترددات گشوده بود در خیال با خود قرار داد كه در امر سرداری با جناب شیخعلی خان شریك و سهیم و مدار علیه جمهور ترك و تاجیك باشد.
چون از جانب خان مشار الیه كار خود را بر وفق مدعا ندید و مشام
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 83
امیدش بوئی از گلهای توقعات نمی‌شنید زیاده بر آن توقف خود را در اردوی شیخعلی خان موجب تفصیل عزیت و كمال مذلت دانسته، محرم كعبه حضور فیض گنجور خدیو منصور شد، روی نیاز بدرگاه بنده‌نواز آورید. در طهران بشرف تقبیل بساط گردون قماط رسیده، وكلای سركار وسعت‌مدار مقدم او را بقدر حال گرامی داشتند و از تفویض خلعت و انعام سر مباهات را باوج سپهر والا مقام برافراشته، جنابش را بیگلر بیگی استراباد نام گذاشتند. چون آغاز زمستان و اول نزول برف و باران در رسیده، سپهدار بهمن دار المرز این طرفه گلشن بار نزول گشاد، سردار سپاه شتا با لشكر گران برف و سرما از نهانخانه مكنون پای بیرون نهاده، كوس رعد و طنطنه صولت سپهدار دی بگوش ابنای گلستان رسانیده و تیغ برق از غلاف ابر برآمده، نوباوگان گلستان را در حزن خزان نشانید.
از شدت نزول امطار و كثرت رطوبت آن دیار و صولت برودت هوا و شدت سمیت سرما و اینكه توابع كلباد را بنائی نبود كه مانع نزول آب و حایل تابش آفتاب تواند شد شیخعلی خان زیاده توقف كلباد را موجب تصدیع سپاه ظفر انتساب و مورث تضییع دواب دیده، رخت مراجعت بجانب بلده طیبه اشرف كشید.

ذكر سرانجام كار و پایان روزگار محمد حسن خان قاجار

سپهدار گیتی‌مدار نظم سپاه كینه‌خواه الفاظ و معانی را برین نمط در میدان صفحه و مضمار ورق بجلوه‌گری درمی‌آورد كه: محمد حسن خان بعد از شكست كلباد و نهضت بصوب استراباد كس روانه نزد ولی خان و نجف خان كرد شادلو و ایشان را باعانت و امداد خویش دعوت نموده، بمواعید دل‌فریب زبان گشود. خوانین مذكور دعوت ایشان را بسمع قبول تلقی نموده، با لشكری موفور و سپاه پیل‌توان شیرزور كه بده هزار نفر می‌رسیدند رایت عزیمت بجانب استراباد كشیدند و كذلك شیر علی خان قاجار شامبیاتی كه محمد ولی خان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 84
دولو قاتل والد مشار الیه و او بعلت تقرب محمد ولی خان بخدمت محمد حسن خان از آن دولت روی‌گردان گردیده و در دشت قبچاق در میان طایفه عاق كه یكی از عشایر یموب می‌باشند می‌زیست باستراباد طلب داشته، او را مورد كمال اشفاق و اعطاف ساخته، سر جلالتش را در مقابل محمد ولی خان باوج گردون افراخته و از تفنگچیان استراباد و جماعت كرایلی و حاجی لر و كفشگیری و كتول و سایر فرق و خیول در مرتبه شش هفت هزار نفر دیگر كه با اكراد خراسان هفده هجده هزار نفر بودند در معسكر مشار الیه اجتماع نمودند. چون محمد ولی خان و برادران او و بنی اعمام حسین خان بطریقی كه نگاشته كلك بلاغت ترجمان گردیده در باطن بدولت محمد حسن خان دشمن و نمی‌خواستند كه دولت او با علی مراتب ارتقاء و اسنی مدارج اعتلا رسد، زیرا كه چنان می‌دانستند كه اگر در كار خود مستقل گردد و دولت بیكباره باو منتقل شود و رفع احتیاج از وجود آنها روی نماید بافنای طایفه یوخاری‌باش عازم و ابقای ایشان مزاجش ناملایم خواهد بود. پس باین اندیشه پیوسته در كار آن دولت اختلال و همواره بقدر خود در حال او آخرین اضتلال می‌نمودند. محمد حسن خان نیز از كید آنها باخبر و در كمین آن طایفه فتنه‌گر می‌بود. درین حین كه حركت چنین از حسین خان صادر و بدی باطنش ظاهر شد در مقام قلع هوی و افساد جماعت یوخاری‌باش برآمده و برخلاف دریافت آنها كه در هنگام قوت ازو مخوف بودند در هنگام خود در مقام قمع ایشان برآمده، شیر علی خان شامبیاتی كه محمد ولی خان را قاتل والد خویش (و سبب) آوارگی خویش می‌دانست بر قتل محمد ولی خان تحریص و جمعی غلامان بجهت اعانت او تشخیص نمودند. در هنگام صبحی كه گردون بی‌مهر سر بریده مهر را بر سر نیزه خطوط شعاعی كرده، از خلوت سرای باختر بعرصه فضای خاور آورد و دامان افق را در خون شفق گلگون كرد، شیر علی خان مزبور و غلامان مأمور را كه در پس پرده جفا مخفی و در بستر اختفا مستور داشته، درحالی كه محمد ولی خان و برادران و جمعی از اعیان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 85
قاجاران یوخاری‌باش بحكم محمد حسن خان در مجمع كنكاش مجتمع بودند، نظر بر علامتی كه از برای وقت كار قرار داده شده بود، محمد حسن خان ببهانه‌ای از محفل برخاسته، جماعت مذكور كه در كمین نشسته، دل بر ظهور علامت بسته بودند با تیغهای آخته از كمین بیرون تاخته، محمد ولی خان و سه نفر برادر او را با جمعی از آقایان یوخاری باش كه حاضر بودند بقتل رسانید. ابنای طایفه یوخاری‌باش بزوایای تواری پناه برده، محمد حسن خان جاسوسان پنهان‌گرد و پیك- های راه‌نورد بجستجوی آنها تعیین نموده، كه بسان جواسیس اندیشه دانشوران حكمت پیشه بكنج‌كاوی درآمده و یك‌یك را از گوشهای خمول بیرون آورده، برخی را مقتول و بعضی را محبوس و محصلان شدید بر بازماندگان مقتولین و متعلقان محبوسین گماشته و ایشان را بانواع شداید معذب داشته، اموال و اسباب هریك را بحیطه ضبط درآورده، بر جماعت اكراد و سایر فرق كه اعانت نموده بودند سویت میكرد، تا آنكه مبلغهای خطیر از نقود و جواهر و امتعه و اقمشه حاصل و بآنها واصل گردیده، منایای آمال همگی آن طوایف گرانبار انواع نفایس شد. بعد از فراغ از تمشیت آن مهام بفكر خروج از استراباد و مقابله شیخعلی خان، با كثرت انبوه و لشكر كوه شكوه از استراباد حركت و اعلای لوای مناعت نموده، در نیم فرسنگی شهر بار نزول گشوده، روز دیگر مسافت فرسنگی را پیموده، القصه در غایت همواری و نهایت بردباری بجانب مقصود در حركت آمده، اشهب عزمش بحدی آهسته بود كه از ساحت استراباد تا صفحه اشرف را كه شانزده فرسنگ مساحتست در مدت پانزده روز بپای عزیمت طی نمود، كه گویا مقصود ایشان آن بود كه جناب شیخعلی خان از آوازه شوكت و طنطنه كثرت جمعیت اندیشه‌مند گردیده، از الكای مازندران كرانه گیرد. لیكن باد این تدبیر آتش مهات بهادران را بیشتر از بیشتر تیز و ایشانرا بیشتر در كار ستیزه كرده، در بلده اشرف پای جلادت افشرده، تا آنكه محمد حسن خان باراضی قورق كه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 86
در نیم فرسنگی شهر واقعست رسیده، بساط منازعت گزید. روز دیگر كه لشكر مهر انور از چمن باختر آهنگ كوچ كرده، در ساحت خاور كه اشرف بلاد چرخ اخضرست رایت جلالت برافروخته، محمد حسن خان با آن لشكر گران از چمن مذكور متحرك گردیده، تا ظاهر شهر اشرف در هیچ‌جا عنان نكشیده، شیخعلی خان دلیران فیروزی توان را بنظمی خوش و یاسائی دلكش صفها آراسته و از جوانب نوای نای جنگ و افغان توپ و تفنگ برخاسته، در جوارح كوچه بندهای اشرف صفوف قتال بركشیده، از طرفین رایات عالی جناب باوج ماه و آفتاب رسیده، نوعروسان اسبان تازی بجلوه‌گری درآمدند و دلیران تركتاز بسان بتان طناز بتاراج دلها و یغمای جانها آغاز نهادند.
كمانهای جنگجویان چون كمان سپه‌توز ابروی خوب‌رویان بدلجوئی رزم‌آوران آغوش دلیری گشادند. سهام جانستان مانند تیر دلدوز مژگان كاو جگر دادند. كمند پرپیچ‌وخم بكردار جعد مشكین هزاران جان نازنین مقید ساخت و علم زرین پرچم برفتار دلارای قد سهی قامتان قامت بفتنه‌سازی برافراخت. دوران روزگار چون چشم فتان یار فتنه‌انگیزی آغاز و سپهر ستمگار درهای جفا را بر روی روزگار باز كرد. صرصر اجل وزیدن گرفت و ابر بلا بباریدن آمد. نوای نای یاد از صور قیامت می‌داد و مقالید تیغهای دلیری دلیران رزم‌آزمای درهای اجل می‌گشاد. بازار جان‌فروشی گرم شد و چرخ جفاپیشه در ریختن خون مبارزان بی‌آزرم، اسبان تازی در غایت جولان‌گری در تك‌وپو ایستاده و دلیران غازی از شدت اجتهاد بپشت افتادند.
جماعت اكراد كه از خراسان بمعاونت محمد حسن خان آمده، مبلغهای خطیر در ازاء آن از آن سركار گرفته بودند نخست شكست یافته، روی از معسكر برتافتند و بسرعت برق و تعجیل باد بجانب اوطان خود شتافتند. فوجی از مبارزان جناب شیخعلی خان اكراد هزیمت كرده را تعاقب نموده، محمد حسن خان بر سر پیادگان سپاه خویش و سواران متفرقه كه كم‌وبیش برجا مانده بودند ایستادگی و در آن معركه نهایت مردانگی و مدتی دیگر در چنان عرصه پرخطر توقف و تصابر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 87
نموده، بالاخره دید كه كار از دست رفته و بخت را از پای افتاده دید، سر ببیابان هزیمت نهاده، بجانب استراباد روان گردید، چون شوارع مازندران راهیست (مانند) اندیشه كم همتان باریك و تنگ و طریق خیابان وصل‌گاهیست مانند راه دراز امل پرگل و سنگ و جانبین او متصل بهم، بیشه و جنگل و طرفین پیوسته بیكدیگر جلاب و وحل، تراكم اشجار بحدیست كه راه عبور تنگ‌نظر و محل دخول نور بصر نیست. در چنین گذرگاهی در موضعی پلی بر جلاب بسته و پل مذكور از كثرت عبور و مرور شكسته، هزیمت كردگان و تعاقب نمودگان اهل هزیمت كه پیشتر رفته بودند در راه باریك و تنگ و پرگل و سنگ ازدحام كرده، مخصوص در سر پل شكسته راه را از غایت هجوم بسته بودند. در یك جانب پل مزبور قابل وسعت گاهی بنظر می‌رسید و اندك فضائی مشهود می‌گردید كه نظر بمواضع دیگر آن بوم شجر در آن كمتر و سطحش اندك خالی از حجر و مدور بود. محمد حسن خان از آن راه تنگ بآن قلیل وسعت‌گاه میل و آهنگ نمود، كه بلكه خویش را از انبوهی سر پل پیش افكنده، در آن هنگام اسب‌سواری ایشان كه با برق خویشی و از باد پیشی داشت بجلاب پا درنهاده، در وحل افتاده و در آن حال سبز علی نام كرد كه از اكراد قدیمی آن ولایت و از جمله ملازمان قدیم محمد حسن خان و در آن هنگام بعلت ضعف آن دولت در نزد شیخعلی خان اختیار ملازمت نموده بود باده سوار كرد و محمد علی آقای دولو برادر حسین خان دولو چون بلای ناگهان از قفا رسید. محمد حسن خان را بآن حالت دیده، دیده را از حقوق دیرینه پوشیده، دست بشمشیر و سنان و بزخم نیزه از پایش درآورده، سری را كه سالهای دراز بسر گردن‌كشان سرافراز و سرور بود بر سر نیزه كرده، نزد جناب شیخعلی خان بردند، معظم الیه در ساعت سر را با بعضی تحف دیگر بر طبق اخلاص نهاده، بدربار عرش وقار فرستاده، در بلده طهران بنظر انور رسید. حضرت ظل الله حكم كردند آنرا بگلاب شسته و بمشك ناب معطر كرده، بمحفل بهشت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 88
شمایل آورده، اظهار نهایت اندوه و غم و افسوس و ندم فرموده، پس امر شد كه سر را باستراباد ارسال و با جسد اتصال داده، در موضعی مرغوب مدفون سازند.

ذكر دخول جناب شیخعلی خان بشهر استراباد بموجب حكم و مراجعت باردوی نصرة نشان‌

چون محمد حسن خان بعد از خروج استراباد محمد خان قاجار قوانلو را بیگلر بیگی كرده، قبض و بسط مهام آنجا را بقبضه تصرف او درآورده بود در همان شب كه خبر قضیه محمد حسن خان رسید تاب توقف و تحمل وقت پایداری و توكل نیاورده، در همان شب با آقا محمد خان و سایر اولاد محمد حسن خان روی بجانب اویماقات تركمانیه یموت كه پیوسته در حالت اضطرار مفر و مأمن جماعت قاجار می‌باشد كرد. جناب شیخعلی خان دیگر وارد خارج استراباد و چون شهر را تهی و قلعه را خالی دید رخت عزیمت بدرون كشیده، عامل اعمال اخذ اسباب و اموال و مصادره نسوان و رجال گردیده، از دربار فلك اقتدار نیز امینی بجهت ضبط اموال تعیین یافته، خان معظم الیه مدت ده روز در قلعه استراباد توقف و اموال و اشیاء متعلقه دیوان را تصرف و حسب امر داور دارا شأن بمراجعت مازندران و استراباد را بحكم خدیو منصور بمحمد حسین خان قاجار سپرده، روی بجانب مازندران آورده، در خلال آن حال نادر خان زند از آستان سدره مانند فرمان واجب الاذعان (آورد) كه لشكر ظفرپرور را سركرده و سردار ربوده، جناب شیخعلی خان حضور فیض گنجور را بپای سرعت پیموده، در بلده طهران شرفیاب تقبیل عتبه آسمان‌شان گردیده، اشراف و اعیان و اركان و اعاظم مازندران را نیز بحضور معدلت دستور طلبیده و شیخعلی خان دلیل طریق و هم عنان و رفیق ایشان گردیده، در بلده مینو نشان طهران شرفیاب سده بوسی آستان كروبیان پاسبان گردید.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 89

ذكر وقایع سال فرخنده فال مطابق 1172

بفرمان قادر لم یزل بار دیگر این تابنده مشعل نوربخش بزم حمل و بحكم خدای عز و جل خسرو انجم و اختر بساحت بیت الشرف منزل و محل گزید. خدیو بهار و قهرمان آذار در ساحت گلزار و در ساحت و عرصه روزگار از سرو و چنار رایت اقتدار بر فلك دوار بركشید. مهام دار المرز چمن كه از ید تصرف یاغیان بهمن انتزاع شده بود بحكم سلطان نافذ الفرمان ربیع انتظام پذیرفت و امور دار الامان گلستانكه از تمالك متغلبه دی بتسخیر دارای ملك‌آرای فروردین درآمده بود نظم و رونق گرفت. بالای رعنای عشیره نباتی یعنی نوباوگان باغ و گلستان را كه با جنود زمستان همداستان گردیده بودند بامر قهرمان بهار از شكفتن گلهای لعلگون در خون كشیدند و جمهور سكنه گلشن و گلزار در سایه مرحمت خدیو آذار بفرخی و خرمی آرمیدند. بزم عید و محفل نوروز سعید در بلده مینو نشان (طهران) انعقاد یافته، برودوش اعیان سپاه و كنار و جیب قرب یافتگان درگاه از بذل خلاع زرتار و بخشش درم و دینار عبرت گلشن و گلزار شد. چون جماعت افاغنه از آغاز افول دولت نیر سلسله علیه صفویه تا باین هنگام مصدر انواع شوروشر و باعث اقسام نقصان و ضرر بوده، در هرعصری ابواب هزارگونه خیانت و جنایت گشوده، خدمت هیچ مخدومی را باتمام و كار هیچ صاحب كاری را بانجام نرسانیده، بغیر از شرارت و فساد و لجاجت و عناد امری از ایشان بظهور و ثمره شجره ملازمتشان بجز از میوه فتنه و شر و شور نبوده، در آنوقت جمع كثیری از طایفه مزبور در اردوی كیوان بوی اقدس جمع آمده، ازدحام كرده و گروهی نیز در مازندران بعد از مقابله محمد خان قاجار از گوشهای جنگل و بیشه و زوایای بیغوله و كریوه برآمده، اجتماع كرده بودند. آثار شر از چهره احوالشان ظاهر و علامات ضرر از ناصیه اطوارشان باهر و حضرت ظل اللهی گیتی‌پناهی كه خاطر خطیرشان محل ظهور تجلیات غیب و ضمیر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 90
میزشان از ضمیر هركس خواننده خطوط هنر و عیب بود بر وجود آن طایفه نفعی مترتب ندیده، چیزی مشاهده مشاهدان نگردیده، در صبح نوروز فیروز حكم بر قتل آنها فرموده و جمعی كثیر از خوانین و عظماء و رؤسای ایشان با فوجی فزون از قوه تحریر از قواد و ابطال ایشان درحال مقتول گردیده، خلعت گلگون ممات پوشیدند. علی خان شاهسون را بقتل گروهی كه در مازندران اجتماع داشتند تعیین و آنها نیز همان شربت شیرین را چشیدند. از آنجا كه شیمه كریمه حضرت ظل الله این بود كه حكومت هرولایت و ریاست هر مملكت را بیكی از اهالی آن ولایت عنایت و او را منظور نظر تربیت فرموده، بر اهل بلد از نیك و بد غیری را مسلط نمی‌نمودند محمد خان دادوی سوادكوهی را كه باعتقاد خود خدمت كرده و پیشتر از جمله اهل آن ولایت روی به آستان عبودیت آورده و در حقیقت تربیت یافته آن دولت بود بحكومت تعیین و با اعزه و اعیان و عمال و اركان آنجا كه در ركاب فلك‌فرسا باستان آسمان اعتلا جبهه‌سا بودند روانه الكای خود فرمودند.

ذكر احوال دار الامان كرمان و مأمور شدن خدا مراد خان زند بسرداری آن ملك خلدمانند

ناحیت كرمان ولایتیست بهشت‌نمون، بانواع نعمای الهی مشحون و در اراضی و صحاری و حدایق و بساتین آن اقسام تكلفات گوناگون، شست فرسنگ در شست فرسنگ توابع و بلوكات و امصار و قصبات كرمانست، جمعی از افشاریه از ایام دولت صفویه تا باین زمان در آن ولایت توطن كرده‌اند. شاهرخ خان نام سركرده آنها در اوان دولت شاهرخ شاه بمشهد مقدس معلی رخ آورده، رقم حكومت كرمان را باسم خود صادر كرده، بعلت گیرودار محمد حسن خان و آزاد خان و این معنی كه ولایت كرمان در كناری واقع و حدوث فتنه را مانعست كسی بفكر او نیفتاده، تا بآن هنگامه خود سر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 91
میزیست. در این ایام حضرت (ظل الله) خدا مراد خان را كه ایشیك آقاسی دیوان معدلت اركان بود بسرداری كرمان و تنبیه شاهرخ خان مأمور فرموده، از اتفاقات حسنه كه بروز بخت بلند و تائید طالع ارجمند روی نمود آنكه چون اهالی كرمان كه از شداید شاهرخ خان بجان و از مكاره او در افغان بوده، قرب مواكب خدا مراد خان استماع، آن موهبت را سرمایه انتفاع و از خدمت شاهرخ خان مزبور امتناع كردند.
از آن جمله اهالی بهاباد كه محلی از محال كرمانست گردن از متابعت شاهرخ خان پیچیده و دامن از دست خدمتش كشیده و شاهرخ خان كه هنوز بتقریب نرسیدن خدا مراد خان پنبه غفلتش در گوش و دیك طمعش در جوش بود جمعیت خور را برداشته، با توپ و خمپاره و زنبورك و نقاره بجانب بهاباد حركت و بتأدیب بهابادیان عزیمت و در خارج قلعه نزول و باوج تكیه برجی كه قریب بقلعه بود عروج نمود. از حكم قضا و قوت طالع جان‌گشا گلوله‌ای بر جدار برج آمده، برخلاف عادت گلوله تفنگ از خاك و سنگ در گذشته و با خان مزبور قرین گشته، از پایش درآورد و در خلال آن احوال خدا مراد خان نیز در رسید. مملكت كرمان علاوه ممالك مملوك داور كشورستان گردیده، سایر وقایع كرمان بعنایت الله العزیز المتعال در محل و مكان نگاشته قلم سحر توأمان خواهد شد.

بیان چگونگی تتمه وقایع این سال فرخنده فال و سایر امور ایام توقف در طهران‌

چون هوای بلده طهران بحرارت و عفونت مایل و سمیات و بائی در آن ولایت متعدد و ملتزمان موكب خدیو آفاق اكثر پروردگان هوای ییلاق و مردم بیشه ولایت عراق، سرحد نشین و معیشت ایشان در این سرزمین شاق بود، بلوكیست موسوم به شمیران، متصل ببلده طیبه طهران و چون در دامن كوه واقع و چشمه‌های آب خوشگوار از كوه بقراء و امصار آن جاری و مراتعش بغایت بسیاری و هوایش بسلامت اقرب و توقف موكب ظفر كوكب درین سرزمین
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 92
اولی و انسب بود، الویه كشورگشائی و اعلام ملك‌آرائی بجانب بلوك مزبور در حركت، از سرادقات زركش طناب و شادروانهای مخمل و كمخواب ساحت تراب عنبرین آن نیلگون قباب و خیام فلك اسباب عارج معارج ماه و آفتاب و ایام حرارت هوا و هنگام بودن گرما بر ملتزمان اردوی معلی بخوشی و خوشوقتی گذشت. از آنجا كه امور عراق و مهام همگی اطراف آفاق بعلت تسلط و تردد لشكر بیگانه اختلال و اغتشاش پذیرفته، جمیع آن بوم و بر خرابی و ویرانی و كل آن ملك و كشور تفرقگی و پریشانی گرفته و رونق و رواج آنها منظور نظر خیریت‌پرور و رتق و فتق مهامشان مقصود خاطر معدلت گستر و توقف طهران بعلت این‌گونه مشاغل ناگزیر و توطن درین عرصه خلد نشان موجب سهولت این شغل خطیر بود، چون ایام تموز بانجام و هنگام مدت هوای آتش امروز باختتام رسید، ابر مشكین و سحاب عنبرین خیام سنجابی بفضای كوه و شجر كشید، اردوی گردون شكوه از ساحت دشت و كوه بعزم شهرستان مراجعت بسواد طهران نموده، در عمارات مباركات كه بمعماری سعی و اهتمام این خدیو كیوان مقام صورت انجام یافته بود مشغولی بلوازم عیش و نشاط و اقدام بمراسم بجهت و انبساط فرمودند،
خوش آن نیك بختیكه در نوبهارعزیمت نماید سوی مرغزار
خرامان شود جانب دوستان‌نشیند بپای گل و ارغوان
ز گلشن چو گل خیمه بیرون زندخزان بر بهارن شبیخون زند
فرو ریزد از ابر بهمن تگرگ‌برافشاند از سرو و گل باد برك
برآید ز باغ و درآید بكاخ‌بكاخی چو ایوان گیتی‌فراخ
ز عشرت نكوشد بكار دگرصبوری كند تا بهار دگر

ذكر رسیدن بهار و نوروز گیتی‌افروز سال هزار و صد و هفتاد و سه هجری‌

اشاره

بار دگر فصل بهاران رسیدنوبت سرسبزی بستان رسید
غالیه‌سا گشت نسیم بهارریخت هوا سوده مشك تتار
چهره برافروخت گل از مهد شاخ‌همچو خور از مشرق و لیلی بكاخ
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 93
ساحت‌آرای این عرصه وسیع كشور و سپهدار لشكر انجم و اختر، یعنی مهر انور در ساعتی میمت اثر بجانب سلطانیه حمل روی نموده و بزم والای بیت الشرف را زینت كردند. فراش قوت نامیه سرادقات گل و ریحان و خیام لاله و ارغوان بفضای چمن و ساحت گلشن كشید. گل آذری از كاخ شاخ رخسار دلبری برافروخت و گل برگ طری از غالیه بیزی هوای بهار و نافه‌انگیزی نسیم آذار خرمنهای توده عنبر و خروارهای مشك تر بیندوخت. سلطان گل بجانب سلطانیه چمن عنان سعادت گشاده و ناظم كشور گلشن، یعنی نسیم اعتدال بحكم قهرمان بهار بسوی كوهسار باغ و بوستان روی نهاد.
جهان رشك فردوس برین و هوا غنبر بیز و عبیر آگین گشت. فصل دی سپری شد و موسم افسردگی درگذشت. محفل نشاط و سرور و مجلس عیش و سور برنگ‌آمیزی طراحان صاحب‌اندیشه و نگاربندی شگرف كاران صناعت‌پیشه آرایش‌پذیر گشت. از نعم گوناگون و حلاوت از حد افزون چندان بمحفل حضور و بزم سرور آورده كه بیشتر از قوت مقرر جمیع مخلوق و زیاده از رزق مقدر كل مرزوق بود. رؤسای پیاده و شرفای درگاه در حواشی بارگاه فلك اشتباه صفهابسته، مغنیان نغمه‌پرداز و زخمه‌وران قانون‌نواز نغمات خوش و سرودهای دلكش درپیوستند. بعد از انقضای بزم ارم نظم كاركنان آستان كروپیان پاسبان بمراسم عادت، یعنی انتظام مهام مملكت و تمشیت امور سپاه و رعیت مباشرت و مبادرت نموده، چون هیبت الله خان ولد مسیح خان با بوی باشت كوه گیلویه مدتی بود كه ملازم ركاب ظفر انتساب و بجهت قبض و بسط امور كوه گیلویه شاخصی مشخص نگردید، ضبط و ربط امور ولایت مزبور بانضباط كلی نرسیده بود، در آغاز این سال همایون فال قبسی از قبسات انوار عاطفت بر ساحت احوال مشار الیه منجلی گردیده و قطره‌ای از قطرات بحار رحمت بمزرع آمال او چكیده، مومی الیه را بیگلر بیگی الكای كوه گیلویه و اشهب عزمش بآن صوب سبك‌گام خرام پوئیده.
ایلات كوه گیلویه از اشرار الوار و پروردگان قلل كوهسار، همگی آن طوایف بصفت شرارت متصف و گروهی مختلف می‌باشند و هیبت الله
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 94
خان مزبور جوانی جاهل و این معنی را در نزد خود متحمل كه بقلت سن و جهالت امور آن ولایت را بكلی كفالت نتواند نمود. میرزا طاهر نام چهار محالی الاصل اصفهانی را كه میرزائی بود سپاهی‌وش، صاحب قلمدان و تركش، جامع تیغ و قلم و در موكب اقدس از جمله قدیمیان خدم، وكالت كوه گیلویه داده، بآن نواحی فرستادند، كه چون مردی بود خداوند تجربه و خرد و شناسای عیار نیك و بد، بولایت مزبور رفته، در قبض و بسط امور با هیبت الله خان مذكور اتفاق و سعی خود را باهتمام او الحاق و ترتیب در باب وفاق و عقوبت اصحاب نفاق بنماید، چون میرزای مشار الیه وارد ولایت كوه گیلویه گردید و بحوالی دار لایاله رسید، بعضی از اهالی ولایت كه بنحو مسطور دوستدار فتنه و شور و از شررانگیزی مشعوف و مسرور و از صلاح‌اندیشی فرسنگها دور، میرزای مشار الیه را استقبال و لوازم استكمال و خود را بمومی الیه جزو استقلال نموده و ابواب فساد را گشوده، فی‌مابین مشار الیه و هیبت الله خان و آن دو عامل را بر یكدیگر بدهشت انداختند و دوستی ظاهر را بدشمنی باطن متبدل ساختند. روزی هیبت الله خان بدیدن یا بازدید میرزای عالی شان و منزل و مكان او رفته، در حین محاورات و هنگام مكالمات برادر میرزای مذكور حسب المعود او طپانچه از كمین جیب برآورده، بگلوله طپانچه خان بیچاره را از پای درآورده، پس بالانفراد او در امور حكومت دخیل و مهام رعیت و سپاهی را كفیل و این معنی معروض كارگزاران حضرت وكیل گردید.
موجب اشتعال نوایر غضب قیامت لهب و میرزا طاهر را بحضور مقدس طلب و جمعی را باحضار او مقرر فرمودند. مأمورین بعد از ورود بكوه گیلویه میرزای مشار الیه را برداشته و روی براه مراجعت گذاشتند.
تدبیری كه میرزای مزبور بكار خویش كرد و علاجی كه بخاطر آورد آن بود كه محصلین را مواعید فریفته و باعیان سرخ و سفید شیفته گردانید. استدعا نمود كه او را از راه دار العلم شیراز بگذرانند و از آن جانب عنانش را بطرف مقصود كشانند. غرضش از آن اندیشه این بود كه خود را بحصن قوی بنیاد و قلعه آهن و فولاد حضرت اعتضاد الدوله
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 95
محمد صادق خان رسانیده، در پناه سایه مرحمت و جوار حصن امن حمایت آن حضرت از آسیب آنحادثه خلاص یابد. سرپنجه نیرویش دست چرخ بلند ساید. پس بنحویكه قرارداد نموده بود بظل حمایت و سایه رأفت آن حضرت را برده، خویش را بعروة الوثقای لطف و كرم آن جناب سپرده، بمحض این تدبیر و حیله و یمن آن واسطه و وسیله از بلای آن قضیه دامن جان بسلامت برد.

ذكر حركت موكب جهان‌گشا بجانب خمسه عراق و سایر انفاق بتقدیر خالق انفس و آفاق‌

چون موسم اعتدال هوا درگذشت و فصل اشتداد حدت و امتداد حرارت گشت توابع خمسه و نواحی ابهر و سلطانیه بجهت قشلاق اردوی همایون تشخیص یافته، كارگزاران دربار ایران‌مدار پیش خانه مباركه را از راه راست بجانب پنجگاه خمسه عراق كشیده، مؤالف و مخالف در ظل همایون اوج منصوری یعنی رایات فتح آیات بجانب حجاز مقصد شتافتند. ساربانان جدی‌خوان اشتران كوه كوهان را كه حامل اضعاف درم و دینار و متحمل بار گران و امتعه گران مقدار بوده، بنوای حدی بجانب محل مزبور گرم رفتار نموده، چون ساحت سلطانیه مضرب سرادقات سلطانی و مقر خیام قاآنی گردید محمد آقا نام سلام آقاسی از جانب والی والاشان بغداد و بصره و عراق عرب پیشگاه حضور داور كسری لقب خاقان حسب رسیده و بشرف تقبیل عنبه جاه و جلال و فیض زیارت اركان آستان سده مثال مشرف و مستفیض گردیده، نامه عبودیت ختامه و ذریعه اخلاص ترجمه بنظر منشیان عطارد نشان و دبیران برجیس رای فضیلت توأمان رسانیده، پیشكشهای لایق سزاوار و سوقات درخور بسیار بساحت دربار فلك مقدار كشیده، سلیمان پاشا پاشای كردستان بابان نیز از در عبودیت درآمده و اظهار خلوصیت و چاكری و شعار ارادت و فرمان‌بری كرده، خلاصه سرداران اطراف و گردن‌كشان اكناف سربندگی بر آستان و گردن سرافگندكی بر طوق امتحان نهادند. چون اوان سوز خزیران بپایان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 96
و حدت هوای تابستان بانتهای زمان رسید دیگر ره بجهت رایت باوج مهر و مه‌افروخته و عقاب شیر علم در شاخ سدره آشیان ساخته، از صدمات سمهای آهنین آهو تكان هزبر قرین پشت گاو زمین فرسوده و راه مراجعت پیموده شد. در حالتی كه خیام عز و شان در سلطانیه و زنجان سركوب برجیس و كیوان بود حكم مقدس جاری و فرمان اقدس بر مزاج ملك ساری شد كه عمارتی بجهت خاصه سركار در بلده طهران پردازند. كارگزاران دیوان عدالت اركان شروع بسرانجام كار و تدارك اسباب بسیار كرده، معماران اقلیدس‌گشاو بنایان كارآزما و نجاران بدایع‌نگار و نقاشان هیكل‌نگار از هرگوشه و كنار جمع آورده، شروع باساس این بنای زیبا كرده، در اندك روزی این عمارت بهشت رونق سركوب سپهر مطلق و فیرت چرخ معلق و رشك طاق كسری و ایوان خوراق گشته، در دیوان خلد و حرم و مكانهای كشیك‌چی و خدم بنائی چون باغ ارم آراسته و خانه‌ای چون بیت الصنم باتمام رسید.

ذكر وقایع سنوات هزار و صد و هفتاد و چهار و پنج بلطف خالق سرای سپنج‌

اشاره

یكبار دگر موسم نوروز رسیدهنگام بهار عالم‌افروز رسید
قمری سوی باغ نغمه‌پرداز آمدبلبل بچمن زمزمه‌آموز رسید بهار خرم آرایشگر عرصه عالم و زینت‌بخش بسیط غبرا و زینت‌افزای كوه و صحرا گردیده، سلطان ذیشان قوت نامیه لشكر بجهت پروریدن سبزه طری و گل آذری بجانب آذربایجان چمن و دار السلطنه گلشن، تركتازان جنود دی و بهمن كه از قلعه تنگنای كمون پای جلادت بیرون نهاده، بتك‌وپوی كوه و صحرا عنان گشاده بودند، از بیم سپهدار گیتی‌مدار بهار دیگر بار در قلعه بطون و حصار كمون نشسته، در بروی خویشتن بسته و نام‌آوران قوام ربیعی بر غم متواریان خریفی بساحت ظهور و عرصه بروز درآمده سرادقات گلهای رنگین و خیام بنفشه و نسرین و سراپرده‌های لاله
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 97
و یاسمین را بیك‌دیگر پیوستند. دامان كوه و كمر از جوشن سبزه- های تر رشك سپهر اخضر و فضای بسیط اغبر از هجوم گلهای عنبر احمر افق خاور شد. هزاران هزاران دستان‌سرا در صحن گلستان بنواهای دلستان سرودخوان شدند و قمریان خوش الحان در ساحت روز رخشان بناله و افغان نواسنج و نغمه‌سرا آمدند. در عمارات عالیات طهران محافل بهشت مشاكل و مجلس مینو شمایل برسمی كه سزاوار و آئینی كه شایسته آن خدیو صاحب اقتدار بود صورت انجام گرفته، خلعتهای زیبا و كسوتهای دیبا طراز سراپا و زینت قامت و پای چاكران كریاس سدره اساس و بندگان درگاه قلك مماس گشت. قبل از این نگاشته قلم بدایع‌نگار شد كه فتحعلی خان افشار در ورود بطهران در رفاقت محمد حسن خان گرفت و بجانب آذربایجان رفته و در قلعه ارومی طوایف افشار و مردمان اطراف و اقطار را جمع آورده، اساس خودسری و دستگاه مهتری برپا كرده، در آنمدت كه موكب ظفر نشان داور كسری نشان در طهران انتظام بخش امور پریشان ولایات عراق و توابع آن بود فرصت نموده، بمرور پای جرات بنواحی بلده تبریز و مراغه و غیره گشوده بود. درین سال همایون فال تدمیر و گوشمال او وجهه همت دریا وسعت كارگزاران دولت ابدی الاتصال گردیده، دریای لشكر بجوی و قلزم خطر بخروش و موجه لجه تیغ و خنجر باوج سپهر جوشن‌پوش، اخترشناسان حكمت‌پیشه و زیج‌دانان صائب‌اندیشه بجهت تحقیق ساعت میمون و تدقیق در طالع همایون اسطرلابهای جهان‌نما بركف، در ساحت كریاس گردون اساس صف گرفته، چون ساعت معین در رسید رایضان ریاضت كار و كمیتان برق پویه باد رفتار را بپیشگاه حضور كشیدند. پای دولت ركاب‌فرسا و كلاه كوشه جلالت فلك‌سا گشت. دنباله‌داران موكب منصور، از ندیم تا دستور، از نزدیك و دور در حركت آمده، در خارج شهر طهران نقل مكان، اردوی كیهان‌پوی واقع و ظلال خیام مرتفع شد، نور
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 98
اجرام ساطع سحاب را مانع و ارتفاع گرد راه عبور پیك نظر را قاطع گشت. روز دیگر كه لشكر انجم و اختر در منزلگاه باختر نهان از دیده اهل نظر و پنهان از چشم ارباب بصر گردید. نوبت ظهور اختران سلاحهای مصقول و تابش انجم درع و مغفر بهادران خیول نصرة شمول و از انوار آن ستارگان پرنور و ضیای ماه و هور از نظرها مخفی و مستور گشت و صدای رعد زنبورك و نقاره جلو از طباق چرخ تیزرو گذشت.
دلیران فتح آئین نصرة كیش آذربایجان را در پیش و بهادران خالی از هراس و تشویش راه بجانب حجله‌سرای خویش یعنی میدان جنگ و عرصه نام و ننگ گرفتند.

ذكر مراجعت اردوی نصرة توأمان از سفر اول آذربایجان و چگونگی آن‌

لشكرآرای كلك بلاغت روش سپاه الفاظ را بدین‌گونه در فضای صفحه پرورش می‌نماید كه چون الكای آذربایجان محل عسكر ظفر توأمان و بلده مراغه مفتوح غازیان نصرة هم‌عنان گشت امور بلده مزبور را فیصل و انجام داده، بعرض باریافتگان حضور ساطع رسید كه فتحعلی خان خود را بدار السلطنه تبریز كشیده، باعانت تبریزیان مستظهر و در قلعه تبریز محرك سلسله فتنه و شر گردیده است. حضرت ظل الله لشكرپناه چون عقابان كبوتر شكار و شیران آهوخوار بر پشت تكاوران رهوار نشستند، راه بسوی تبریز در پیوستند. چون طایفه شقاقی و شاهسون از وادی ترك خدمت كناره كرد و در طریق خودسری مرحله نورد و بی‌خبر از دستبر مردان مرد بوده، نخست جمعی از شیران بیشه شجاعت برسم چپاول بر سر آن طایفه مخذول فرستاده، چندان اموال و اسباب و اغنام و دواب و سلاح و یراق بی‌حساب بتصرف بهادران ظفر انتساب و بحیطه ضبط و اكتساب درآمد كه محاسبان اوهام در محاسبه آن عاجز و عارضان اذهان از نصاب آن قاصر بودند.
چون ظاهر دار السلطنه تبریز محل تموج آن دریای خون‌ریز و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 99
جلوه‌گاه نهنگان بحر ستیز گشت فتحعلی خان در پناه شهر گریخته و ابواب قلعه را خاك بی‌غیرتی ریخته، هرچند آن مجاهدان رزم‌ساز میدانهای اطراف شهر را محل تركتاز و مشار الیه را بتكلیف ظهور و بروز صلا داده و درهای كوشش باز كردند گمان او بیشتر و استحكام ابواب سلامت‌جوئی و عافیت‌طلبی بیشتر از پیشتر گردید، از مشار الیه بهیچوجه نشانی و از هستی او بغیر از ظن و گمانی نیافتند. مدتی خارج تبریز لگدكوب سم ستور و ظاهر آن ملك دلاویز مكان تركتاز غلامان منصور و بلاد نزدیك و دور كه طلب‌كاران شروشور بوده بغارت اهل جلادت رفته، ایام زمستان قریب و هنگام نزول برف و باران نزدیك رسید، حضرت جهانبان گیتی‌ستان اتمام امور آذربایجان را بسال دیگر گذاشته و بزمان تقدیر حواله داشتند. رایت عزم مراجعت برافراشتند، منزل بمنزل طی مراحل و رحمت بی‌كران خالق انس و جان یعنی موكب عز و شان ببلده طهران نازل شد و اوان دی بحضور معشوق و می‌گذشت.
در قصر دولت و كاخ جلادت از وصل كواغب اتراب و نغمات جنگ و رباب و كیفیت شراب و نشانه باده ناب فیض‌جو و كامیاب گشتند و در آن مدت كاركنان دربار فلك رفعت بتدارك اسباب یورش و تهیه آلات شورش آذربایجان و سرانجام ارادت تسخیر آن كشور وسیع البنیان كوشیده و مهیای یورش كلی گردیده، بانتظار موسم چشم بر وصول بهار خرم و منتظر ورود نیر اعظم بنقطه اعتدال آرمیدند.

ذكر توجه موكب نصرة نشان دیگرباره بجانب آذربایجان‌

چون روزگار فرارسید و هنگام سرسبزی كوه و صحرا و نزهت بسیط غبرا و جلوه‌گری گلها و موسم گل گشت و تماشا گردید، آب و علف در كوه و دشت وافر و نوبت سهولت امر سایر رسید یورش آذربایجان مجددا پیشنهاد خاطر و اتمام كار فتحعلی خان وجهه خاطر فیض مظاهر گشت. اسبابی بجهت این یورش مهیا و اساسی بجهت این سفر برپا شده بود كه دستگاه خاقان و قیصر بر باد و اساس دارا و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 100
اسكندر از یاد رفت. رصدبندان تقاویم‌شناس و مسطربندان حكمت اساس احكام اجرام را اقتباس و در رفتار افلاك ملاحظه اوضاع و از گردش انجم تحقیق ضرر و انتفاع كرده، نظرات كواكب را بنظر تدقیق درآورده، ساعتی قرین انواع سعادت و طالعی دور از شوایب فسادات بجهت تحریك الویه جاه و جلال و استعلای اعلام نصرة و اقبال مشخص نمودند. پس در وقت مختار صرصر عاد و سیل قمع بلاد یعنی طوفان حادثه‌زای و فزع نیستی‌گرای مهیای راه و مركب كوه برانداز زمین فرسای از جای جنبید و آشوب فزع اكبر و غوغای روز محشر در رهگذر لشكر قیامت اثر هویدا گردید. نوای نای ساكنان صوامع ملاء اعلی را كر كرد و نعره روئین درای بنیان قصور سپهر والا را از بن برآورد و رایات شوكت و شان فلك‌سا و ماهیچه اعلام ظفر توأمان از افق شهر طهران، پیش خانه‌كشان همایون از خیام فلك نمون بر زیر ربع مسكون گردونهای دیگرگون كشیدند و پیش‌خیزان موكب سعادت مقرون از صنادیق امتعه و سفارش اقمشه و بستهای یراق و دستهای سلاح و یساق بر زیر همدیگر چیدند. القصه اردوی همایون از شهر بیرون و معسكر كیهان گرد ناحیه‌فرسای هامون شد. پس در هرمنزلی جهان تازه برپا و در هرمرحله‌ای كشوری نو آشكارا می‌گردید، تا اراضی و الكای آذربایجان از فر قدوم بجهت لزوم حسرت خلد برین و صحاری آن كشور فسحت بنیان از میمنت قدوم سعادت توأمان غیرت نگارخانه چین گشت و مشخص گردید كه فتحعلی خان افشار این بار از بیم سحاب حادثه‌بار اردوی ظفر شعار با لشكرهای خونخوار و افواج سپاهی افزون از حد تذكار موكب منصور را استقبال و از تبریز گذشته، در موضعی قریب بقرا چمن بنه همایون و اغروق سپاه ظفر مقرون را در پشته رفیع و قله منیع كه كوه الوند سنگ‌ریزه دامان و جبل دماوند سنگرهای استوار و اساسهای پایدار مستحكم داشته، نادر خان زند و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 101
فوجی از دلیران فیروزمند را مستحفظ بنه و حارس خادمان حرم محترم و اسباب و اثقال جمهور حشم فرمودند. اكثر لشكر ظفر اثر را پیاده كرده، با كمال شوق و اعتماد بلطف خالق عباد، با افواج بیرون از تعداد بسوی میدان فتنه و فساد روی نهادند و سپاه ظفر همراه را دسته‌بدسته و فرقه‌بفرقه بامرای نامدار و سالاران عالی مقدار سپرده، تعیین قرقچی و قراول و تسویه قلب و جناح و سان و سول و دست راست تیپ قیامت نهیب را بجناب شیخ علی خان كه شیری بود از بیشه شجاعت و پلنگی از كوهسار جلادت داده، زكی خان زند را كه عم زاده آنحضرت بود نگهبان صفوف دست چپ، قول همایون و قلب لشكر ظفر نمون بوجود فیض مشحون زیب و زینت گرفت و از آن جانب نیز فتحعلی خان تسویه صفوف و تصفیه الوف كرده و پای جلادت فشرده، روی دلیری برزم بهادران معركه شیرگیری آورد. نای رعد نوای فغان جان‌فرسای بركشیده و از صدمه نعره كوس سقف سپهر آبنوس از هم بدرید، از تردد سوار و ازدحام سم ستوران باد رفتار كره خاك از پشت گاو زمین بر نشیب‌گاه افلاك، از هول آن حادثه پردلان را رنگ از رخ بپرید و از هراس آن سانحه سخت جانان را جان از قالب رهید. كارها سخت شد و پای‌ها سست، دلها شكسته گشت و تنها نادرست. توپهای رعدآواز و تفنگهای برق‌انداز از دهان شراره‌فشان آتشی افشاندن گرفتند كه عنصر هوا مزاج كره اثیر گرفت. از غبار میدان جنگ و دخان توپ و تفنگ سحابی مظلم در هوا متراكم شد كه بجای باران قطرات امطار گلوله بباریدن آمد. از سنانهای دلیران در فضای میدان نخلستانی پدید شد كه گل حسرت و میوه هلاك بار آورد و سهام جان‌ستان هژبران عقاب اجل شكار فرخنده چنان از میان كمان بروز نمود كه جانهای شاد را از این مغاك پیوند ارتباط گسسته شد و چندان مرغ روح از قفس تن رهائی یافته، بجانب نزهت سرای فردوس بپرواز آمد كه راه آمد و شد بر خیل ملایك بسته شد. خاك گرسنه از خوردن خون دلیران سیر گشت و چرخ را
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 102
از فتنه‌انگیزی دلگیر هنگامه‌ای برپا شد كه خفتگان خاك بگمان قیامت سر از نهان‌خانه قبور برآوردند و غوغائی پدید آمد كه جمع كروبیان بتماشا سر از دریچه افلاك بیرون كردند. صفوف دست چپ فتحعلی خان و لشكرهای دست راست سپاه نصرة نشان كه ضبط و نظم آن در عهده جناب شیخعلی خان بود هجوم كرده، تاختن آوردند. پای ثبات و قرار ایشان سست و عهدشان با هزیمت درست آمده، روی از میدان جنگ و عنان از مضمار نام و ننگ برتافته و لشكرهای دست راست شكست یافته، دست چپ فتحعلی خان از عقب هزیمت كردگان روان و ارتفاع گرد باوج گردون گردان و هیجان غبار بر فراز هفتم آسمان شد. چون میدان هیجا و مكان آن غوغا با سنگر و بنه شش فرسنگ مسافت داشت و هجوم گردوغبار روی بجانب سنگر نهاد نادر خان زند در محافظت بنه لشكر فیروزمند ارتفاع غبار و نزدیك شدن گرد را بر شكست لشكر و هزیمت خدیو كشور ظفر محمول داشته و در ساعت خدام حرم محترم و سواره بنه انجم حشم را برداشته، روی بجانب عراق گذاشتند، سایر اهل اردوی همایون و سایر ماندگان سپاه سعادت رهنمون نیز احمال و اثقال را برجا نهاده، هر فرد پای هزیمت بجانبی گشادند و هردسته عنان فرار بصوبی دادند و در طرفة العینی جمیع آن جمع كلی در روی هم شكسته، شیرازه اتفاقشان گسسته گشت. بعضی افواج فتحعلی خان كه از عقب گریختگان شتافته بودند بر بنه و اموال و اسباب باقیمانده درآویخته، گرد از بنیاد بنه و دود از نهاد بقیه مردم برجا مانده برانگیختند. نادر خان با خادمان حریم عز و شان تا همدان و بعضی متواریان هزیمت تا اصفهان رسیده، متفرق گردیدند.

بیان افتتاح ابواب نصرة و ظفر بعد از شكست لشكر فتح پرور در قراء خمسه بلطف خالق خیر و شر

سالار سپاه نامه یعنی خامه عنبرین شمامه در صفحات این كتاب مستطاب ابواب فیروزی را بدینگونه بر چهره ارباب دانش می‌گشاید كه: چون بنحوی كه صورت نگارش گرفت شیخعلی خان كه سالار دست
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 103
راست بود با لشكرهای خود شكست‌یافته، روی از میدان دلیری برتافتند، آن واقعه حیرت‌افزا و آن قضیه حادثه‌زا كه در حقیقت امری خطیر و بالضروره سرمایه پریشانی سپاه نصرةپذیر بود باعث تزلزل اركان جلادت و موجب انهدام بنیان شوكت و شهامت خدیو آفتاب رایت نگردید. شیخعلی خان چون سپاه خود را منهزم و رایات نصرة نمود را فلك‌سا و لشكر قول و صفوف سول را برجا دید، دست غیرت بر دامن و سرپنجه صمیمیت عنان توسن او را گرفته، تن تنها خود را در ظل رایت فتح آیت رسانید. زكی خان از جانب دست چپ چون كار را چنان و حال را بدان‌سان دید خود را در میان جزایرچی جزو حوش بی‌هراس و تشویش انداخته، پای غیرت‌مندی در ركاب خرسندی فشرده و چون نهنگان لجه‌پیما در بحر وغا و دریای هیجا غوطه خورده، از قول همایون و قلب صفوف ظفر نمودن نیز جناب شیخعلی خان با لشكرهای قول هزبران نعره شیران پیشه‌ور و بامر آن گزیده حضرت داور حمله‌آور گردیده، سپاه دست راست فتحعلی خان را از جای بركنده و بساط صفوف دشمن را درهم شكسته، سپاه فتحعلی خان پریشان، نظم صفوفش بی‌سامان و یكباره از ساحت میدان عنان‌گردان گشت و شكستی فاحش بر آن فوج موحش روی داده، رایات اجلال و اعلام اقبالشان بر خاك ذلت و حضیض مسكنت افتاده، در آن هنگامه و آن هنگام خبر شكست بنه سعادت پرور و تفرقه بازماندگان لشكر ظفر اثر مسموع داور اسكندر فر و در میان سپاه مشهور و منتشر گردیده، خدیو كشور فیروزی سپاه نصرة پناه را در همانجا فرود آورده و پرستاری آنها را بجانب شیخعلی خان محول نموده، بنفس نفیس با سه چهار نفر جلودار روی بجانب بنه آوردند، كه از اسباب و اساس و احمال و اثقال خاصه و عامه آنچه برجا مانده محافظت و آن حادثه ناگزیر و آنواقعه دامنگیر را تدبیر فرمایند. در آنحال روز بآخر رسیده و سپهدار لشكر انجم و اختر از میدان چرخ اخضر منصرف گردیده بود.
آنحضرت رمح دلیری در دست، در عرض راه در بیگاه نیز سپاه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 104
فتحعلی خان را كه از اموال بنه گرانبار و بی‌خبر از شكست فتحعلی خان در راه مراجعت گرم رفتار بودند ملاقات كرده، بهركس كه برمی‌خوردند از نخل زندگانی و نهال عمر و جوانی بیزار و بهریك كه روی می‌آوردند بسوی ملك عدم روی می‌آوردند و جمعی كثیر از آن طایفه در عرض راه بر خاك و جمعی غفیر از آن فرقه را از پشت زین بر زمین هلاك انداخته، زاویه‌نشین خلوتگاه خاك ساختند و آنشب در مكاتبه در سنگر بسر آورده و چاپاران مسرع بطلب نادر خان و سایر هزیمت كردگان روان كرده، مراجعت باردوی همایون و عطف عنان بجانب معسكر ظفر مقرون فرمودند. الحق این واقعه‌ایست كه گوش هیچ شنونده مثل آنرا نشنیده و این قسم حكایت را هیچ بیننده در تواریخ سلف ندیده و در صورتی كه شكستی چنان در عرصه میدان و اعاظم بنیان صفوف لشكریان روی نماید و بنحو ذلك خبر تفرقه لشكر و تلاشی جمیع بنه و سنگر در چنین هنگامی می‌آید ثبات و پایداری شهریار از جمله خوارق عادات و استحكام و استواری صاحب كار از مقوله ممتنعات و این معنی فوق حوصله بشر و فزون از قوه مخلوقات خالق خیر و شر می‌نماید.

بیان چگونگی محاصره قلعه ارومیه و بقایای احوال فتحعلی خان‌

فاتح ابواب قلاع صفحات و اوراق، یعنی كلك فصاحت سیاق، فسانه‌پرداز این حكایت می‌گردد كه: فتحعلی خان بعد از انهزام از میدان جنگ و انصراف زمام ادهم برق آهنگ از عرصه نام و ننگ روی بقلعه ارومی آورده، در پناه نسج العنكبوت دیوار و حصار خزیده و قلعه‌نشین و عاقبت‌گزین گردیده. حضرت ظل الله فلك دستگاه امور مراغه و خوی و سلماس و تبریز و سایر بلاد و امصار را تمشیت كلی داد و حكام لایق بولایات مفتوحه فرستاده، جمیع امور از نزدیك و دور بر وفق معدلت و اقتضای مروت و مرحمت صورت انجام پذیرفت. پس عزم توجه بجانب ارومیه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 105
و تصمیم تادیب فرقه شومیه فرموده، جمهور و امرا و رؤسای ملك آذربایجان، مثل كاظم خان قراجه داغی كه از اعیان امرای آن ولایت و ملاذ سپاهی و رعیت بود و شهباز خان دنبلی و احمد بیك برادر او و پناه خان جوانشیر و قاطبه صغیر و كبیر شرف‌پذیر خدمت داور جم نظیر و پناه خان مزبور نیز از جمله اعاظم الكای مذكوره و ایلات توابع او از جوانشیر و قزاق و برچلو، زیاده از بیست هزار خانوار و قلعه داور مشهوره بقلعه شیشه و آن كوهیست مرتفع و متین و قلعه خدا آفرین، فرازش با افلاك محاذی و اوجش با سماك موازی، مشار الیه در آن حدود از گردنكشان احدی را خدمت نكرده و گردن بطوق اطاعت احدی درنیاورده، از آنجا كه این دولت را سزاوار خدمت و آنحضرت را در خور طاعت دیده، راه نورد بوادی عبودیت گردیده. مختصر سخن: خدیو لشكرشكن و موكب دشمن‌فكن بخارج ارومیه رسیده، آن فضای بهجت‌افزا مطار عقابان رایت فلك‌سای گردون فرسای گردید. ارومیه قلعه‌ایست متین و مستحكم و حصاریست استوار و منتظم، توابع آن متصل بولایات بسیاری فزون از آنكه بسرانگشت تصور تعداد آحاد آنها توان نمود وعده حضرات مزبور زیاده بر آنكه بكار مآت و شمار الوف بتوان زبان گشود. بی‌تكلف حشراتی‌اند مخلوقات صحرا و كوه و بهایمی‌اند مشتمل بر چندین گروه، آنها را مذاهب مختلفه می‌باشد، ارباب ادراكشان طریقه سنت و جماعت دارند و از مذاهب سایر تفحص كنندگان عقول و اذهان سر بدر نمی‌آرند. در مذهب و در قتال و قطع طرق و نهب اموال و طریقه انقیاد و اسر نساء و قتل رجال جماعت افشاریه بعلت قرب جوار با آنجماعت سازگار و بتقریب همسایگی و هم‌خانگی با یك‌دیگر یار می‌باشند. خدیو كشورستان چون ظاهر ارومیه را جلوه‌گاه شیران بیشه هیجا و مقر دلیران قلعه‌گشای فرمودند كرة بعد اولی و مرة بعد اخری سپاهی از حد تخمین بیرون و لشكری از ریك هامون بیش و افزون برسم چپاول بر سر آن طایفه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 106
فرستاده و رخصت نهب و غارت داده، جماعت مزبور از بیم شمشیر غازیان منصور ترك اماكن و خیر باد مساكن نموده، پای بوادی فرار و عنان بصحرای ادبار گشودند و بولایت فراری و در زوایای مرزوبوم متواری شدند. مختصر سخن: حضرت ظل الله اطراف قلعه ارومیه را و اقطار اوطان طایفه شومیه را بنظر دقت دیده و بچشم خریداری ناظر گردیده، لشكر پرخاشگر و سپاه بی‌حدومر را باطراف اربعه قلعه تقسیم نمود و حكم اقدس نافذ و امر مقدس جاری شد كه بهادران نبرد و شرزه شیران دشمن شكار، یعنی مردان مرد، جانب خود محافظت و خیر خویش را حراست، از زیر و زبر نوع بشر و اصناف مرغان تیزپر را راه عبور و جاسوس خیال و پیك نسیم شمال را مجال مرور ندهند. از چهار جانب توپهای قلعه‌كوب و خمپارهای شهرآشوب بر قلعه بسته و در و دیوار را درهم شكسته، از آغاز فلق تا انجام شفق رعدآواز توپ زلزله‌افكن بنیان قلعه گردون و از وقت بام تا هنگام شام صاعقه خمپاره شراره ریز چرخ بوقلمون و زمین از صدمات زلزله عظیم بی‌سكون بود. از آنجا كه شهر و نواحی ارومی از جمله ییلاقات بسیار سرد و هفت هشت ماه از سال مقتضی برف و برد، فتحعلی خان امیدی كه داشت ببرودت هوا و خیالی كه بر لوحه خاطر مینگاشت وصول فصول شدت سرما بود. مكرر مذكور میكرد و این عبارت بر زبان می‌آورد كه: ما را ریش سفیدی هست كه درین اوقات خواهد رسید و باهتمام او حصول نجات و قطع و فصل این معاملات خواهد گردید تا آنكه هنگام دی در رسید و موسم تركتاز سپاه بهمن گردید. چرخ گرمرو بنای سردی نهاد و مزاج زمهریر لشكر فسرده دم برف و سرما را بیغماگری طاقت و توان فرستاد و برودت هوا بمرتبه‌ای رسید كه آتش‌پاره كار یخ‌ریزه می‌كرد و شدت سرما بجائی انجامید كه آتش از بیم افسردگی از درون سنگ و آهن سر بیرون نمی‌آورد و دستها از كار افتاده و پایها از رفتار، خونها در عروق افسرده و نفسها در سینها سرما زده. هوا كافوربیز شد و سحاب گوهرریز شد. بیت:
شمر نمود ببر باز آهنین جوشن‌شجر نهاد بسر باز آهنین مغفر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 107
بمعماری همت بلند و طراحی رای ارجمند عمارتی قوی پایه مشحون بانواع زینت و پیرایه بجهت خاصه سركار طرح انداخته، امر و مقرر ساختند كه سران سپاه و مقربان درگاه و جمهور آحاد لشكر ظفر پناه عمارات خوب و منازل مرغوب از نی و چوب اساس نهاده، بزودی سرعت انجام داده، رفع اضرار سرما و دفع اذیت برودت هوا نمایند. مأمورین بر وفق حكم مطژع عمل نموده و هریك درخور پایه و مقدار مایه اساسی و بنائی بانجام آوردند، كه اندك روزی در پیرامون شهر ارومی شهرستانی وسیع برپا و قصور بی‌قصور رفیع منیع هویدا و بالمره علاج برودت هوا و چاره اذیت و اضرار سرما شد. چون امتداد اوان محاصره قلعه و طول زمان قلعه‌داری افشاریه سه ماه رسید، در دو روی قلعه قضیه قحط و نقص آذوقه حادث گردید. كار قلعگیان ببی‌نوائی و رسوائی انجامید. مردم شهر از بی‌قوتی و بی‌قوتی ازپا افتادند. اهل حصار از بی‌نوائی تن بهلاكت دادند. شریف و وضیع از گرسنگی میمردند و مرضعه و رضیع از الم جوع جان نمی‌بردند. كار بر ایشان تنگ شد و پاسداران قلعه عاجز از درنگ. از غرایب سوانحی كه در آن حین از پرده خفا رخ نمود و عجایب عوارضی كه در آن ایام از حجاب قضا چهره گشود این واقعه بود كه: ابراهیم خان نوبری در سر و خفا با فتحعلی خان همداستان و با بعضی حرام‌زادگان لشكر نصرة توأمان نیز هم‌عهد و پیمان گردیده، از راه برگشته بختی این خیال محال بخاطر رسید كه معاذ الله بذات بی‌نظیر زیان و بخدیو كشور اذیت جان رساند. چند روز این معامله در میان و این اراده منظور نظر ایشان و پیكهای آن بی‌حیا نزد فتحعلی خان و منزلهای هم‌عهدان تردد نموده، قرار داده بودند كه شهباز خان نككی كه یكی از سركردگان و تفنگچیان كوه مره فارس بود و در فن تفنگ‌اندازی بی‌نظیر و در پیشه كمانداری مشهور صغیر و كبیر تفنگی بجانب آن جناب انداخته، ذات معدلت صفات را هدف تیر بلا ساخته، معامله معهوده خویش بانجام رسانند. یكی از نمكشناسان دولت خواه كه از اسرار ایشان آگاه بود حقیقت را بعرض محرمان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 108
حریم دولت رسانیده، بر رای ملك‌آرا معروض گردانید. حضرت ظل اللهی بعد از اطلاع و آگاهی از حقایق احوال كماهی و تشخیص و تحقیق آن‌گونه روسیاهی خلاصه این گروه شوم و اصل هم‌عهدان آن فعل مذموم بر حكم مقید و بعد از مكالمات و تحقیق حقایق حالات و اقرار ایشان بر تقصیر و ثبوت آن جرم عقوبت‌پذیر ابراهیم خان نوبری و مطلب خان كرمانی و شهباز خان مككی و چهار نفر دیگر را بر خویشتن غالب دید بساط بزرگی را درنوردیده، اساس فروچیده را برچیده و روزی بناامیدی و نابرادری از درون شهر قدم‌فرسای وادی و خود را باصطبل سركار وسعت‌مدار رسانیده، بست‌نشین و متشبث بحبل المتین كمند سعادت سرمد گردید. حضرت ظل الله گردون دستگاه از غایت مروت جبلی و نهایت رأفت و مرحمت ذاتی جان و ناموس او را امان، كارگزاران درگاه فلك اشباه اموال او را بخزانه عامره سركار فرستادند. چون ابواب این فتح عظیم بر رخساره امنای دولت ابد مدت باز و نسایم رحمت خالق بنده‌نواز بر روضات احوال اهل ارومی در اهتزاز شده، مواكب نصرة كواكب در طالعی مسعود و زمانی محمود بشهرستان ارومی ورود فرموده، چون جان در غالب بشری و چون روح در كالبد عنصری قرار گرفتند و غبار نوایب و فتن و گرد مصایب زمن را بزلال لطف و احسان و جاروب اكرام و انعام از خاطر رفتند.

بیان قضیه عمای شیخعلی خان و چگونگی وقایع آن زمان‌

بر خاطر اولو الابصار والالباب و ضمایر ناظران این كتاب مستطاب مستور و پوشیده نماند كه بمصداق «الملك عقیم» سلاطین صاحب تمكین و كشور خدایان زمین را برادر و فرزند و خویش و پویند و سزاوار نیست، زیرا كه اقوام و عشایر نسبت بلازم باید ملازم و چاكر و بنده و فرمان‌بر باشند. اگر اقربای سلاطین خواهند كه بمقتضای قرابت عمل نمایند و بهنجار اقربا رفتار آرند نظام ملك بالضروره خلل
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 109
می‌یابد و طبع غیور سلاطین كامگار برنمی‌تابد. شیخعلی خان را در آن اوان مرض غرور بر مزاج عارض و مستی نخوت با عقل او معارض گردیده، پا را از حد خویش فراتر كشیده، اساسی افزون از مقدار چیده بود.
بعرض اقدس رسید كه چیزی از قلیل و كثیر بمهر و برات خود بعضی از ولایات مفتوحه حواله داشته و بجهت ایصال آن محصل گماشته. این معنی موجب اشتغال نوایر غضب قیامت لهب و احتراق اسباب عزت و آبروی او را باعث و سبب گردید. پس شبی مشار الیه را بخلوتگاه حاضر و بمحفل سرای اختصاصی طلبیده، میل بر چشم جهانبخش كشیدند. چون برادر مشار الیه چندی قبل ازین واقعه بحكومت الكای گیلان در حقیقت موروثی و مكتسبی او بود در سلك ملازمان ركاب ظفر انتساب منصوب و از جمله ملتزمان موكب سعادت كوكب محسوب بود در همان شب حسب الامر خدیو كسری حسب بحضور معدلت دستور جلب و مجددا بحكومت گیلانات مفتخر و بحبس و قید نظر علی خان مأمور و مقرر و بچاپاری روانه فرمود و مشار الیه در استعجال نوند از ریح عاصف و جلوه از برق خاطف عاریت نموده، پای سرعت بصوب مقصود گشود و بورود رشت نظر علی خان از بیم همدستی برادر اندیشه‌مند و از سخط طبع غیور خدیو منصور ناخرسند بود، لیكن چون خدیو عدل‌ساز جورسوز شیخعلی خان را بعد از دو سه روز كه در حبس و قید داشت اطلاق و مورد الطاف و اشفاق و تیولات و مقرری او مزیدی الحاق فرموده، از راه مرحمت و مروت كه سرشته آب و گل و مخمر دل رأفت مایل بود لازمه عنایت و نوازش درباره او معمول داشتند. نظر علی خانرا نیز بعد از استبعاد بتقبیل عتبه سپهر استعداد مرخص و از حبس و قید مستخلص و بطریق سابق مستظهر بخدمات لایق ساختند. سبز علی خان زند كه كیفیت احوال او نگاشته كلك گهر پیوند و بطریق اظهار و بروز مأمور بایالت سرحدات فیلی و عربستان بود، در آن اوان كه خبر بیلطفی داور جمشیدشان نسبت بجانب شیخعلی خان منتشر گردیده، باعراب و غیره رسیده بود، در روزی كه سبز علی خان مشار الیه باعراب كثیر در پیوسته، صفوف حرب و ضرب بسته بود، شیخ علوان كه یكی از مشایخ اعراب
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 110
كثیرست حربه باو افكنده. دوحه حیاتش را از حدیقه جوانی بركند و صرصر مرگ غبار وجود آن تازه جوان را افنا فنای عالم نابكار افكند.

ذكر حركت موكب مصور از ارومی و وقایعی كه مقارن اتفاق افتاد و گزارش زكی خان زند

كلك شیرین گفتار فسانه‌پرداز و خامه ورق‌نگار صفحه طراز بدین‌گونه نگارنده این خبر و گزارنده این سمر می‌گردد: رود ارس كه از مشاهیر رودهای كبیرست در وسط آذربایجان جاری و متصل بدریای خزر و باب الابواب و بلاد و الكای مذكور آنچه در ماورای رود مزبور واقع گردیده است مشهور است بولایت آن طرف آب، كه غرض از آن شیروانات و سالیان و بادكوبه و قبه و شاپوران و دربند باب الابواب، چون بمرمت بانی عدل جهان‌آرا و تعمیر معمار لطف مملكت پیرای خدیو كشورگشای ولایات اینطرف آب رونق و انتظام گرفته، حكام نیكوكار تعیین و برقرار فرموده، رای ملك‌آرا بانتظام مهام ولایات آن طرف واقع و رایات فتح آیات از ارومی متحرك و بیش خانه همایون در طریق خروج از شهر سالك شدند. از فغان گور كه و نعره كوس و خروش ستوران حرون و سهیل اسبان شموس ولوله در طاق سپهر آبنوس و زلزله در كاخ چرخ سندروس افتاده، مواكب سعادت كواكب منزل بمنزل طی مراحل فرموده و دار الارشاد اردبیل مقر كوكبه عساكر نصرة دلیل و آفتاب عالم تاب ذات معدلت صفات ببرج دولت تحویل یافت. در آن هنگام چاپاران مسرع از الكای عراق رسیده، واقعه زكی خان رسانیدند.
مفصل این مجمل آنكه: زكی خان از قراریكه سابق نگاشته قلم بدایع رقم شد، عمزاده حضرت ظل الله و آن حضرت را شفقتی مفرط نسبت بخان مشار الیه و او نیز در مقام اخلاصمندی ثابت قدم و سلسله ارادتش بغایت متین و محكم و همواره سالاری كشیك و حراست نفس نفیس و ضبط و نسق درب دولت‌خانه متعلق بخان مشار الیه بود. در قضیه حال فتحعلی خان بنحو تقریر كلك دو زبان مصدر خدمت نمایان و محامدات شایان گردیده، و لیكن در همان اوان بتضریب جزوی از وكلای سركار عصمت مدار رنجیده، چون اعتماد كلی بالطاف و اشفاق
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 111
خاطر خورشید اشراق خدیو آفاق داشت، نازشی بخاطر رسانیده، تا با معدودی از ملازمان جریده‌وار روی بجانب دار السلطنه اصفهان گذاشت و در آن نزهت‌سرا بفراغت حال بتفرج و تماشا قیام می‌كرد و برفق و آرامش و آسایش روزی بشب می‌آورد. از آنجا كه بنحو مسطور ضمیر مرحمت مفطور خدیو منصور و توجهات خاطر موفور برعایت جانب او مقصود بود، حضرت ظل اللهی آقا حسین میرپنجه كه از اعیان دولت ابد مدت و از امنای حضرت فلك رفعت بود باتفاق نادر خان زند بجهت استرضای خاطر زكی خان و عنان‌كشی او بجانب اردوی فلك‌شان بدار السلطنه اصفهان گسیل فرمود. زكی خان از نصایح و مواعظ مشار الیها منقظ و متنبه از وعظ واعظ نشده، از مراجعت امتناع و و از علایق دنیوی اظهار انقطاع نمود. چون مأمورین بحضرت سپهر مرتبت معاودت و معاكفان سده آسمان رفعت عرض حقیقت نمودند، حضرت ظل الله بندگان پناه مجددا بجهت تهذیب قلب زكی خان او را بسرداری الكای قیمت‌فزای عراق بین الاقران مرفه و طاق و اظهار لطف و وفاق نسبت بمشار الیه فرمودند. بعد از وصول ارقام مطاعه زكی خان از اصفهان حركت و بجانب توابع و امصار عراق نهضت كرده، رخ بآن نواحی آورد. اگرچه بعلت نهایت شفقت كه در حضرت ظل اللهی نسبت بخود گمان داشت، بتضریب جزوی در ظاهر نازی كرده بود، لیكن در باطن از جمله فدویان آن دولت رفیع شان و بهیچ‌وجه مخالفت واقعی و معاندت حقیقی پیرامون خاطرش نمی‌گردید و چگونه چنین نباشد؟ زیرا كه در آن دولت مشار الیه را بر بعضی امثال و اقران شرف تفوق و خاطر خطیر اقدس رعایت جانب او را در غایت تعلق بود. چون مواكب خان مشار الیه از اصفهان بیرون و جواد خوش خرام عزمش مرحله نورد هامون شد، بعضی از عقاربت انس و شیاطین بشر، از بختیاری و فرق دیگر بخدمت مشار الیه هجوم آورده، بجهت ارتكاب شر كه با آب و گلشان مخمر بود آغاز فسونگری و بنیاد ساحری كرده، بوسوسه و دمدمه خان مشار الیه را فریب داده، ابواب فتنه و فساد گشاده و پای براه طغیان نهادند. چون علی محمد
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 112
خان ولد محمد خان همشیره‌زاده خدیو فیروزمند، كه در میدان دلیری شیری بود شرزه و سنان جان‌ستانش هنگام جان‌ستانی ماری بود گرزه، در آن اوان بحكومت بروجرد قیام داشت رقم لباسی مكتوب و بخاتم جعلی مختوم و در رقم مزوری مزبور حكم بزكی خان نمودند كه علی محمد خان را دستگیر و جهان‌بینش را از لباس بینائی عاری سازد و رقم مذكور را بنظر علی محمد خان رسانیده، باین حیله و این وسیله جنابش را با خود متفق و سركشی و طغیان برزكی خان محقق شد.
پس میر عبدی نام بختیاری را با معدودی سوار بطرف اصفهان گسیل نمودند. میر عبدی قبل از آن روز و انتشار خبر سركشی زكی خان باصفهان رسیده، حاج محمد آقا نام آغاز زرگر و انجام تاجر كه از اهالی دهات ماربین اصفهان بود غفلة گرفته، مقید و محبوس نمود، چنانكه كسی نمیدانست حبس و قید حاجی مزبور بحكم كیست و سبب ضبط و بیداد چیست؟ بعد از سه چهار روز طلیعه زكی خان از افق اصفهان ظاهر و مراتب عصیان و طغیان او منتشر گشت. پس خان مشار الیه ابواب گیرودار گشوده، از نقد و جنس مالی كه بحوصله ظنون نگنجد و خزاین قارون باعتبار آن نسنجد فراهم نمود و لشكری بی‌حد جمع آورد و خزاین بی‌حد بر آنها قسمت كرد، وجوه قواد و روس افراد در ركابش جمع و جمعی صغیر و كبیر پروانه آن شمع گشته و بالمره چشم از حقوق ولی نعمت بسته، بر در نمك‌بحرامی و حق ناشناسی نشسته، در آن حین توجه موكب منصور ظل اللهی بصوب عراق مشهور آفاق و متعاقب هم‌اطراف و اكناف مسموع آن سرا باتفاق گردید.

بیان انصراف موكب شوكت و شان از الكای آذربایجان و هزیمت زكی خان از اصفهان‌

بر واقفان رموز دانائی مخفی نماند كه: زكی خان را ظن آن نبود و سایر مردم احدی گمان نمی‌نمودند كه انصراف موكب مسعود از آذربایجان در آن زودی میشود و توجه بجانب عراق در
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 113
آن نزدیكی مقدور باشد. چون بطریقی كه قلم اعجاز شیم بشرح آن پرداخت زكی خان وارد اصفهان و باطمینان خاطر قبض و بسط امور را وجهه همت ساخته، هنوز آشیان را گرم و دل مردم را بمتابعت خود نرم نكرده بود كه خبر رسید موكب ظفر آثار، چون سیلی بی‌زنهار، روی باین دیار آورده است. مفصل این مجمل آنكه:
در حالتیكه جهان حشر و دریای تیغ و خنجر، یعنی معسكر ظفر اثر، بدار الارشاد اردبیل ورود و تحویل و چون صحت در جسم علیل قرار فرمودند و توجه بجانب بلاد آن طرف آب را پیشنهاد خاطر خطیر نمودند. آن معامله كیفیت عصیان و طغیان زكی خان و تسلط او باصفهان و قید و حبس آن خطه فردوس‌نشان معروض مقیمان آستان كروبیان پاسبان گردیده، در ساعت جمیع سران و سركردگان موكب سعادت مبانی از عراق و آذربایجان بحضور فیض گنجور طلب داشته، بدست صدق پرده از روی مستورات حكایت برداشته و عزیمت حركت صوب شیروانات و غیره را بتوجه جانب عراق تبدیل و مقرر فرمودند كه فتحعلی خان افشار و غیره و امرا و اعیان آذربایجان با كوچ و بنه و اولاد و احفاد ملتزم ركاب سعادت بنیاد بوده، حكم عالم مطیع را متابعت نمایند. پس محصلین جهت تحریك كوچ و بنه مذكوره باطراف بلاد الكای مزبور رفته، در اندك زمانی همگی در موكب خدیو كشور فیروزی مجتمع و جمیع امرا و اعیان و اعاظم الكا نیز ركاب نصرةانگیز را ملتزم و درخصوص رسانیدن مژده توجه خدیو آفاق بعراق سایر و بهرسو رسانیدند. از جمله امرای عظیم الشان الكای آذربایجان كه الحق هریك صاحب كشوری و هركدام خداوند لشكری دنباله‌داران رایات ظفر پرچم و سعادت اندوزان ملازمان ركاب فتح توأم. اولا آزاد خان افغان بود كه بعد از شكستن نخل بلند دولتش از تیشه نیروی محمد حسن خان برسم هزیمت بمیان اكراد حكاری و بلباس رفته، بعد از چندی از آنجا متوجه جانب بغداد بود. مدتی نیز در آنجا توقف كرده، از بغداد عازم سمت گرجستان و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 114
و كارتیل و بالاخره بخت مسعود مشار الیه را دلیل و روی نیازمندی بحضرت وكیل آورد و آنحضرت از آنجا كه پیوسته دستگیری از پا افتادگان مخمر خاطر خطیر و یاری تنها ماندگان شیمه ضمیر منیرشان می‌بود مقدم او را گرامی داشته و سربسنگ حوادث آمده‌اش را باوج سپهر افراشته، خود و عیال و اطفال او مدة العمر ممنون نوال احسان آن حضرت بودند، چنانكه بعنایت الله تعالی در موضع و موقع خود رقم‌زده كلك مشكین رقم خواهد گشت. دیگر فتحعلی خان افشار و كاظم خان قراجه‌داغی و پناه خان جوانشیر و نجفقلی خان و شهباز خان دنبلی و كوچ و خانوار احمد خان برادر مشار الیه، كه او خود بجهت ضبط و نسق خوی و سلماس از الكای فلك اساس مرخص و مأمور بتوقف بود و حاجی علی محمد خان مراغه‌ای و حاجی خان كنگر لوی نخجوانی و برادرزادگان حسینعلی خان ایروانی بیگلر بیگی چخور سعد و رضا قلیخان گنجه‌ای برادر شاهوردی خان قاجار زیاد اوغلی بیگلر بیگی قراباغ و امیر كونه خان افشار ایرلوی طارمی و سایر ریش‌سفیدان و سرخیلان ایلات و الوسات افشار ارومی و شقاقی و شاهسون و دیگر وجوه قواد و رؤس افراد، كه خالی از تكلفات منشیانه و بیرون از اغراقات دلیرانه، چنین اجتماعی از گردنكشان الكای مزبور در كمتر عهدی دست داده، اتفاق افتاده بود. مختصر سخن: رایات فلك همسر و اعلام ظفرپرور باشوكت وافر مرحله‌نورد سفر خیریت اثر و چون خورشید انور ذات معدلت‌گستر عرصه‌طرزان بوم و بر و از تفضلات حضرت داور ساحت آن خجسته كشور از فیض قدوم آن طرازنده ملك و افسر زیب و زیور گرفت. زكی خان از آن خبر وحشت اثر متحیر و مبهوت گشته، چون توقف را ورای قدرت خود دید و صورت مقاومت نقش‌پذیر خاطرش نگردید شروع بجمع آوری كوچ و بنه ملتزمان معسكر قیامت اثر و زنان و فرزندان اهل بلده و بلوكات اصفهان و هركس كه او را بخاطر و گمان می‌گذشت كرده، روی بتقدیم و تمشیت این مهم عظیم وخیم بی‌حاصل آورده،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 115
از زنان و اطفال و اهل و عیال خرد و بزرگ و دیلم و ترك چندان مجتمع كرد و آن‌قدر گرد آورد كه فضای هامون از ازدحامشان تنگ و زمین با سكون با ترددشان بی‌درنگ بود و آن كوچ سنگین و بنه رنگین را روانه كوهسار بختیاری و خود نیز متعاقب متحرك گردیده، رخت عزیمت بآن صوب كشید. زنان و اطفال و نسوان و رجال، بعضی سواره و برخی پیاده، بكوهسار شماخ و زمینهای سنگلاخ، افتان و خیزان قدم‌فرسای راه بی‌پایان گشته و از كوهسار زرده‌كوه گذشته، از راه مال امیر متوجه توابع شوشتر و در صحرائی موسوم بسردشت بار نزول افكندند. الحق این تدبیر وخیم و این فكر نامستقیم و حمل‌ونقل آنهمه زن و فرزند انبوه در پست و بلند صحرا و كوه موجب تزلزل دولت استوار و باعث تضییع كار و مورث تشویش روزگارش و باو رسید آنچه رسید.

ذكر ورود موكب مسعود بدار السلطنه اصفهان و گزارش آن اوان مسرت نشان‌

جواد خوش خرام خامه و ابرش سبك كامه كلك بلاغت ختامه در شاهراه بیان باین حكایت و در منهاج شرح افسانه فرخنده بدایت چنین رفتار می‌نماید كه: مواكب مسعود و كوكبه سعادت ورود در طی طریق مقصود همسر برق خاطف و همگام ریح عاصف گردید و سلسله آن هژبران قوی چنگ و عنان آن دلیران فیروز جنگ را بطرف اصفهان كشیده، در ساعتی بفرخندگی میمون و روزی بمباركی مشحون اردوی نصرة مقرون وارد دار السلطنه اصفهان و عمارات مباركات شاهی را از قدوم مسرت لزوم غیرت بخش باغ جنان نمودند. پس نظر علی خان زند و فوجی از بهادران نصرة پیوند را بتعاقب زكی خان تعیین و روانه نمودند. مأمورین چون بمنزل توقف زكی خان رسیده، باردوی او برابر گردیدند محمد علی خان كرد كه از قدیمیان خدیو رستم دست بود و زكی خان مشار الیه را همراه برده با خوانین او داخل خود كرده بود، برعایت حق نمك بحبل المتین دولت ابد مدت متمسك و طریق اردی نظر علی خان را سالك شد.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 116
این معنی موجب جرأت دیگران گردیده، اكثری این شیوه را معمول و از خدمت زكی خان نكول نموده، چون مشار الیه كار را چنان و لشكر را بدان‌سان دید و آن كثرت عیال و اطفال و غوغای زنان و طفال و هنگامه نسوان و رجال بطریق مذكور كلك بلاغت منوال موجب شوریدگی حال او گردید، مخدرات حریم جلالت را كه از اصفهان همراه برده بود و جمیع این كوچ و خانواده و عدت زن و مرد بسیار را برجا گذاشته، كوچ و بنه متعلقان خود را همراه برداشته، با جمعی از غلامان و نزدیكان فرار و روی بولایت عربستان نهاد. نظر علی خان مستوران ستر دولت را با سایر كوچ و بنه اهالی لشكر و مردم ولایت و اموال و اسباب از هرگونه و هرباب با خود برگرفته، مراجعت باصفهان و تشرف بحضور خدیو جمشید سان رسید، از وقایعی كه در اصفهان روی داد قضیه قتل تراب خان بود. مفصل آن واقعه چنانست كه: تراب خان چكنی مردی بود عاقل فرزانه، خداوند رفتار عاقلانه، از جمله فدویان دولت و در سلك مقربان حضرت بود. بعد از مراتب حركت زكی خان شغل خطیر كشیك و حراست نفس نفیس متعلق بمشار الیه و در دولت علیه مدار الیه، روزی مورد قهر و غضب قیامت لهب گردیده، بحكم حضرت ظل الله بقتل رسید. میرزا عقیل اصفهانی، كه از جمله مستوفیان عظام و در سلك مقربان و دبیران عطارد مقام منسلك بود، با دو سه نفر دیگر در آنروز همان شربت را چشیدند، گناه حقیقی و تقصیر واقعی ایشان بر اخلاص كیشان مشخص نشد. معلومست كه ضمیر منیر سلاطین آئینه‌ای از حقیقت و گنجینه اسرار احكام قضا و محل اشراق انوار هداست.
امری كه از ایشان صدور نماید خالی از سبب و جهت و عاری از كلیه علت نخواهد بود. اگر حقیقت بر دیگران مستور ماند و كسی ادراك موجبات لطف و غضب ایشان را عالم نمی‌تواند بود، زیرا كه رازهای سلاطین از ملزومات امور جهانداریست.

بیان ظهور نوروز سلطانی و گوهرریزی سیماب نیسانی در سال هزار و صد و هفتاد و شش هجری‌

اشاره

خسرو سیارگان و عطیه‌بخش عوالم امكان از دار الملك حوت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 117
بیرون خرامید. سرادقات حمل را مظهر انوار جلال ساخت. فراشان باد بهاری خیمهای رنگارنگ گلهای رنگین را بفضای هامون كشیدند و كارگزاران قوه نامیه بفرمان سعادت قرین فروردین از دیبای اخضر سبزهای فرشهای زمردی در ساحت دشت اغبر و فضای كوه و كمر گستردند. سرادقات ریاحین و ازهار بجهت نزول اجلال سلطان بهار در ساحت گلزار برپا شد و از پرند نیلگون ابر آذاری شادروان ولی والاشان دار السلام گلشن، كه از تركتازی نرادان عشیره دی بجان آمده بود، از عندلیبان خوش الحان ایلچیان سخن‌دان بجهت استدعای توجه سلطان بهار ارسال و سرور فریدون‌فر فروردین بجهت تنبیه طاغیان بهمن و تصرف خوزستان چمن از سرو آزاد و عرعر و شمشاد رایت جلالت برافراشت، بحكم خاقان با عز و شان بهار سرداران نسیم اعتدال و باد شمال روانه دار الامان گلزار و گلشن و مأمور بنوردیدن بساط انبساط سفله و شان شباط شدند. طایفه بختیاری برد و برف كه یك چند تخت حب وطن بكوهسار گلستان و قلل جبال در جنان كشیده و قطع طرق و انواع تطاول و تطرق مینمودند بیك حمله كوه‌فرسای یكه‌تازان قوای ربیعی شیرازه جمعیتشان از هم گسیخته و اوراق اتفاقشان از یكدیگر ریخته، غارت‌زده جنود مسعود اردیبهشت گشتند. محفل نشاط و مجلس انبساط در دار السلطنه اصفهان بطراحی و طرح‌اندازی طراحان هنرمند تمهید یافته، شعشعه خلاع گیتی‌فروز و با ورقه ثیاب زردوز كه زیب برو دوش امرای لشكر فیروز بود برق خرمن مهر جهان‌افروز گشت. بعد از فراغ از لوازم سور و سرور فكر تنظیم امور دار الامان كرمان در ضمیر فیصل تخمیر رسوخ نمود. قضایای كرمان بنحویست كه قبل از این نگاشته كلك بدایع سلك گشت كه: خدا مراد خان حسب الامر خدیو فیروزمند بجهت تمشیت امور كرمان مأمور و بر در دار الامان مذكور مسلط و منصور شده، در بلده مزبور متوقف و بتمشیت امور دلیران متوجه و بتنظیم و تنسیق ولایت و فیصل و بسط مهام سپاه و رعیت مشغولی می‌نمودند. بعد از چندی تقی نام كه از اهالی كوهستان كرمان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 118
و مردم قریه مسمی بدران بود، گروهی از بهایم سیرتان كوهستان و بعضی از اراذل رجال كرمان و برخی سفله و شان كه پیوسته در طلب شورش و همواره در تمنای غوغا می‌باشند همداستان گردیده، در نیم شبی از بعضی بروج عروج و درحالی كه خدا مراد خان و سركردگان لشكر بی‌كران در مساكن خود در خواب گران و بیخبر از كید روباه و شان بودند در بامهای بلند آغاز تفنگ‌اندازی و بنیاد شررریزی و آتشباری نمودند. صبحگاهان كه شیر و خورشید رخشان در بام بلند افق از آتش جانسوز انوار تتق بركشید و شراره دل سوزنده و بوارق آن شعله سركش برق‌افكن خرمن ثوابت و سیار گردید خدا مراد خان و سایر لشكریان از كید آن ثعالب با خبر و بجهت اطفای نوایر شوروشر از خانهای خود بكوچه و بازار شهر برآمده، از جانبین شورش و فتنه درگرفته بود. چون جماعت مزور خود را در بامها و بلندیها كشیده، انداختن تفنگ ورمی كلوخ و سنگ پیش گرفته بودند، لاجرم از بام چهار سوق شهر گلوله‌ای بخدا مراد خان رسیده، از اسب درغلتید و بساط هستی را درنوردید. چون بهادران شجاعت كیش سردار خویش را كشته و بخون و خاك آغشته دیدند، روی بوادی هزیمت و معاونین تقی رخ بجمع آوردن غنیمت كردند. تقی مزبور شهر كرمان را ضبط و اسباب خود سری و بساط سروری گسترد. در حالتی كه همای ظفر جناح رایت فتح آیت از دار السلطنه اصفهان عازم حركت و متوجه سفر فرخنده اثر بودند تنبیه تقی درانی و طاغیان كرمانی مذكور منظور نظر و خاطر فیض مبانی گردید. محمد امین خان گروسی و امیر كونه خان افشار را سركردگی و سروری تعیین و فوجی از بهادران نصرة قرین و گروهی از دلیران رزم آئین را مأمور متابعت ایشان و مواجب و انعام سپاه ظفر پناه را از خزانه عاطفت و دار الضرب مكرمت مرحمت فرمودند و توپ های قلعه‌كوب و خمپاره و زنبورك و نقاره سركردگان مذكور عنایت و با تدارك شایسته روانه فرمودند. از آنجا كه جماعت بختیاری
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 119
از جمله الوسات عراق و بكثرت و عدت مشهور آفاق و در جبال غربی اصفهان توطن دارند و موقف آنها كوهیست در رفعت مساوی طول سما و مواری قد جوزا و جبل مذكور تا بنواحی شوشتر پیوسته، مشتمل است بر دره و كوتل و پشته و تل و بلندیهای شماخ و پستی‌های سنگلاخ، پیوسته این جماعت بقطع طرق و انواع تطاول و تطرق اشتغال داشته، هیچیك از فرمان‌رویان ماضی را میسر نشده بود كه دست جمهور آن كره انبوه را از دامن كوه فلك شكوه و آن جماعت وحشی صفت كوه نورد و آن فرقه بهایم طینت كنار گرد را باختیار یا باكراه سپر راه نمایند. از قراری كه كلك قصه‌پرداز در ضمن شرح احوال زكی خان بتحریر آنها پرداخت نظر به بعضی حركات ناهنجار كه در آن روزگار از آن اشرار غدار ظهور یافته بود پشت‌گرمی صعوبت منازل و سختی موافق خویش و اطمینان عدت و كثرت بیش‌ازپیش و سستی رای كوتاه‌اندیش از سعادت خدمت خدیو معدلت‌كیش تقاعد ورزیده و خود را بشوامخ جبال صعب المسالك كشیده، در حصون خودداری آرمیده بودند، تنبیه آن جماعت و انتظام مهام بعضی از ولایات عراق منظور نظر خورشید اشراق و نظم و نسق لرستان فیلی وجهه همت امور جمهور عراق و مركوز كاركنان درگاه عرش رواق بود، در ساعتی فرخنده آغاز مبارك انجام بحكم دارای دارا غلام علمداران اردوی انجم احتشام اعلای اعلام نصرة فرجام و رفع رایات گردون خرام و خارج دار السلطنه اصفهان مقر اردوی ظفرمقام و جلوه‌گاه ستوران زرین‌لگام گردیده جنود مسعود از دار السلطنه اصفهان تا ناحیه چهار محال را در مدت شش روز درنوردیدند. چون ساحت چهار محال مطار عقابان زرین بال الویه نصرت اشتمال شد جنود ظفر ورود و ملتزمان موكب مسعود، كه در حین توقف قشلاق اصفهان مرخص باوطان خود گردیده، در مساكن خویش آرمیده بودند، بفرمان داور دار الشكوه گروه گروه بمعسكر نصرة پژوه پیوستند. خدیو كشور كرم، بنحوی كه شیمه كریمه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 120
آن حضرت بود و هرسال بتجدید قواعد آن خصلت قدیم می‌كوشید، شروع ببذل خلاع خورشید شعاع نموده، جمیع سرداران و سركردگان سپاه فیروزی پناه را برودوش افتخار و سراپای اعتدال از بذل خلاع زردوز مزید غیرت گلشن و رشك گلزار كردند. هیچیك از سلاطین اورنگ‌نشین و خداوندان معموره زمین را كرم خسروانه این اقضا نكرده بود كه چندین طاقه رنگین و ثیاب نگارین بذل چاكران دربار عرش آئین نمایند، مگر این خدیو جم قدر كسری فروداور دارا دربان سكندر چاكر، كه هزار خاقان و قیصر او را بندگان فرمان برند، یعنی جناب معدلت انتساب جعفر خان در سال هزار و صد و نود و نه هجری، در دار السلطنه اصفهان از خلاع نقره بافت طلادوز و ثیاب گوهرنگار زراندوز، طاقهای نگارین و جامهای رنگین، همه چینی و رومی و خطائی، در غایت دلربائی و شالهای كشمیری بانواع مختلف و الوان متباین، چندان زیب‌دوش و بر و زینت كلاه و كمربندگان آستان و چاكران درگاه عز و شان فرمودند، كه ذخایر بحر و كان و نقود صنادق هفت آسمان وفا بعشر عشیر اخراجات نمی‌كرد. انشاء الله العزیز المنان تفصیل آن در موقع خود نگاشته كلك دو زبان خواهد گشت. لیك بنابر مناسبت مكان مختصری بر زبان گذشت. سخن كوتاه: در اعمال چهار محال نوبت تنبیه جماعت بختیاری و تأدیب آن فرقه از خرد عاری گردیده، جمعی از سركردگان كاردان و گروهی از مبارزان ظفر هم عنان را دسته‌بدسته و جوقه‌بجوقه فرمودند. هر دسته را مأمور ساحت طایفه‌ای از شعب بختیاری فرموده، هرفرقه‌ای بجانبی از جوانب منزل آنها تعیین نمودند و مقرر شد كه باستیصال ایشان پرداخته، اموال و اسبابشان را عرضه یغما ساخته و درخصوص قتل متعرض رجال و در باب اسرا مزاحم نسوان و اطفال نگردند و جمیع شعبهای هفت لنك و چهار لنك را از شوامخ جبال و مضایق طلال كوچاینده، بوسعت‌گاه هامون كشیده، دست نشست آن گروه را از گریبان دامان كوه بریده، اشهب عزم را صبا رفتار و ادهم سیر را هم عنان باد بهار و هرفرقه‌ای از لشكر نصرة پژوه بمیان طایفه‌ای
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 121
از آن گروه ریخته و از بنیاد سامان ایشان گرد برانگیخته، جمیع خزاین و دفاین و آلات و اسباب و اغنام و دواب و مجموع ما یعرف آنها را بحیطه اكتساب درآورده، مراجعت بركاب ظفر انتساب كردند و قاطبه آن طایفه را از آن كوه كه هرقله‌اش برتر از رفعت افلاك و هرشقه‌اش بر زیر اوج سماك بود كوچانیده، جماعت هفت لنك را در توابع دار المؤمنین قم و طایفه چهار لنك را در بلوك فسا توابع فارس مسكن و موطن دادند و احكام مطاعه عز صدور یافت كه در الكای فارس و توابع قم جای زراعت و مكان فلاحت و مراتع و مزارع بایشان داده، جوانان توانا و مردان كارآزمای آن طایفه را در سلك ملازمان ركاب منسلك و منتظم و یراق حرب و آلات ضرب مرحمت و ملاحظه‌شان فرمودند و سه هزار نفر از آن طایفه بشرف ملازمت مستسعد گردیدند.
درین سفر مبارك اثر برادرزاده والاگهر، یعنی این شهریار فریدون‌فر را، كه در آغاز ابتسام بهار جوانی و اول حضرت ریاض فیاض كامرانی و در طی نخستین مراحل زندگانی بودند، بجهت ملاقات طلب داشته، این وراث ملك كسری و جم و نور چشم شهریاران معموره عالم بملاقات عم رسیده، آنحضرت سرداری لشكر كشیك و سالاری خدم و ممالیك و حراست نفس نفیس را باین دوحه سرابستان عصمت و نوباوه حدیقه جلالت رجوع نموده، خود بدولت فارغ البال در مهد اطمینان خاطر آسودند. الغرض: چون همگی امور آن حدود حسب المرام دولت‌خواهان صورت انجام و سمت اتمام گرفت از زمینه دهكرد چهار محال رفع رایات شوكت و جلال و اعلای اعلام دولت و اقبال فرموده، سلسله جنبان حشر و چون چمن مرخ ناحیه دیگر جلوه‌گاه لوای ظفرپرور گردیده، بعرض رسید كه: علی محمد خان زند كه قبل از آن در موسم عصیان با زكی خان اتفاق داشت دست از مهر و پیوند و دل از عهد و سوگند او برداشته و مشار الیه را بخود گذاشته، روی امید بدولت جاوید آورده، از اندیشه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 122
مؤاخذه در آستانه متبركه معصومه قم مقیم و آنحضرت را شفیع گناهان خود ساخته، بامید عفو خدیوانه رحل اقامت در آستانه مقدسه انداخته است. دیگر از صادرات قضا كه در چمن مرخ رخ نمود قضیه قتل فتحعلی خان افشارست. تفصیل این اجمال و مفصل این مقال آنكه:
از همت خدیوانه و عفو و اغماض خسروانه سوء اعمال خان مذكور را كه در هرعصر و زمان ازو نسبت بكاركنان این دولت سمت ظهور یافته بعفو و اغماض گذرانیده، در حین تسخیر ارومی جان‌بخشی نموده، جان و ناموسش را در حفظ مروت محفوظ و در مدت ملازمت ركاب از گوهرپاشی دست همت خود و متعلقانش بانواع نعم و اقسام كرم بهره‌مند و محظوظ و دیگرباره او را بمدارج عزت دولت ارتقاء و بمعارج شوكت و شهامت اعتلاء داده و در كشیك خانه علیه بجز آزاد خان بر همگی امرای نامدار و امنای دربار عرش‌مدار رتبه تقدم و شرف تفاخرش دادند و در آنمدت كه خان كافر نعمت در ظل تربیت و سایه عاطفت آنسرور كشور مروت آرمیده بود باز در جزو مصدر بعضی حركات ناقابل و سخنان لاطایل گردیده، خبث درون خود را بكرات بظهور آورده، حقیقت اقوال و افعال او پیوسته در خلوت خانه جلالت باخبار و انهای كار آگاهان بروز كرده، معهذا از فرط وسعت حوصله خدیو جهان فتوت مأمون می‌زیست. امرای الكای آذربایجان، كه از شرم رفتار ناهنجار او پیوسته سرافكنده و از خجلت اطوار و افعال او همواره شرمنده و نظر باهلیت و قرابت از خصایص ذات او آگاه و از بیم فساد كلی از وجودش در غایت اكراه بودند، بهیئت مجموعی مستدعی افنا و اعدام او گردیده، سخنان مناسب وقت بعرض رسانیدند. پس مزاج اقدس و طبع مقدس را براهین مدلول و احتجاج معقول شیوه مماشات نكول داده، مختصر مضمون:
در افنای او فرمان بنفاذ مشحون و حكم بقضا مقرون و در شاه رضای قمشه مدفون شد. پس الویه نصرة طراز بعزم توجه جاپلق در اهتزاز آمده، سیورسات و علوفه سپاه و دواب كه حسب الامر خدیو كامیاب
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 123
در آنجا جمع آورده بودند بپروانه لشكرنویسان معدلت اركان بر غازیان جلادت‌نشان تقسیم و مهام آنجا را نیز قرین تنظیم نمود.
همایان همایون زرین بال بجانب سیلاخور بال پرواز گشودند. سانحه‌ای حیرت‌افزا كه در آنجا وقوع یافت عارضه انحراف مزاج مقدس و سانحه استیلای ناخوشی بر وجود اقدس بود. در حالتی كه محل سیلاخور مذكور مضرب خیام انجم احتشام شد بیماری صعب عارض ذات شریف گردیده، مزاج میمنت امتزاج از اعتدال تجاوز ورزیده و نقاهت كلی بر وجود مسعود، از صعوبت این واقعه حیرت‌انگیز اضطرابی باحوال اخلاص كیشان ره یافته، هرروز از وقت صبح تا دم شام یا رب یا رب نیازمندان باوج افلاك و هرشب از زمان شام تا هنگام صبح فغان و نفیر دعاگویان بقیه سماك می‌رسید. حكمای صایب اندیشه و اطبای حذاقت‌پیشه در استعلاج مزاج و هاج كوشیده، در انواع معالجت ید بیضا می‌نمودند، تا اینكه سهام دعوات بهدف اجابت رسیده و دعاهای نیازمندان قرین اجابت گردیده، حكیم علی الاطلاق از دار الشفای محافظت نعمت صحت كرامت فرمود و شفای عاجل حاصل شد. تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه متن 123 ذكر مأمور شدن نظر علیخان زند برزم زكی خان و شكست یافتن لشكر زكی خان بحكم آفریدگار جهان ..... ص : 123

ذكر مأمور شدن نظر علیخان زند برزم زكی خان و شكست یافتن لشكر زكی خان بحكم آفریدگار جهان‌

تبیین این مقال و تفصیل این اجمال آنكه: بعرض اقدس رسید كه زكی خان بعد از مراجعت نظر علی خان و سایر سركردگان سپاه نصرة توأمان و تلاقی كه او را با مولی مطلب والی عربستان روی داد و گرفتاری و حبس و قید و بالاخره بقتل رسانیدن، بمنازل اعراب آل كثیر كه در نواحی دزفول خوزستان سكنی دارند رفته، مشایخ طایفه مذكوره اینگونه ورود را بدخالت حمل نموده، بقدر وسع و امكان بخدمتش قیام و در شرایط میزبانی بازوی اهتمام گشودند.
چون یك چند قلعه ایشان موقف ملتزمان ركاب زكی خان گردیده، نظر باینكه در آن سال بعلت تردد لشكر و عسكر و عبور و مرور
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 124
غازیان ظفر همسر و وقوع انواع شوروشر در توابع دزفول و شوشتر امور زراعت و فلاحت معوق مانده و غلات و حیوانات باقصی الغایه نقصان پذیرفته بود و گروهی كه در موكب زكی خان باقی‌مانده بودند باز هرروزه مخارج مقدار خطیری آذوقه و در آن حدود گندم و جو بجز در خرمن پروین و مزرع سنبله نبود. گرسنگان بجای گرده نان با قرص خورشید و ماه عشقبازی می‌كردند و تنگ‌دستان در عوض مأكولات و مشروبات لخت جگر و خون دل میخوردند. چون فقد و نقص آذوقه بحد افراط رسید و كار بر میهمان و میزبان تنگ گردید، زكی خان لاعلاج و ناچار با معدودی سوار كه با او باقی‌مانده، رسم وفاداری و شرط حق‌گزاری را بتقدیم رسانیده بودند، از راه جبال و اراضی ولایات فیلی بعزم توجه خرم‌آباد عنان سرعت و تعجیل گشاد.
غرض اصلی و مقصود كلی مشار الیه این بود كه در قانون اخلاص كیشی دست از خارج المسلكی بازداشته و پای از بوادی مخالفت بر كران گذاشته، ترك عصیان و از محال عربستان از راه راست روانه عراق و روی اشتیاق بچاكری دستگاه دولت خدیو آفاق آورده، در میان بزرگ و كوچك سرافرازی حاصل و خدمت آستان ملایك پاسبان را بر خود فرض‌تر از فریضه پنج‌گانه ساخته، بتوسط این عطیه عظمی در میان مؤالف و مخالف پیوسته رایت منصوری برافراخته، خواه در هرات و غور و خواه در اصفهان و نیشابور از ملازمت حضور مرحمت گنجور دور نگردد. نهایت چون بعضی از شیاطین انس و عفاریت هم‌جنس، كه در موكب خان مشار الیه بودند، هریك مصدر انواع شوروشر گردیده، دقیقه‌ای از دقایق خیانت را فرو- نگذاشته، رایت حرام نمكی بر اوج حرامزادگی افراشته بودند و همگی قواعد اخلاص و ارادت كه از زكی خان در آن اوان ظهور نموده و می‌نمود حاصل شجره خبیثه افساد ایشان بود نظر بتقصیرات كلیه و جرایم مختلفه كه در آن قضیه از هریك سرزده، مجموع از غضب قیامت لهب اندیشمند و از هراس شر و بیم ضرر ناخرسند بوده، بقدر وسع و طاقت در وسوسه ضمیر زكی خان سعی نموده، مشار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 125
الیه را در امضای آن عزیمت باز می‌داشتند و از القای سخنان هراس انگیز رسوخ آن اراده را پیرامون خاطرش نمی‌گذاشتند، والا بر رای دوربین ارباب عقل و تمیز پوشیده نخواهد بود كه صدور این گونه حركات از خان عالی مقام از آغاز تا انجام نه از راه طلب و جاه ریاست و تقاضای شوكت و شهامت بود، بلكه بوسواس همان عقیدت غولان راه ابواب فتنه را گشودند، زیرا كه از دولت خدیو كشور مروت اسباب دولت خان مزبور همواره مهیا و ادوات شوكت و شهامتش پیوسته پابرجا و مشار الیه نیز در شیوه اخلاص و ارادت عارج معارج اعلی بود و در هرصورت بعد از تحقیق و تشخیص ورود زكی خان بتوابع فیلی حضرت گیتی‌پناهی نظر علی خان زند را و فوجی از بهادران فیروزمند بتعاقب او تعیین و روانه فرمود. چون نظر علی خان زند و سپاه فیروزی نشان متوجه جانب او و بجهت تنبیه و تأدیب مشار الیه رزم طلب و جنگجو شدند، ارباب وسوسه و دیو سیرتان افسونگر، كه همیشه غول راه و اصل شجره تقصیر و گناه او بودند، راه سخن و فرصت افسون و فن جسته، او را از غضب قهاری مخوف و رای او را از توسل و تشبث تخویف و بعزم توجه جانب پشت كوه اعمال فیلی جنابش را تحریك و او را تا اقصای پشت كوه و آغاز سامان روم برده. نظر علی خان نیز در تعاقب لازمه سرعت نموده، با خان مشار الیه تلاقی و از طرفین صفوف مقاتله بسته و بهادران جانبین دسته بدسته در مواقف خود قرار گرفته، آتش گیرودار شعله كشید و شعله كارزار بچرخ اثیر رسید. دلیران دست باستعمال آلات حرب بردند و بهادران پای مردی مردانگی در میدان افشردند. خم روئین در خروش و خونها از آتش غیرت بجوش آمد. در بین وزیدن تندباد عنا و در حین هیجان آتش هیجا عساكر جناب زكی خان عنان خودداری از كف داده، یساقچیان دست از محافظت پشت كوه كوتاه كرده، سلك جمعیت لشكر زكی خان پراكنده و صفوف سپاه او از جا كنده، سركردگان او كه بنحو مسطور مصدر انواع شر و شور بودند دستگیر و گرفتار و بحضور داور جم‌اقتدار رسیده،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 126
حسب الفرمان قضا جریان ساحت هستی از لوث وجود ایشان پاك و مصفی شد. زكی خان چون چنان دید خود را بكناری كشیده، مورد اضلال آن شیاطین را مندفع و غبار وجود آن عفاریت را مرتفع دید از نظر علی خان خواهشمند گردید كه از راه مخالفت برخاسته، گذارند كه روی نیاز بدرگاه خدیو عاجز نواز آورد. نظر علی خان مسئول خان مشار الیه را قبول و بنحو خواهش خاطر معمول داشت.
مشار الیه روی توسل و تشبث بدرگاه گیتی‌پناه كه پناه هرگناهكار و بی‌گناهست آورده و باصطبل خاصه پناه برده، یك‌چند در سر كمند سعادت پیوند دست امید بحبل المتین كرمهای بی‌منتهای حضرت گیتی پناهی زده، بالاخره نظر بلوازم مروت و كمال فتوت كه مخمر آب و گل و سرشته دل مرحمت مایل آن حضرتست آن همه جرایم را بعفو و اغماض گذرانیده، از آن‌گونه جان‌بخشی تازه او را بانواع ندامت مقرون گردانیدند. بعد ازین قضیه تا آخر ایام حیات بلوازم خدمت آن دولت اقدام داشت.

ذكر ورود ایلچی عمر پاشا والی بغداد و سایر وقایع آن زمان مسرت‌نشان‌

بر دانایان لغات فارسی و تازی مستور نماند كه: شیخ سلیمان بنی كعب از جمله اعراب بادیه‌نشین بوادی مسالك روم و باج‌گزار فرماندهان آن مرزوبوم می‌بود. بعد انهدام بنیاد دولت نادر شاه بعلتی از والی بغداد و بصره رنجیده، از وكلای دولت عثمانی كوفته خاطر گردیده، عشیره بنی كعب را كه در مرتبه دو هزار خانوار می‌باشند مصحوب خود گردانیده، از موطن و مسكن خویش مهاجرت و از شط العرب عبور نموده، در خطه دورق كه از جمله بلاد خوزستان و در جنب شط العرب واقع و در آن وقت بتقریب حدوث انقلاب قتل نادر شاه صاحبان آن مكان متفرق و بی‌صاحب افتاده بود، توطن گزید.
سرانجام بر مترددین بحر عمان و متوقفین خور و لنگرگاه دست تطاول می‌گشود. مردم بصره و اهل توابع را این راه بانواع مختلف تعذیب
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 127
می‌نمود. بندگان ظل اللهی قبل از آن نیز از قراری كه قبل از ورود فرستاده عمر پاشا یك دو بار بر زبان الهام بیان گذرانیده، عزیمت تأدیب آن طایفه فرموده، لیكن چون شیخ سلیمان مزبور حد خود را نگاه داشته، هرگز بتعرض احدی از اهل امصار آن حوالی منسوب بمملكت ایران نمی‌گشت و دست تسلطش در بحر و بربر دامن ایرانی نمی‌رسید، حضرت گیتی پناهی را درخصوص تنبیه او چندان مبالغه نبود و رای مملكت‌آرا در تادیب او تعجیل نمی‌نمود. چون محل سیلاخور مكان تموج دریای خون‌خوار و موضع نزول سیل بی‌زینهار یعنی موقف اردوی نصرةمدار گردیده بود، محمد آقای سلام آقاسی از جانب عمر پاشای والی بغداد وارد و ذریعه ضراعت‌آمیز والی را بنظر عاكفان سده جلال و مقربان آستان عز و اقبال رسانیده، مشروح بر آنكه: شیخ سلیمان بنی كعب كه از جمله اعراب بادیه نشین مرزوبوم روم و مدتیست رخت عافیت بمأمن محال دورق كشیده، در ظل حمایت دولت ابد مدت آرمیده است پیوسته مرحله نورد بوادی عصیان و راه نورد فیافی طغیان و پای عبودیت بجاده فرمان‌بری هیچ‌یك از دولتین علیتین نمی‌گذارد و دست تاراج بر مترددین بحر و ساكنین بصره و توابع گشوده، عباد الله را بانواع طرق و اقسام تطاول و تطرق معذب می‌دارد، اگر رایات فتح آیات بعزم تنبیه او در اهتزاز آید و همای زرین بال علم ظفر پرچم بهوای تأدیب او بال نصرة گشاید، زهی شفقت و مرحمت و لطف و عنایت. در صورت قبول این مسئول سیورسات غازیان نصرة هم عنان را كه در هنگام توقف دورق ضرور و در كار می‌شود این اخلاص كیش در حوزه شهر بصره بتعیین مسیر و بحمل سفاین و اصل سیورسات‌كشان معسكر قیامت اثر نموده و كلاكل هرچه ضرور شود و احتیاج افتد نیز موجود و مهیا كرده، شرایط خدمت و لوازم عبودیت بتقدیم خواهد رسید. چون مضامین معروضه بعرض باریافتگان محافل دولت و شوكت رسید و چگونگی معروض رای فلك‌آرا گردید، نظر باینكه شیوه دستگیری از صفات كریمه آن حضرت و طریقه عاجز نوازی از خصایص ذات حمیده آن صاحب دولت بود
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 128
مسئول عمر پاشا را بسمع قبل تلقی نمود و دست رد بر سینه ملتمس او ننهادند. مثال قضا تمثال درخصوص قبول این مسئول از مصدر جاه و جلال شرف صدور یافت. رسول مذكور مقتضی آنمرحوم بمراجعت مأمور شد و چند روز هم بجهت تمشیت امور آن سرحدات در ولایت مزبور توقف افتاده، حاكم و عمال دار السلطنه اصفهان و اعزه و اعیان بعضی از ولایات عراق در ركاب نصرةیاب داور مرحمت اكتساب كسب سعادت، رخصت انصراف یافته، هریك بجانب ولایت خود شتافتند.

بیان حركت موكب ظفر كوكب از محل سیلاخور بجانب لرستان فیلی و وقایع آن اوان‌

چون زمانه بنای دم‌سردی نهاد، سپهدار دی از كریاس برف خیمه بر اطراف كوه و هامون برده، لشكر برودت هوا باقطار دشت و صحرا هجوم آورده و انتظام امور توابع لرستان فیلی كه مشتملست بر گرمسیرات نیز منظور نظر فیض‌پرور بود، اردوی كیهان پوی چون بحر متلاطم و دریای متموج در حركت آمده، منزل موسوم بهر رود مضرب سرادقات نصرة نمود گشت. آن شب چرخ سفله آغاز سرد مهری كرده، سردی هوا بغایت و سورت سرما بنهایت رسید.
زمین صفحه فولاد شد و هوا قطعه سنجاب. هوا كافورتیز گشت و زمین سیماب خیز. باوجود آنكه قاطر خانه سركار وسعت‌مدار هیزم بسیار جمع آورده، در اكناف سراپرده علیه خرمن كرده بودند، دو سه نفر از اهل كشیك بر جای خود افسرده، از شدت برد و سمیت باد سرد مردند. الغرض در منزل مذكور آن شب بصد هزار رنج و تعب بپایان رسید و سحرگاهان كه مهر جهانتاب بر ساحت احوال افسردگان تابید و فروغ خورشید خاور موجب گرمی هنگامه جهان گردید، افسردگان را جانی بر تن و روانی ببدن باز آمده، معسكر نصرة اثر روی توجه بمنزلی دیگر آورده، ماه سر علم همسر آفتاب و آفتاب سر طوق رایت زرین پرچم همدوش مهر جهانتاب گشت. روز دیگر در قصبه خرم‌آباد سرادقات فتح آیات قبه بر قبه سماوات افراشت. اسمعیل خان فیلی، كه از راه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 129
گردن‌كشی گردن بطوق فرمان درنیاورده بود، در آن مدت در زوایای لرستان پریشان و بی‌سامان می‌زیست، از خبر وصول كوكبه عز و شان ترك موطن و مسكن و قطع نظر از فرزندان و زن نمود.
شوریده‌وار و پریشان حال پای فرار بجانب پشت كوه، كه انجام محال لرستان و آغاز بلاد رومست، گشود و بوادی عزلت و فیافی ندامت را بقدم حسرت می‌پیمود. حضرت ظل اللهی فوجی از بهادران رستم نبرد هامون نورد بجستجوی او مأمور بتك‌وپوی فرموده، مأمورین بنه و اسباب و حتی اسبان جنیبت او را بدست آورده، مشار الیه خود جریده‌وار از چنگ دلیران فیروز جنگ و نهنگان دریای نام و ننگ خلاص یافته، بسوی دیار روم شتافته بود. یكی از بنی اعمام او به شرف حكومت الوس فیلی ولایت لرستان مرتبه سرافرازی یافت و بهر شعبه از طایفه مزبور ریش‌سفیدان كاردان گماشته، سایر امور آن صفحه را از فیض‌بخشی رای ملك‌آرا نظام و انتظام داده، سیركنان و شكارافكنان بجانب دزفول عنان شوكت گشادند. چون بلده دزفول مقر خیول نصرة شمول شد، بعرض حجاب بارگاه جلالت و ابواب خرگاه شوكت رسید كه اعراب بنی لام كه نیز از بادیه‌نشینان بوادی بغداد می‌باشند رخت تجاوز از حدود موقف خویش باین نواحی كشیده، بعضی اوقات آزار و اضرار ایشان بمردم توابع دزفول و مترددین آن حدود میرسیده است. چون این خبر معروض خدیو جهان‌پرور گردید، نظر علی خان زند و فوجی از بهادران پیروزمند و دلیران شهاب‌تیر مجره‌كمند را برسم چپاول بتاخت الوس آنها تعیین فرمودند. مأمورین مسافت بسیار را در زمان كم نوردیدند. چون بمكانهای توقف ایشان رسیدند مشخص شد كه جماعت مزبور را خبر وصول موكب منصور متوحش كرده و بتعجیل از مكان توقف كوچیده و از شط عماره كه در آن حدود سامان ایران و رومست گذشته، رخت عافیت از معرض تلف بیرون و خویشتن را بمأمن دشت و هامون كشیده‌اند. مأمورین را از فقدان آنها یأس حاصل گردیده و عنان بجانب رجعت منعطف گردانیدند. در عرض راه با اعراب آل كثیر كه در هنگام طغیان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 130
زكی خان، بنحوی كه رقم زد كلك بیان شده، با او اتفاق ورزیده از بیم مؤاخذه قهرمان گیتی‌ستان از خدمت تربیت‌یافتگان آستان عرش اركان متقاعد گردیده بودند ملاقات و دست یغما بر غارت اموال و اسباب و جهات و دواب ایشان گشودند. غنیمتی بسیار بحیطه اكتساب درآوردند و مراجعت كردند. سرادقات فتح آیات دو روز عرصه پیرای بلده دزفول و یكی از اهل بلده مزبوره را رتبه حكومت داده، اعیان دزفول و شوشتر و سایر توابع خوزستان جبهه‌سای آستان عرش اركان و شرف زیارت درگاه فلك بنیان رسیده، هریك فراخور حال مورد الطاف و افضال خدیو بحر نوال و مبلغ بیست هزار تومان از دزفول و شوشتر برسم پیشكش واصل صاحب جمعان خزانه عامره شد بعد از خروج از دزفول و تعیین حكام و عمال بجمیع بلاد خوزستان و عربستان و انتظام مهام آنجا چون ماه مبارك در میان و نوروز فیروز نزدیك بود، چمن‌های حوالی شوشتر مضرب سرادقات مجره طناب گردیده، بجهت گذرانیدن بزم نوروزی و انتظام سایر ولایات مفتوحه در آنجا متوقف شدند.

وقایع سال فرخنده فال هزار و صد و هفتاد و هفت هجری و چگونگی آن سال سعادت منوال‌

اشاره

در وسط عشر وسط شهر رمضان المبارك نیر اعظم و عطیه‌بخش عالم بدار الملك حمل خرامیده، تازی نژادان بهمن و اسفندار، كه در ساحت گلزار ساحل شط و جویبار را نشیمن ساخته بودند، از بیم طنطنه ورود سلطان بهار زورق فرار در آب افكنده، در جزیر های گمنامی متواری گردیدند و بادیه‌نشینان ثلوج و امطار كه در سواحل باغ و بستان رخت اقامت انداخته بودند، از آوازه فرمان فرمای جهان‌آرا رخت مهاجرت باطراف و اقطار ناكامی كشیدند.
سد سدید بهمن از صولت سپهدار ربیع شكسته شد. گردن‌كشان ابنای عشیره دی از بیم سطوت سلطان بهار بریاح فرمانبری گردن نهادند و كارگزاران قوای نامیه بفرمان فرمائی اردیبهشت ساحت گلستان و صحن بستان را رونق بهشت دادند. سركشان خیل خریف و طاغیان طایفه خزان كه یك چند در قلل جبال باغ و بستان و شاخسار درختان را محل قرار خود نموده، دست تطاول بر غارت برك و بار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 131
تازه نهالان گشوده بودند، از هجوم سرداران قوای ربیعی شكست یافته، پایمال جنود بهاری و نسیم آذاری گشته. دامان كوهسار از جوشن شقایق گلگون شد و كنار جویبار از عیبه لاله پرخون. بزم نوروزی بفرخی و فیروزی در همان مرغزارهای شوشتر اساس خلد برین و رونق نگارستان چین گرفته، امرای لشكر و رؤسای كشور در حواشی بساط گردون قماط صفوف خدمت بسته، حاصل دریاوكان از سركار فیض بنیان بجیب و كنار ایشان ریخته شد. بعد از انقضای عید سعید و تمشیت امور جزوی و كلی مراتب عزیمت تنبیه شیخ سلیمان و سایر طوایف بنی كعب بر خاطر خطیر امضا یافته، تذرو زرین بر رایت ظفر پیكر بصوب مقصود بال پرواز گشاد. از تموج آن بحر ذاخر و تلاطم آن دریای خونخوار بر سفینه ثابت و سیار اضطراب افتاد. كوه و هامون در زیر سم ستوران كوه نورد و تازیان هامون گرد پنهان و شرار نعل تكاوران بادپا برق خرمن گردون دون شد.
معسكر نصرةپرور منزل‌بمنزل زلزله‌افكن كوه و كمر گردید. چون ساحت آن ولایت مشتملست بر شطهای دریاوار و هریك در حقیقت دریائیست خونخوار و عبور اردوی منصور و توپخانه مباركه و بنه و اثقال سپاه و اغروق دستگاه فلك انتباه او انهار مذكوره بغایت صعب بود، امر اقدس همدست فرمان قضا گردیده، مقرر شد كه شناوران نهنگ‌وش و آب‌بازان دریاكش خود را بشطهای ذخار ریخته و گرد از بنیاد آب برانگیخته، بر هرشطی كه عبور اردوی منصور از آن لازم و ضرور بود پلهای مجره شكوه از نی و چوب و قوایم عظیمه و اوتاد قویه، مانند مضطرات این ژرف بحر اخضر می‌بستند و اردوی همایون او هرشطی كه نمونه جیحون بود می‌گذشت، تا آنكه محل موسوم بفلاحیه كه در كنار شط كرن واقعست محل سیل بی‌زنهار اردوی نصرةمدار گردید. قراولان بهرام نظیر قمر مسیر بساحت كریاس گردون اساس رسیده، بعرض حجاب بارگاه فلك مماس رسانیدند كه شیخ سلیمان مذكور از آوازه كوكبه منصور و طنطنه وصول موكب قیامت فتور فلاحیه را خالی كرده، با جمیع طایفه و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 132
عشیره و اموال و اسباب و عیال و احمال و اثقال بقلعه حصار كه مجمع البحرین شط كرن و شط العرب واقعست روی آورده، چون سه روز عساكر فیروز در منزل مزبور متوقف بودند مجددا بعرض قرب یافتگان محفل خلد مشاكل رسید كه از شدت وحشت و كثرت دهشت كه بر شیخ مذكور استیلا یافته، نیز عنان برتافته و در برابر لطمات بحر خونخوار و مقابل صدمات دریای بی‌مقر و كنار اردوی نصرةمدار مجال، توقف نیافته خود و اعوان و انصار و جهات و اموال را بحمل چند فرد كلیط و سفینه كه در تصرف داشت بجزیره محرری كشیده و در آنجا متوقف گردیده است. حضرت ظل الله محرك سلسله لشكر قیامت اثر گردیده و از فلاحیه حركت و در حفار و كیان نهضت سرادقات اقامت فرمودند. مكان توقف اردوی كیهان پوتا كنار بحر اعظم عمان شش فرسنگ و تا كنار شط العرب یك فرسنگ بود. سفاین بصری از شط العرب داخل شط كرن و در كنار اردو بازار لنگرافكن و قرار می‌كردند. بعد مسافت اردو تا بصره اینقدر بود كه اردو بازار بجهت رفع و رجوع بحمل سفاین هنگام صبحی كه عزم بصره می‌نمودند وقت ظهر كه زورق مهر در ژرف سپهر منور بحد زوال نرسیده بود مراجعت باردوی انجم عدت می‌كردند. مختصر سخن: چون شیخ سلیمان بدریا گریخته، بجهت قلع ماده او وجود سفاین بسیار ضرور و در كار بود و بنحوی كه رقم زد كلك حقایق نگار شد عمر پاشا در هنگام استدعای موكب معلی تعهد نموده بود كه هرقدر سفینه و زورق كه در توابع دورق بجهت تأدیب شیخ سلیمان و تنبیه عربان ضرور شود مشار الیه در شط العرب مهیا كرده، رفع احتیاج نماید، فرمان واجب الاذعان بسرافرازی متسلم بصره كه جزو عمر پاشا بود شرف اصدار یافته، محصلی مسرع حسب الامر اقدس بجانب او شتافته، طلب‌گار امضای تعهدات عمر پاشا و مهم‌سازی سیورسات و سفاین و جهازات شدند. متسلم مزبور قدری خرما حمل دو فروند جهاز ارسال درگاه فلك اعزاز و زورق مذهب ملمع مشحون بانواع زینت و زیور بجهت سواری خاص آن حضرت كه بعضی اوقات
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 133
بجهت تماشای دریا و شكار ماهی ضرور شود نیز ایفاد و درخصوص مهم‌سازی برنج و غله و سایر آذوقه بعضی معاذیر بعرض رسانیده، اظهار قحط و غلا و عدم غلات نموده، بر صدق عرض خود ایمان مغلظه مرقوم ساخته، در باب ارسال و ایفاد سفاین نیز مماطله و مسامحه كرده، بمعاذیر ناموجه متمسك شده بود. سپاه ظفر همراه و ملتزمان درگاه فلك دستگاه و آحاد لشكر نصرةپناه در منزل سیلاخور ببرداشتن آذوقه و ذخیره مأمور گردیدند. همگی خرد و بزرگ و جملگی تاجیك و ترك زیاده از مقدار احتیاج انواع ضروریات بار كرده، همراه آورده بودند. از آنهم گذشته قوانین متعدده مطاعه صادر گشت، غله و برنج و روغن و گوسفند و سایر مأكولات از الكای فارس و كوه‌كیلویه و خوزستان حمل‌ونقل، باردوی كیوان بو واصل سیورسات‌چیان گردیده، هر روز در میان لشكر فیروزی اثر سویت می‌شد و هیچ‌گونه احتیاجی بسیورسات متسلم بصره نبود. مترددین اردو، بعضی از افراد سپاه جنگجو كه بجهت سرانجام مایحتاج ببصره متردد بودند رجوع می‌نمودند و مكرر بعرض اقدس می‌رسانیدند كه: متسلم بصره از قرب موكب منصور بغایت متوحش و جمیع اعیان آنجا بنهایت متزلزل و وحشتی در میان جمهور اهل آنجا حادث گردیده و این اندیشه بخاطرشان رسیده كه: مبادا خاطر دریا مقاطر تقاضای ضبط بصره فرموده و كار پریشان دشوار نموده، امری واقع شود و قضیه‌ای حادث گردد كه چاره آن از حیز امكان بیرون باشد. مسامحه در ارسال جهازات نیز محمول بر همان اندیشه است، نهایت آن جماعت اشتباه كرده و این اندیشه از قوه واهمه باندیشه آورده بودند، زیرا كه رای ملك‌آرا در آن وقت كه ضبط بصره تقاضا می‌نمود احتیاجی به سفینه و زورق بصریان نبود. ارقام مطاعه بضابطان بنادر ابوشهر و عباسی و كنگان و سایر بنادر فارس ارسال و مقرر میشد كه چندان سفینه و سنكار در دریای اعظم بحور بصره كه عبارت از شط العربست آورده، در جنب اردوی معلی حاضر و مهیا می‌كردند كه جمیع باغ و كشت و مجموع گل و خشت بصره ممكن الحمل و سهل النقل بوده
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 134
مختصر سخن: بعرض خدیو لشكرشكن رسیده بود كه: شیخ سلیمان و سایر ابنای عشیره بنی كعب بعد از عزیمت هزیمت از حفار و كیان بجزیره محرری رفته، توقف نموده‌اند. حضرت جهانبان گیتی‌ستان از شط كرن عبور نموده و مسافت مابین شط العرب و كرن را پیموده، فوجی از جزایرچیان آتش‌فشانرا بسركردگی زكی خان زند بحمل چند فروند كشتی سنگین كه از جزیره آورده، از شط جزیره داخل شط العرب كرده بودند بر سر محرری فرستادند. سفاین مأمورین مسافت شط العرب را پیموده، در هنگامی كه زورقهای انجم و اختران ازین ژرف دریای پهناور گذشته، نزدیك بساحل باختر گردیده بودند، مأمورین محاذات محرری رسیده، مشخص شد كه شیخ مزبور و سایر جماعت مذكور از اراده ضمیر پرنور مطلع و مخبر، از بیم شمشیر خونریز نهنگان بحرستیز خود را بكلیطهای مذكور كشیده، راه- نورد جانب قبه دریای اعظم گردیده‌اند. چون بپایمردی سفاین صغار كه ببصل اشتهار دارد دخول دریا و تعاقب آن غوك و شان آب‌پیما میسر نبود مأمورین مراجعت بحضور فیض گنجور و چگونگی را معروض رای آفتاب نور كردند. چون شیخ سلیمان قبل از آنكه حكم بر بصریان نموده، باعانت آنها سدی مستحكم و بندی محكم بر شط كرن بسته، انهار بسیار در آن رود بحر كردار بر اراضی و صحاری یمین و یسار جاری و مراتع و مزارع بی‌شمار و نخلستان بر تخریب سد مزبور شرف صدور یافت. عمله كلنگ‌دار هجوم آورده، آن سد سدید را كه نمونه سد اسكندر بود و بنیاد قلعه حفار را كه همسر سپهر اخضر بود بر سر یكدیگر ریخته، گرد از اساس استوار آنها برانگیخته، در اثنای آن حال رسولی وارد، نزد میرزا محمد علیخان صدر الممالك و از جانب شیخ مومی الیه دست توسل بذیل توسط صدر مشار الیه زده، او را درخصوص استدعای عفو جرایم و تقصیرات خویش در خدمت خدیو معدلت كیش واسطه نموده و ذریعت فزاعت آمیز مبنی بر استدعای مزبور و اظهار اندیشه‌مندی و ناخرسندی از
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 135
بطس شدید قهاری و غضب قیامت لهب حضرت گیتی‌مداری نگاشته قلم تخضع و رقم زدخامه تخشع نموده بود كه اگر موكب نصرة كوكب صرف زمام اشهب گردون خرام و عطف عنان ادهم تیزگام فرمایند این كمترین بندگان درگاه عالمیان پناه باج فرمان‌برداری بر گردن نهاده، هرساله مبلغی خطیر نقد مهم‌سازی وكلای سركار و ارشد اولاد خود را ملازم آستان ملایك پاسبان ساخته و از آن دولت سر مباهات بر اوج سماوات افراشته، مادام الحیات باج‌گزار و خدمتكار سركار وسعت‌مدار باشد. از آنجا كه شیخ سلیمان و طایفه بنی سعد از بادیه‌نشینان روم و عرب این مرزوبوم و برخلاف سایر اعراب بادیه مذهب حذیف اثنی عشری و ملت شریف اقرار ولایت جناب حیدری داشتند و رعایت ایشان بجهات مذكور همین مقدار ضرور بود، وحدت هوا و سمیت گرما بنوعی اشتداد پذیرفته بود كه پیكر حوت در تابه فلك برشته میشد. ماهیان را هرفلسی داغی بود بر تن و در جوی آب روان هریكی اختری بود فروزان و روشن. فضای صحرا چون سینه سوزان عشاق بی‌نوا تفتیده و جوهر هوا چون آه دل دردناك مظلومان سوزنده بود، باوجود ضراعت و استكانت شیخ سلیمان و حدت هوا و غلبه گرما زیاده توقف را صلاح ندیده، بصدر الممالك مقرر شد كه بشیخ مشار الیه اعلام نماید كه: مسئول بعز اجابت اقتران یافت و رای ملك‌آرا از تدمیر و تضییع او عنان برتافت، اگر بنهجی كه تعهد كرده، خود مستدعی گشته پا بجاده فرمان‌برداری و گردن بقلاده خراج‌گزاری نهد فهو المطلوب والا غازیان دلیر و شیران آهوگیر در موقف اضرار ایستاده و تیغهای جلادت را بتضییع او آب داده‌اند.
شیخ مومی الیه از قبول شرایط خدمت‌گزاری منت بجان خود نهاده، بخاكپای رهروان طریق اخلاص عرض نمود كه: اگر مروت جبلی و مرحمت ذاتی عنان جواد عزم اقدس را بجانب مراجعت معطوف دارد این بنده فرمان‌بردار نیز مراجعت از راه فرار و انصراف از وادی ادبار تواند نمود و باطمینان خاطر متوجه تدارك اسباب سفر و سرانجام
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 136
پیشكش محقر تواند نمود. از مراحم خدیوانه بعید نمی‌نماید. پس حسب المسئول او رایات عالم طراز در اهتزاز آمده، از راه حلف‌آباد مراجعت و عزیمت الكای كوه‌كیلویه فرمودند و انتظام آنحدود را وجهه خاطر نمودند.

بیان كیفیت گیرودار دار الامان كرمان و قضایای آن مملكت سعادت اقتران‌

چون بطریقی كه قبل ازین مفتاح كلك بدایع سلك قفل از گنجینه حكایت گشود محمد امین خان گروسی و امیر گونه خان افشار طارمی باتفاق یكدیگر مأمور تسخیر دار الامان كرمان و تنبیه مردمی كه رایت ضلالت برافراشته وارد اعمال و بلوكات كرمان شدند، هر یك از دو نفر آغاز گردن‌فرازی و ادعای بلندپروازی نموده، تمشیت امور جمهور و امر و نهی سپاه منصور را بنفسه خواهشمند، هیچ‌یك از آن دو سركش پای براه فروتنی نمی‌نهادند و قرار زیر دستی را بخود راه نمی‌دادند. اگر یكی از سركردگان جزوی برای تمشیت امری رجوع بیكی از آن دو نفر می‌كرد آن دیگر با آن بیچاره بنیاد عداوت كرده، دمار از جانش برمی‌آورد، چنانكه یكی از رعایای پای ملخی بیكی از آن دو بزرگ می‌سپرد، آن پای ملخ را خاتم سلیمان شمرده، آن بیچاره صدمت متوالی می‌خورد.
رفته‌رفته كار ایشان بمجادله كشید و غبار نقار در میانه مرتفع گردیده، محمد امین خان با جماعت گروس و امیر گونه خان با افشاران طارم بر روی یك‌دیگر ایستاده، ابواب جدال گشودند. پس هركدام از آن دو سردار و هریك از سركردگان سپاه ظفر شعار درخصوص این گیرو دار بخاكپای اقدس عرضه داشت و بندگان ظل الله لازمه تحقیق و تفتیش را فرموده، ارباب اطلاع تقصیر را منسوب بامیر گونه خان نمودند. رقم قضاشیم درخصوص احضار او از مصدر جلال صادر و مقرر شد و جمیع اثاثه و دستگاه و جمهور سپاه فیروزمندی اشباه را بمحمد امین خان سپرده، خود عزیمت عتبه‌بوسی نماید. امیر گونه خان بنهج فرموده، عمل نموده، چون از مؤاخذه رای ملك‌آرا
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 137
اندیشه‌مند و از اندیشه بازخواست ناخرسند بود، در حین مراجعت از سر حرمان و حسرت‌مندی خاطر پریشان خود را بشیراز رسانیده، دست توسل و سرپنجه تشبث بدامن لطف و كرم حضرت اعتضاد الدوله و ركن ركین نصر و شوكت محمد صادق خان زده، جناب خان والاشان مشار الیه را در شیراز در سایه مرحمت و ظل عاطفت نگاه داشته، عریضه‌ای مبنی بر خواهش عفو تقصیرات امیر گونه خان مشار الیه قلمی و ایفاد اردوی مقدس و ارسال حضور اقدس و بنظر عاكفان دربار جلال و ناظمان بساط عز و اقبال رسیده، بر وفق خواهش برادر والا گهر جرایم او را بعفو مقرون و رقم مرحمت شیم درخصوص اطمینان خاطر مومی الیه نگاشته.

بیان توجه موكب نصرة طراز بجانب دار العلم شیراز و ورود بآن خطه بهجت‌پرور غم‌پرداز بلطف داور كارساز

چون بطریقی كه كلك بدایع‌نگار چهره‌آرای شاهدان زیبا عذار حكایت گردید رای جهان‌آرا از انتظام مهام عربستان فراغت حاصل نمود سیر و شكار نزهت سرای فارس بر خاطر خیریت اساس رسوخ نموده، رایات نصرة قرین بجانب آن ساحت دلنشین كه در حقیقت رشك نگارستان چین و غیرت خلد برینست شقه‌گشا گردید. چون ضبط و ربط الكای كوه‌كیلویه نیز منظور نظر معدلت‌پرور بود، نخستین عنان یكران عزیمت را بدان صوب معطوف و محل زیدون را كه از آن جانب آغاز بلاد كوه‌كیلویه است مضرب خیام احتشام و مقر ساردقات فلك احترام فرمودند. چون مدتی كه جماعت لراوی كه فرقه‌ای از الواركوه نورد و طایفه‌ای احشام بادیه گرد الكای‌كوه كیلویه و دشتستان می‌باشند، فرقه‌ای جماعت مزبور كه در كوهستان كوه‌كیلویه مسكن داشتند سر از گریبان خودسری و خودرائی برآورده و آغاز گردن‌كشی كرده، ببعضی از جبال و تلال صعب المسالك مستظهر گردیده، دست تطاول بر نهب اموال مترددین گشوده بودند و قلع مواد فساد ایشان بعلت مشاغل اعظم از آن (زمان) در حیز تأخیر مانده، تا بآنوقت كه حكم قضانمون بتنبیه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 138
آنها جاری نشده بود. چون عرصه الكای مزبور مقر كوكبه منصور شد تنبیه آن طایفه پیشنهاد همت والا گردیده، فوجی از هزبران جنگ‌آور و گروهی از شرزه‌شیران نر را مأمور تنبیه و تأدیب ایشان و فرمان واجب الاذعان صادر شد كه از چهار جانب بكوهی كه حصار خودداری آنها بود بیورش صعود نموده، آنچه سزاوار اهل عصیان و پاداش چنان متمردانست بعمل آورند. غازیان مظفر بر حسب مقرر راه مقصود را پیموده، اطراف اربعه آن كوه فلك شكوه و گرداگرد آن گروه انبوه را احاطه تامه كرده، جبل مذكور را دایره اجتماع و لشكر منصور را نقطه وسیط گشت. باوجود نهایت صعوبت و كمال سختی طرق و شوارع، باستظهار اقبال بی‌زوال داور دریا نوال قوی خاطر از چهار طرف آهنگ صعود كردند. جماعت مزبوره كه در فن قدراندازی هریك آفت دهر و در شیوه آتش‌بازی هركدام شهره شهر بودند با فتیلهای سوزان سر راه بر سپاه نصرة نشان گرفتند. از طرفین سفیر تیزگام گلوله و از جانبین پیك سبك‌خرام تیر از جانب قهرمان اجل گزارنده پیغام گردیده، تفنگچیان آتشبار و جزایرچیان برق‌انداز در اندك زمانی كار را بر آن جماعت دشوار و روز روشن را بر آن فرقه تیره‌وتار نموده، از اطراف بسنگر ایشان ریختند و با قبح وجهی بر آن طایفه درآویخته، گرد از بنیادشان برانگیختند. پس از قتل رجال و نهب اموال سزای اعمال عاید روزگار ایشان شد. چون چهره شاهد اینگونه فتح در آستان اقبال جلوه نمود، مأمورین مراجعت كرده، در منزل خیرآباد من اعمال بهبهان شرف‌اندوز زیارت آستان سپهر بنیان گردیدند. جمعی كثیر از رجال آن گروه را كه بطریق اسیر همراه آورده بودند بحكم قدر نمون بقتل آورده، كله مناری از رؤس ایشان ترتیب دادند، كه موجب عبرت و باعث اعتبار ارباب شرارت گردد. بر رای دوربین اهل دانش مستور نماند كه آن حضرت در شیوه مروت یگانه عصر و در شیمه فتوت فرید دهر بود. جرایم بسیاری از گناهكاران را كه بغیر از قتل سزاوار هیچ‌كاری نبودند بحكم مروت بكرات گذرانیده بودند.
لیكن بعضی اوقات وقوع اینگونه سیاسات از لوازم امور جهانداری
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 139
و موجب رضای حضرت باریست. بر ذمه همت هرصاحب دولتی لازمست كه بتیشه معدلت بنیاد هستی مفسدان غدار را از بیخ و بن بركنده، نخل حیاتشان را از پا درآورده، كه موجب اطمینان زیردستان گردیده، جمیع اهل مملكت كه ودایع حضرت احدیت‌اند در مهاد امن و سلامت غنوده، از تطرق ارباب تطاول مرفه و آسوده باشند. القصه: بعد از آنكه رای كشورگشای از قمع اهل عصیان فراغت یافته، نظم و نسق الكای مزبور كوه‌كیلویه بر وفق مرام دولت‌خواهان صورت انجام گرفت، بسیاری از ایلات آن نواحی را در سلك ملتزمان ركاب فلك‌فرسای انتظام داده، خانواری ایشان را مأمور بحركت صوب فارس و اسباب معیشت و مكان ییلاق و قشلاق و املاك تیول بجهت آنها معین و مقرر و سایر امور جمهور اهل كوه‌كیلویه را انتظام و استحكام لازمه داده، رایات ظفر طراز بعزیمت دار العلم شیراز در اهتزاز آمده، علی الصباح دویم شهر صفر المظفر كه خسرو خاور و سر خیل لشكر انجم و اختر یعنی خورشید انور از سفر الكای باختر مراجعت نموده، در دار الملك خاور بر تخت زرین رخت افق نشست، موكب جهان‌گشا عرصه طراز دار العلم شیراز و آفتاب عالمتاب ذات مرحمت صفات ببیت الشرف آن ملك دلپذیر تحویل یافت. جمیع وضیع و شریف، نزدیك و دور و قاطبه اعزه و اعیان بلده مذكوره بسعادت حضور فیض گنجور رسیده، از زیارت آستان ملایك پاسبان در میان امثال و اقران مباهی و از ادراك آن دولت عظمی فرمانده ماه تا ماهی شدند. جناب ظهیر الدوله محمد صادق خان بلوازم ضیافت و میهمانداری و شرایط تدارك میزبانی پرداخته و یك نعیم جنت و یك جهان نعمت در محفل سوروسرور مهیا ساختند و اساسی چیدند و خوانی گستردند كه یاد از فردوس جاودانی و نشان از دستگاه سلیمانی میداد. ولد شیخ سلیمان بنی كعب برقمی كه متعهد گردیده بود بشرف خاك‌بوسی عتبه عالیه رسید. پیشكشی كه در خورد حوصله و قدر وسع او بود با سه هزار تومان وجه نقد خراج همه ساله از پیشگاه حضور گردانیده و عریضه استكانت‌انگیز و ذریعه ضراعت‌آمیز مشعر بر مراسم
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 140
عبودیت و بندگی و مبنی بر لوازم عجز و سرافكندگی معروض محرومان حضور شد.

بیان تسخیر و تصرف كرمان و بعضی احوال محمد امین خان سردار دار الامان كرمان و وقایع آن زمان‌

مفصل این مقال آنكه: بنحویكه مسطور میشود محمد امین خان گروسی بعد از عزل امیر گونه خان بانفراد در امر سرداری استقلال یافته و یك چند هم در نواحی و اعمال كرمان بهر طرفی شتافت و مردم بلوكات را مزید توجهات خاطر خطیر اقدس مستظهر نموده، رفته رفته بخارج شهر كرمان رسیده، چند روزی متوقف گردید. بالاخره براهنمائی جمال شال‌باف و دلالت بعضی كدخدایان كه در جزو با خان مشار الیه درب آشنائی گشوده و فتح الباب شهر را قرارداد نموده بودند خود را بدرون شهر افكند و دار الامان كرمان بتصرف و تسخیر خان مشار الیه درآمد و تقی درانی با سایر جماعت كوهستانی و بعضی دوستان او راه هزیمت در پیش گرفته و خود را بقریه دران و سایر كوهستان كه موطن اصلی ایشان و مشتمل بر طرق صعب و شوارع مضیقه بود رسانیدند. محمد امین خان من حیث الاستقلال بر مسند حكومت نشسته و سررشته احتیاط و سلسله حزم را گسسته، مقدم خدا مراد خان را فراموش كرد و تقی مزبور را از كمال غرور نابودی انگاشت و مملكت كرمان و جمیع لواحق را بكام خویش می‌پنداشت. لیكن در مدت حكومت طریق سلوك را بنوعی مسلوك نداشته بود كه رعایا و برایا و سركردگان سپاه نصرةپناه كه از ركاب ظفر انتساب ابواب جمع او بودند از طریقه سلوك و نهج رفتارش رضامند و از حسن رفتار و گفتار و كردارش خشنود و خرسند و چون یك چند مسند حكومت از وجود خان مزبور زیب و زینت پذیرفت، در هنگام شامی كه خورشید انور از كوهسار چرخ اخضر روی بشیب و آهنگ نشیب نمود و بعزم تسخیر شهرستان خاور پیشروی آغاز كرد، تقی درانی از مسكن خود بعزم شبیخون قلعه كرمان روی بپائین كوه آورده و شروع بطی مسافت كرده،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 141
سحرگاهان كه مهر رخشان بجهت عروج بروج قلعه گردون پای بر پله سلم افق شرقی نهاده، تقی مذكور و جمعی اعوان او بخارج دار الامان رسیده و سلم چند را كه ترتیب داده بودند بر دو سه برج كه محافظت آنها در عهده تفنگچیان لالوئی و یزدی بود گذاشته، رایت عروج برافراختند و خود را بدرون شهر انداختند. برخی مردم شهر را با خود متفق ساخته، برسم سابق در بام‌های مرتفع بنیاد گلوله- اندازی و آغاز آتشبازی نمودند. علی الصباح محمد امین خان و سایر سركردگان از خواب نوشین بیدار و از شراب دوشین هشیار گشته و بر اسبان تیزپرواز نشسته و هریك از عشرت‌سرای دوشینه بیرون شتافتند و حشرات كوهستان اراذل و الواط كرمان دست غارت بر خانهای سپاه و اسباب و اموال آنها دراز كرده و لوازم یغماگری آغاز كردند. چون هریك از سركردگان و تابعین كل و جز و لشكر در كرمان صاحب كوچ و بنه گردیده بودند، غوغای زنان و نسوان و فكر محافظت و بیرون بردن ایشان را از مراسم دافعه و محاربه و تدارك آن واقعه بازداشته و هریك بهر دو دست سر خویش و بهر دو پای راه دروازه پیش گرفتند و محمد امین خان نیز بسنت سركردگان و لشكریان عمل نموده و روبراه هزیمت آورده و چند روز در شهر بابك توقف نموده و چون دست از كار و كار از دست رفته بود روانه دار العباد یزد و مراتب را عرضه داشت واقفان حضور فیض گنجور و با خجلت و شرمندگی چندی در وادی سرگردانی و بیدای بی‌سرو سامانی گردیده، ارقام مطاعه بسرافرازی او صدور و او را بدربار فلك‌مدار احضار و روانه دار الملك شیراز و بشرف خاكبوس عتبه گردون طراز سرافرازی حاصل نمود و حضرت ظل الله كه جهان مروت و عالم فتوت بودند نظر بقدم خدمت چشم از جرمش پوشیده و بایذای او نكوشیدند. محمد تقی خان بافقی حاكم یزد بموجب عرایض متواتر متقبل استیصال تقی خان درانی و متعهد استیمان غوغاطلبان كرمانی گردیده و تعهدات كلی بعرض رسانید. اگرچه خاطر فیض مظاهر آئینه حقایق و مرآت عكس‌پذیر صور احكام قضا بود، یقین داشتند كه محمد تقی خان بافقی یزدی را هم آورد جز عورتی نیست، فكیف
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 142
با تقی درانی كه مشهور بود برابری تواند نمود؟ و لیكن بجهت اسكات او فرامین قضا تمكین شرف اصدار یافت كه از اردستان و نائین و قهپایه و غیره تفنگچی بایلجار جمعی و بعضی لشكریان محمد امین خان كه در یزد و آن حدود بودند نیز اتفاق نموده، جناب محمد تقی خان بطریق استدعای خود برسم سركردگی آنها قیام و تعهدات خویش را انجام نماید، باتفاق ایلجاری مأمور خان مزبور رایت‌افراز عرصه نخوت و غرور گردیدند و باد درنای لاف و گزاف دمیده و از دار العباد یزد حركت و در طریق جلادت طی مسافت نمودند و تقی درانی از كیفیت سپه‌داری جناب خان مطلع گردیده و ایشان را قابل هم‌آوردی خود ندیده، یكی از ملازمان خود كه محمد نام داشت مشهور بمحمد برات باستقبال خان رفیع الدرجات فرستاده و محمد تقی خان از تحریك محمد برات كه سیصد چهارصد نفر تفنگچی و پیاده همراه داشت مطلع و در شبی كه چهار فرسنگ بین العسركین مسافت بود سپاه خود را در غایت تعجیل مأمور بسواری و حركت نمود. لشكریان را گمان آنكه جناب خان عزم شبیخون كرده و قصد تدمیر و تنبیه محمد- برات را باین تعجیل بخاطر آورده، همگی لشكر پیاده و سوار مهیای كار و متحرك كارزار و در دنبال موكب خان براهی كه او خود می‌رفت سالك شدند و چون صبح روشن و مقصد خان معین شد و هفت هشت فرسنگ راه بجانب مراجعت پیموده، عنان جلادت بصوب یزد گشوده بودند. چون دار العباد یزد مقر موكب منصور خان پیل توان شیرزور شد، محفلی آراسته و خطبای یزد بفاتحه‌خوانی سلامتی وجود مسعود خان برخاسته، تهنیت فتح گفتند و جناب خان نیز بزبان گوهرفشان اظهار مراسم و حمد و ثنای قادر متعال نموده، بكرات می‌فرمودند كه: فتح همین نیست كه در میدان بدشمن ظفر یابند و در مضمار كین عنان از داوری برنتابند، بلكه فتح عظیم آنست كه سالار لشكر را بسلامت و عافیت از سفر بازدارد و خون از دماغ یك تن بیرون آمدن نگذارد و بحمد الله الملك الاكبر كه این قسم نصرة ما را میسر و نیكو فتح و ظفر بر ما مقرر گشت و امور ما درین معامله بخوشترین وجهی گذشت و چون این
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 143
خبر بحضور معدلت‌پرور رسید موجب اهتزاز خاطر خطیر و مورث تفریح ضمیر منیر شد و تبسم بسیار باوضاع خان رفیع مقدار فرموده، بخندهای سرور لب گشودند. پس علی خان شاهسون را كه از چاكران دیرینه و بندگان پیشینه دولت ابد مدت و اعاظم ارباب جرأت و جلادت بود بكین خواهی مأمور بكرمان و فوجی از بهادران بهرام كمین را با دلیران رزم آئین ابواب جمع او مجددا با تدارك توپخانه و زنبورك‌خانه و نقاره‌خانه و غیره و اثاثه شوكت روانه نمودند. علی خان نیز مدتی در بلوكات و نواحی كرمان رایت نظم و نسق برافراخته و زمستان در گرمسیرات كرمان سپری ساخته و در هنگام بهار در نهایت شوكت و اقتدار تا خارج شهر تاخته، بمحاصره پرداخته و هرروزه تقی درانی پشت دیوار قلعه و علی خان در بیرون صفوف مجادله آراسته، بستیز و آویز برخاسته، نوایر جدال را اشتعال می‌دادند. چون علی خان مزبور جوانی بود در غایت مردانگی و مردی در نهایت فرزانگی، از كمال پردلی پیوسته كالای جان در بازار ضمیرش بی‌مقدار و متاع روان در دكان همتش خالی از عرضه تعداد و شمار، همواره كمیت دلیری را بمیدان مبارزت تاخته و شمشیر كین و تیغ روئین آخته، سر موئی اندیشه و بیم در خاطرش خطور نمی‌كرد. روزی برسم عادت، در هنگامی كه نوایر حرب شعله‌ور و شعله كین خرمن‌سوز چرخ اخضر و بانگ جانسوز گلوله پیوسته در گذر بود، اشقر دلیری را تا بپای حصار قلعه راندند و ساعتی دیر در آنجا فرو ماندند و چشم خریداری بر بروج قلعه گشاده و در كمال بی‌پروائی ایستاده بود. از آن غافل كه جمعی از تفنگچیان در خارج خندق در مغاكی كمین كرده و آن شیر بیشه دلیری را در نظر آورده بودند و در ساعت كمین كردگان از زیر و تفنگچیان فراز بروج از بالا آغاز شلیك، از نیرنگ‌سازی چرخ پیر گلوله بر سینه آن جوان دلیر آمده، در دم وقتش در رسید و از اسب فروغلتید. لشكر منصور از مشاهده آن واقعه با فتور سراسیمه گردیده، دست از اجرای آلات طعن و ضرب و پای از مضمار جنگ و میدان حرب بازپس كشیدند و هریك مراجعت پیش گرفته و در خطه دلنواز شیراز بحضور سعادت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 144
طراز رسیدند. تعیین یافتن غازیان شیر شكار فیروزی نشان و خونخواهی علی خان و افناء و اعدام تقی درانی بعنایت الله تعالی در موعد خود نگاشته میشود.

ذكر واقعات سنوات مباركات هزار و صد و هفتاد و هشت و نه هجری‌

اشاره

قهرمان اقلیم چهارم و دارای مسندآرای این بلند طارم بتقدیرات حق عز و جل و علا در تخت‌گاه حمل قرار گرفته، بمعماری قوای نامیه در دار العلم گلشن از گلبن سوری و نسترن عمارات رفیع اساس بنیاد انداخت و بفرمانفرمائی فروردین قضا در ساحت چمن از دست هزاردستان در عرصه گلستان اساس محكم بنیان آشیان طرح افكند و كارگزار باد بهار بامر خدیو آذاری بناهای دیرینه دی را از بیخ و بن بركند. سردار باد با وقار نسیم اعتدال بحكم خاقان ربیع بجنود مسعود ریاحین و افواج قرین الابتهاج گلهای رنگین مأمور تسخیر خطه بوستان و گرمسیرات گلستان كه چندی بتصرف طاغیان بهمن و دی درآمده بود گردید و سرهنگ هوای نوبهار با سپاه كینه- خواه ریاحین و ازهار بفرمانفر تازه فروردین روانه دار الامان باغ و خان لاابالی از خود خالی بهمن را كه خونی نوباوگان گلشن بود پالهنگ‌خواری بر گردن، بحضور قهرمان گیتی‌ستان اردی بهشت كشیده، بسزای خود رسیده و دیگرباره بازار گلزار از كالای باروای گلها رنگین شد و دامان كوهسار از جوشن لاله و شقایق غیرت جیب و دامان گلچین گشت و (محفل) جلالت و مجلس مناعت و دولت در دار العلم شیراز طراز محفل هفت آسمان گردیده، چندان زر و گوهر زیب جیب و كنار اعیان لشكر و اركان كشور گردید كه در كیسه بحر و كان پشیزی باقی نماند. چون وقایع این دو سال داخل یك‌دیگر و بعضی اسفار و حروب ازین سال بسال دیگر كشیده و در تلو هم واقع گردیده، كلك فسانه‌پرداز آنها را از یك‌دیگر ممتاز نكرده و بیكجا بتحریر آورده و از جمله تسخیر و تصرف قلعه لار و گرمسیرات آن حدود و استیصال و انقیاد نصیر خان لاریست.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 145
مفصل این مجمل آنكه: مدتی بود كه نصیر خان لاری در خطه لار رایت اقتدار برافراخته و مردم گرمسیر را با خود متفق ساخته، بتعمیر احوال خویش پرداخته بود. از قراری كه سابق مرقوم قلم وقایع رقم شده و در حالتی كه محمد حسن خان قاجار بدار العلم شیراز نهضت نموده، ابواب قتل و قتال گشوده بود، نصیر خان مشار الیه ازین دولت جاوید ناامید و بعلت خیانت هرروزه بیم و هراسش بر مزید بود. بورود محمد حسن خان مستظهر گشته، با تفنگچیان لاری و گرمسیری باعانت محمد حسن خان آمده، باقدام خدمت‌گزاری آن سركار می‌پرداخت. در شبی كه شیرازه جمعیت محمد حسن خان در خارج شیراز از هم گسیخت، اوراق معسكرش از یك‌دیگر ریخت، نصیر خان نیز سر خود را گرفته، پای سرعت بجانب لار گشاد و این دفعه از بیم آن جسارت اصرار در مراتب خودداری بیشتر از پیشتر گردیده و از مرحله‌نوردی فیافی مخالفت قدم بازپس نمی‌كشید.
لیكن در باب تحریر عرایض و ارسال رسل و ایفاد پیشكش تقصیری نمی‌نمود و درین مدت كه موكب انجم عدت در سفر خیریت اثر و جناب استظهار الدوله بیگلربیگی و متوجه نظم و نسق و حفظ قلعه شیراز كه متوقف گروه مختلف از دوست و دشمن و مجمع جمع متباین از مرد و زن و اشرار ولایت و مسكن فرق مختلف الصفات بوده كه دقیقه‌ای قطع النظر از رتق و فتق و قبض و بسط آنجا میسر نمیشد و ممكن نبود كه جناب ركن الدوله بیگلر بیگی امور شیراز را معوق و قلعه‌ای چنان را خالی گذارده و بجهت تنبیه نصیر خان مزبور فرصت یافته، انجام كار بطول انجامید. چون ساحت شیراز مطار عقابان بلندپرواز رایات گردون طراز خدیو گردن‌فراز شد، نصیر خان مزبور احدی را روانه حضور فیض دستور و بتوسط عرایض مشروحه بعرض شرف‌اندوزان مجاوران آستان سدره‌نشان رسانید كه: چنانچه حضرت كسری معدلت او را از ملازمت حضور كه بعلت ارتكاب بعضی حركات ناهنجار و اندیشه از غضب قهار قبول شرفیابی ملازمت را در قوه قدرت و مقدار حوصله خود نمی‌بیند معاف دارند و باین تكلیف
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 146
خاطر او را در زیر بار صعوبت نگذارند، برادر خویش را با آن‌قدر تفنگچی كه سرانجام از توابع لار ممكن باشد بدربار معدلت‌مدار فرستاده و از جمله ملازمان و ملتزمان ركاب نصرة انتساب سازد و بندگان ظل الله گیتی‌پناه كه پیوسته با بندگان و چاكران بطریق خاطرخواه ایشان مدارا فرموده و شیوه مرضیه مواسا را از دست نمیدادند مسئول را بعز اجابت مقرون فرمودند. فرستاده او را با خلعت و رقم انجاح مطلب رخصت انصراف داده‌اند و دیگرباره فرستاده مشار الیه بشرف حضور اقدس رسیده، همان مدعا را اعاده كرده بود. بر رای عقده‌گشا كه صورت نمای واقعات مستقبل بود مشخص شد كه غرض از تكرار و تعویق در اتمام كار مسامحه و مداهنه است، كه بلكه چندی هم باین طریق احوال خود را ثابت و خویشتن‌داری تواند نمود. دفعه ثانی كه فرستادگان او مأمور بمراجعت شدند بموجب فرامین قضا آئین بمشار الیه امر شد كه: اگر در قول خود صادق و اقوال و افعال موافقست بطریقی كه خود خواهش كرده و بعرض رسانیده است مأمور والا منتظر ظهور احكام تقدیرات الهی باشند و در آن هنگام بعرض چاكران دربار والا مقام رسید كه: بعضی از ایلات فارس را كه هرساله بخود لار قشلاق می‌نمودند دست بنهب اموال گشاده و بغارت داده است. غرض این مقدمه موجب تحریك غضب قهاری او پیدا بود متقبل تنبیه نصیر خان گردیده و حضرت ظل الله نیز تداركی لایق كه شایسته آن جناب و دو گروهی از اسرا و خوانین و دلیران كیوان خشم بهرام كین از معسكر نصرة قرین مأمور بملازمت آن جناب، در ساعتی كه اخترشناسان دقیقه‌یاب از دقایق اسطرلاب تعیین و مشخص نمودند موكب ظهیر الدوله زلزله‌افكن كوه و صحرا و اضطراب بخش بسیط غبرا گردید و كرناچیان اسرافیل‌پیشه بآوازهای زیرین دمیدند. خارج شهر شیراز مضرب خیام فلك‌انباز گشته، بعد از جمعیت لشكر و تدارك اسباب سفر سلسله‌جنبان و همه شیران صیدانداز و شكارافكن بسوی خطه لار عنان دولت گشاده، بعد از ورود بخطه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 147
مزبور دلیران منصور شروع بجنگ و از نوایر توپ و تفنگ كار به نصیر خان تنگ گردید. شهر لار بتصرف اولیای دولت ابدمدار درآمد و از یك جانب شهر در دامان كوه قلعه‌ای بود همدوش بر قلعه افلاك، بروجش برتر از قبه سماك. نصیر خان در قلعه مزبور متحصن و برفراز كوه قلعه دیگر داشت مشهور بقدمگاه فرازش رفیع‌تر از اوج ماه و در پائین آن دو قلعه دره‌ای بود مشتمل بر نشیب و فراز. نصیر خان مزبور سدی در آن بسته و سد مذكور را مسقف نموده و قلعه مزبور را با قلعه قدمگاه متصل ساخته، فی‌مابین بسهولت و رفاهیت تردد نمایند و در باب محافظت قلعه قدمگاه نهایت مبالغه كرده و جمعی از ابطال تفنگچیان خود را كه محل اعتماد، بلكه موجب اعتضاد او بودند، بجانب قلعه قدمگاه فرستادند، تكیه بر اعانت آنها نهادند و چون حضرت استظهار الدوله و دلیران شیر كمین و دلاوران پلنگ‌كین بر آن جوانب و اطراف قلعه محیط فرموده و از احاطه و محاصره آنها كار بر اهل حصار تنگ و پای ادهم صولتشان از سلك تنگ‌دستی لنگ شده و نزدیك شده بود كه بدرگشائی مقالید تیغهای خارا شكاف بجهت جانبازان معسكر قیامت اثر فتح الباب میسر شود، در آن حال یكی از رجال قلعه بطریق فرار شرف‌اندوز پای‌بوس جناب استظهار الدوله گردید و بعرض رسانید كه: چنانچه جمعی را به تسخیر قلعه قدمگاه مأمور فرمایند او از راهی غیر معهود ایشان را هادی محل معهود و مقصود گردد و حضرت معین الدوله گروهی از نهنگان دریای نبرد و پلنگان كوه‌نورد را كه اكثر غلامان آن سركار بودند مأمور بعروج كوه قدمگاه و فوجی از اسرافیل‌پیشگان نای رزمی نواز را همراه نموده، امر فرمودند كه هنگام افروختگی چراغ نصرة بر فراز كوه و بروج قلعه آتشی برافروخته، كه اشتعال آتش و ارتفاع شعله سركش دلالت بر حصول مقصود نماید و از مشاهده روشنی ایستادگان حضور فیض گنجور را اطلاع بر فتح قلعه حاصل آید. مختصر سخن: در نیم شبی كه افواج ثوابت سیار بر مدارات
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 148
چرخ دوار برآمده، بر بروج این نیلی حصار عروج كردند، مأمورین روی جلادت برفراز كوه، بروج قلعه آتش، همگی پشت بر كوه كران سنگ اقبال بی‌زوال خدیو كشور جلال ستند و پست و بلند آن كوه فلك‌مثال را درنوردیدن آغاز كردند و خود را برفراز كوه و نشیب قلعه قدمگاه رسانیدند و پلنگان قلعه مصاف چون طایر تیزپرواز اندیشه شروع بعروج و مانند دعای مستجاب بر اوج سپهر عروج برآمدند و بیك دفعه شروع بانداختن تفنگ و نواختن نای رعد آهنگ نموده، برسم مقرر آتشی بلند برافروختند و نصیر خان در آن نیم‌شب چشم از خواب گران گشوده و آواز و فغان روئین‌درای از جانب قدمگاه بگوشش رسید. پس از جای خواب سوی بیرون شتاب نموده و در زمان برادر خویش را با فوجی تفنگچی باعانت حارسان قلعه قدمگاه فرستاد و برادر نصیر خان پیادگان بجانب قلعه رخ آورده و اسب جلادت را تا نزدیك قدمگاه پویه‌ور كرده و چون بروج را در تصرف دلیران فیل‌پیكر و دلاوران شیرمنظر دید، از علامت بی‌اتفاقی فرزین‌بخت و مشاهده آن‌گونه كار دشوار و سخت برجای خویش مات و متحیر فروماندند. بهر صورت مراجعت كرده و برادر را از وقوع آن واقعه سخت خبر داد. نصیر خان از استماع آن خبر وحشت اثر كعبتین حواسش در ششدر اضطراب هراس افتاد و چون قلعه قدمگاه بقلعه‌ای كه در جنب شهر موقف او بود اشراف كلی داشت بر انجام و اختتام دولت خود ملتفت شد و بحركت مذبوحی امور قلعه را استحكام داده و چشم براه ظهور مستورات پرده غیب گشاد و حضرت استظهار الدوله شیران بیشه هیجا و دلیران قلعه‌گشا را امر باستحكام داده و حشم را محاصره و اهتمام در محافظت طرق اطراف و اكناف فرموده و چون اصل شهر بنحو مسطور مفتوح مبارزان شیرزور و مقر عسكر منصور شده بود، توپ‌های قلعه‌كوب و خمپارها و تفنگهای دوزخ شرر از جانب شهر و سمت قدمگاه بر قلعه بسته، از رعد آواز توپ و صدمه ژاله گلوله زلزله در بنیان قلعه و غلغله در میان قلعگیان افتاد. بنیاد هستی بسیاری
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 149
از اهل قلعه و دواب و عمارات رفیعه از بیخ و بن بركنده شد و از عدم ذخیره و فقدان آذوقه كار بجائی كشید كه تلخ‌كامان حنظل جوع از شربت خوشگوار مرگ مذاق امید را شیرین و التهاب آتش بی‌نوائی را بجرعه‌بخشی ساقی اجل تسكین می‌داده هرروز جمعی كثیر از تفنگچیان و سایر اهل قلعه و بسیاری دواب از پای افتاده، روی بوادی عدم می‌نهادند. الغرض نصیر خان در باب قلعه‌داری یك چند هم حركت مذبوحی می‌كرد و برشحه تدبیر آبی بروی كار می‌آورد، تا آنكه از اعیان معاونین خود، بلكه از قاطبه اقربا و همگی اصدقا آثار برگشتگی بخت و علامات سرگشتگی مشاهده می‌نمود و كار بجان و كارد باستخوان رسید و بجز از طلب امان چاره ندید و برادر خود را روانه خدمت جناب سراسر سعادت استظهار الدوله و طلب‌نگار امان شده و استدعا نمود كه: در صورتی كه راه خدمتگاران را بپای امیدواری پیماید جواد آرایش در میدان بندگی بجولان درآید جان و مال و عرض او از تعرض مصون و محفوظ بوده، دست جفا از دامان آنها كوتاه باشد. جناب بیگلر بیگی از راه مرحمت كه جبلی این دودمان رفیع الشانست آن صید بدام افتاده را امان داده، جان و مال و ناموس او را از تعرض دست تسلط معاف و پیمان را بایمان مؤكد فرمودند. نصیر خان باطمینان حبل المتین مروت حضرت ظل اللهی و خاطر جمعی پیمان و ایمان مؤكد جناب استظهار الدوله استظهار یافته، از قلعه بیرون شتافت و مورد نهایت الطاف و اشفاق گردید و بنحو خاطرخواه هیچ‌گونه دست تعرض بدامن جمعیتش نرسید و از آن گذشته انواع احسان و اكرام درباره او بعمل آمده، كه زیاده بر قدر و مقدار طمع و توقع او بود و نصیر خان را مخدره‌ای در تتق عصمت می‌بود و در سلك پردگیان حریم جلال جناب ظهیر الدوله منسلك گردید و شرف مصاهرت علاوه سعادات دیگر گردید و بعد از تمشیت امور ولایت و انتظام مهام رعیت حكم اقدس اعلی را كه درخصوص تخریب قلاع نصیر خان صادر شده بود متابعت و مشار الیه را با كوچ و بنه و اولاد و اتباع كوچانیده
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 150
و از خطه لار غم‌پرداز وارد شیراز و بزیارت آستان آسمان طراز مشرف گردید و حكومت لار بمسیح خان بنی عم او، كه همیشه از جمله مقلدان قلاده فرمان‌برداری بود، مفوض و مرجوع شد و نصیر خان مزبور بعد از مدتی مستدعی تفویض حكومت لار گشته، هرچند اكثر مردم معهذا بمصداق «حب الشیئی یعمی و یصم» خواهشمند این مطلب شده و از آنجا كه ارباب نیاز هرگز از مرحمت عاجزنواز حضرت ظل اللهی محروم نتواند بود استدعای او قرین اجابت گشته، بورود نواحی لار یكی از كدخدایان آن ولایت در وقت فرصت خنجری در كار آن بیچاره كرده و بزخم خنجر مذكور درگذشت.

بیان تتمه احوال كرمان و بقیه امور تقی خان درانی و سایر معاملات آن زمان بتقدیر ملك جاودان‌

مقالید گنجینه معانی و مفتاح كنوز سخنهای نهانی یعنی قلم بدایع رقم قفل از درج حكایت می‌گشاید كه: چون چگونگی قتل علی خان شاهسون بطریقی كه كلك صفحه‌طراز فسانه‌پرداز شد بعرض حارسان سده جلال رسید حضرت ظل اللهی را آتش قهر قهرمانی شعله جانسوز گرفت. تنبیه آن كوه‌نورد قلعه نادانی و مرحله گرد فضای بی‌سر و سامانی یعنی تقی درانی و سایر حشرات كوهستانی و غولهای بیابانی را این دفعه نامزد نظر علی خان زند فرمودند جوقه‌ای از شیران بی‌سلاسل و فرقه‌ای از روئین‌تنان خاره‌دل را بهمراهی مشار الیه با تدارك خوب و اثاثه مرغوب بجانب مطلوب روانه فرمودند و خان بآئین شایسته اعلای لوای اقتدار كرده و روانه كرمان و در نواحی بلوكات توقف و بقبض و بسط امور و بست و گشاد كار جمهور و تنبیه مخالف و ترفیه مؤالف پرداخته، امور ایشان را منظم ساخت. رفته‌رفته بخارج دار الامان رسیده، خیام شهر خروج كرده و هردفعه جمعی كثیر از اعوان خویشتن را بمعرض تضییع درآورده و از تنگی محاصره نیز كار برو تنگ و گندم و جو با طلا و نقره هم‌سنگ شده بود و از كشاكش مدت تسلط او و شدت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 151
تك‌وپو كار مردم بر جان و سودشان یكسر بزبان رسید و از كثرت زحمت و نكبت ناتوان گردیده بود و بفكر رفع اتفاق نمودند و در جزو با نظر علی خان سازگار و در مخاصمت تقی با یك‌دیگر موافق و یار گردیده كه كار آن مفسده‌جو را بسازند و صفحه ولایت خود را از لوث وجود او پردازند. پس جماعت مشیزی كه در نزد تقی پایه تقربشان از دیگران رفیع‌تر بود شباهنگام از برجی كه محافظت آن تعلق بایشان داشت احدی را بزیر فرستاده و بنظر علی خان پیغام دادند كه فردا سواران سپاه نصرة همراه را منقسم بچندین دسته كرده و هردسته بیكی از دروازه‌های شهر رفته، در محاربات دروازه صف بسته، حاضر باشند كه چنانچه تقی مذكور از حقیقت اراده ایشان تفرس نموده و بجانب وادی فرار شتاب نمایند از هرطرف دروازه كه بیرون آیند سواران حاضر بوده، او را دستگیر نمایند و هنگام صبح كه سپهدار مهر انور بر اشقر چرخ اخضر برنشسته و دروازه افق خاور را محل فرار سپاه انوار ساحت نظر علی خان پای در ركاب كمیت دلیری نهاده، با فوجی از سواران ضیغم شكار نزدیك حصار آمده و سواران بر دروازه‌ها تقسیم و منتظر ظهور تعهدات جماعت مشیزی ایستاده، از آن جانب تقی درانی بعادت هرروز سوار مركب ادبار و متوجه سركشی بروج دروازه‌ها شد و نخستین برفراز حصار قلعه برآمده، علامت سیاهی سواران را در جمیع دروازه‌ها مشاهده كرده، اعوان و انصار خود را نیز در طریقه سلوك و رعایت و لوازم خادمی و مخدومی برخلاف هرروز دیده، از مشاهده این حال تغییری بر احوالش بهم رسیده و بغایت مخوف و مشوش گردید.
پس بجانب دروازه‌ای كه بسمت دران و سایر كوهستانات و از آن دروازه تردد می‌نمودند عنان داده و مضطرب‌وار روی بآن صوب نهاده و جماعت مشیزی كه جمعیت ایشان بیشتر از سایر اعوان و انصار او بود اطراف او را داشته و حسب الواقع باختیار خودش نمیگذاشتند و آن نابكار مفسده‌كردار از اطوار ایشان سوء ظن حاصل كرده از
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 152
ایشان بر فساد امر خویش یقین حاصل كرد و روی بجانب نارین‌قلعه آورد و چون محافظت نارین‌قلعه نیز در عهده مشیزیان بود شروع بافكندن تفنگ و از آنجا نیز راه دخول را برو تنگ كرده و در آن حال جماعت مشیزی یعنی اعیان مشیزی كه در موكب مشار الیه بودند پرده از روی ما فی الضمیر برداشته آشكارا باو گفتند كه: بغیر از آنكه طریق اردوی نظر علی خان را پیمودن‌گیری و خدمت‌گزاری آستان كروبیان اقدس را بجان خویش بپذیری چاره دگر نیست. آن سرگشته بخت چون یقین داشت كه اگر برخلاف رای ایشان رفتار نماید و پای چاره‌سازی بهنجار گشاید او را گرفته بدست نظر علی خان خواهند سپرد و تخته پاره خود را بهیچ تدبیری از آن ورطه بساحل نجات نمی‌تواند برد ناگزیر و ناچار برای رضای ایشان رفتار نمود و پای بیچارگی بجانب اردوی نظر علی خان گشود و رخارخ سردار معظم الیه را ملاقات و سر عجز بر زمین عبودیت سود و نظر علی خان آن صید زبون گشته را باردوی سپاه ظفرپناه آورد و مقید و مراتب گزارش را معروض سده جلال خدیو دریا نوال گردانید.
فرامین قضا آئین از مصدر عز و تمكین صادر و بعهده نظر علی خان مقرر شد كه بسطام خان كارخانه‌ای سركرده غلامان چخماقی را با موازی پانصد سوار بجهت محافظت ولایت و پرستاری سكنه و رعیت دار الامان كرمان گذاشته، سایر عساكر منصور و تقی مزبور را برداشته، عنان ادهم سرعت را بصوب مراجعت گشاده و نظر علی خان از قرار مقرر معمول و مراحل شوق عتبه‌بوسی را بپای امیدواری نور دیده و بزیارت آستان كیوان مكان رسید و تقی مذكور مورد سیاست قهاری گشته، در حضور عدالت دستور بطناب غضب از عالم فانی درگذشت و دست اجل بساط عمرش را درنوشت و زمانه سزای اعمالش در كنار نهاد و بجهت عبرت اولو الابصار در ساحت میدان جلو خان جسدش بر خاك مذلت افتاد و میرزا حسین كلانتر سابق و آقا علی سیرجانی كه در ایام عصیان و طغیان تقی درانی راه‌نورد طریق خدمت بودند از شفقت و مرحمت خاطر آفتاب خاصیت لقب خانی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 153
یافته و منصب حكومت نیز بایشان عنایت و رقم و خلعت ایالت بایشان كرامت شده و بعلت شكستگی و پریشانی كه از تردد لشكر بنحوست آن مشئوم بداختر برعایا و برایا روی داده بود مال و جهات یك ساله را بتخفیف مقرر فرمودند. حكام مزبور را مرخص و روانه محل ایالت و بسطام خان را باتفاق سایر غازیان بحضور فیض گنجور طلب داشتند.

ذكر بنیاد عمارات مباركات در خطه غم‌پرداز شیراز و چگونگی آن زمان‌

مهندس قلم خجسته رقم از مقرنس‌كاری حكایت زیب‌بخش قصور بی‌قصور اوراق می‌گردد كه: چون رای ارجمند و خاطر مشكل‌پسند آن شهریار دشمن‌شكار خصم‌گیر عدوبند الكای فارس را بجهت مستقر دولت برگزید و اختیار فرمودند، الحق آن كشور روح‌پرور در فضا و صفا خلاصه جمیع ممالك عالم و تختگاه كسری و جم و بی‌تكلف جنتی تازه و بهشتی خرمست و در ساحت فساحت فارس خطه شیراز شهریست بغایت جان‌فزا و دلنشین و سوادیست رشك گلستان ارم و غبن نگارستان چین و از لطافت هوا و شرف فضا و عذوبت ماء غیرت خلد برین و سرآمد معموره روی زمین، پس همت والا نهمت بعد از انصراف از سفر لار و مراتب سعادت كه جمیع كارها بكام و همگی (امور) بر وفق مرام صورت انجام یافته بود بفكر تعمیر و مرمت قلعه شیراز و آبادی و رونق آن خطه گیتی طراز افتاد و چون محكمه مضبوط و سرانجام مالا بد آن هرصاحب شوكتی را ناگزیر رامر جهان داریست و در تعمیر بروج و باره و تدارك توپ و خمپاره و سایر اسباب قلعه شروع فرمودند. هرچند اقبال بی‌زوال در معنی حصاری بود متین و بخت بلند و طالع ارجمند جداری بود مستحكم از پاسبانی لطف حضرت رب العالمین، لیكن در مرتبه ظاهر و عالم صورت تعیین قلعه مستحكم و بنای محكمه محكم كه مسكن و مأمن بنه ملتزمان ركاب سعادت مآب و پناه خدم و حشم ملازمان موكب نصرة انتساب می‌گردد باشد ضرور و در كار و بجهت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 154
خرسندی ظاهر پرستاران آن حضرت در اساس نهادن و انتظام دادن آن لا بد و ناچار بود و هرچند قلعه شیراز قبل ازین بمعماری همت (والا) نهمت ببروج و باره متین مشحون و بخندق بسیار عمیق مقرون گردیده و نهایت انتظام و كمال استحكام داشت و در آن هنگام امر مقدس مجددا تالی امر قضا و حكم قدر گردید و در هردروازه شهر دو شاه برج بسیار متین و بغایت عظیم كه هریك در وسعت با شهری برابر و در رفعت سركوب سپهر اخضر بودند بنیاد نهادند و جمیع حصار و چهار ركن جدار قطعه‌بقطعه منهدم ساخته و مجددا باتمامش پرداخته مجموع را تجدید نموده و بروج و پاره‌ای را بنیاد فرمودند كه بن آن در پشت گاو زمین و بامش بر فراز سپهر هفتمین می‌رسید و مسافت تیر پرتابی خارج هردروازه‌ای برجی چون محكم قلعه‌ای برآورده و بسنگهای لعلی رخام مستحكم كرده و بر فلك ذات البروج رسانیدند و در حفر خندق محیط چندان كوشیدند كه بضرب تیشه مقنیان صنعت‌پیشه و قوت بازوی نقابان قوی‌تیشه بازوی گاو زمین بستوه آمد و چون اطراف اربعه شهر مشتمل برفراز و نشیب بسیار و اراضی اكناف حصار بغایت ناهموار بود فرمان اقدس شرف نفاذ یافت كه مردان توانا و جوانان كارآزما از جمیع ممالك جمعیت نموده و موجب تسطیح اطراف شهر گردند و احكام قضا نظام درین خصوص بعهده بیگلر بیگیان و حكام هرمملكت و هرولایت شرف صدور یافت كه دوازه هزار نفر دیوهیكل پیل‌پیكر بیلدار استوار روانه دربار فلك اقتدار سازند، كه در مدت گرمی هوای تابستان بانجام امر مذكور پردازند. حسب الامر معلی عمله مذكوره وارد اراضی گرداگرد شهر گردیدند. مقرر شده بود كه فوج‌فوج مغنیان نغمه‌پرداز و مطربان بربطنواز و موسیقی‌دانان موسیقارساز قدم‌بقدم بساط نشاط و اسباب مسرت و انبساط گسترده و عمله مذكوره در كمال عیش و سور و نهایت بهجت و سرور بشغل مزبور مشغول باشند و هرروزی از آن ایام مسرت انجام چون روز نوروز قرین شادمانی و هرساعتی از آن اوان عشرت‌اندوز چون ایام جوانی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 155
میگذشت و چون هوای صیف سپری گشته موسم شتا دررسید و نوبت دم سردی هوا و تواری مردم در بیغلها گردید عمله مذكوره حسب- الحكم خدیو كشور مروت مرخص و روی باوطان خود آوردند، كه سایر ازمنه سال را راحت‌گزین و خانه‌نشین بوده، در مساكن خویش بتعمیر احوال فرزند و زن قیام نموده و در بهار دیگر مراجعت بآن فضای فیض‌پرور، امور مذكوره را از سر گیرند و بامنای دولت ابد مدت و رؤسای سپاه انجم كثرت و اعیان و اعاظم مملكت كه خدمت‌گاران حضرت فلك رفعت و ملتزمان آستان گردون فسحت بودند مقرر شد كه در آن خطه دلپذیر عمارات رفیع و قصور منیع بجهت نشیمن خویشتن اساس نهاده و باتمام رسانند. حسب الفرمان والا قرب یافتگان درگاه فلك اعتلا طرح عمارات دلگشا و بنیاد قصرهای روح‌افزا پرداخته، چندان كاخهای مرغوب و سراهای خوش اسلوب صورت حصول گرفت كه آن خطه دلنشین رشك نگارخانه چین و غیرت خلد برین گردیده گویا معمار قضا اساس كهنه شیراز را درنوردیده بساطی تازه چید. چون از قراری كه مرقوم و مشروح گردید سواد دلنواز شیراز دار الملك دولت ابد انباز و مستقر اجلال و عزاز شد در آن خطه خلد مبانی چنان مكانی كه دولت‌سرای آن حضرت تواند شد نبود و از آن گذشته رای ارجمند و خاطر مشكل‌پسند ازین معنی تحاشی داشت كه در خانه و سرای پرداخته گذاشتگان و گذشتگان منزل و مكان فرمایند و رای عقده‌گشای چنین اقتضا نمود كه بنای نارین قلعه‌ای مشتمل بر عمارات رفیعه و بناهای بدیعه كه قابلیت حرم‌سرا را داشته باشد بنیاد فرمایند و در خوشترین مكانی از امكنه آن ملك ارم سلك زمینی وسیع فسیح اختیار فرمود، فرامین قدر تمكین خطاب بحكام و كلانتر و ناحیه‌داران اعمال دیوان عدالت اركان در كل ممالك محروسه نگاشته كلك تأكید شد كه معماران صنایع‌پرور و استادان بدایع‌ساز و بنایان اقلیدس‌شعار و نجاران شیرین‌كار و نقاشان هیكل‌نگار و سنگ‌تراشان فرهادتن و قوی دستان خاراشكن و مقنیان نقب‌زن و هندسه‌دانان نقش‌بند و نازك
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 156
طبعان مشكل‌پسند و سایر ارباب صنایع و اصحاب بدایع آنچه در هر بلدی از بلاد ایران‌زمین می‌باشند جمع آورده و مركب و باركش و وجوه اخراجات و سایر تداركات از مال دیوان مهم‌سازی و تدارك جود و اهل و عیال هریك بقدر حال سرانجام و بطریق استعجال روانه دربار فلك مثال و مضامین فرامین واجب الامتثال را متابعت و مسارعت نمایند. بعد از آنكه فرامین مطاعه بمضمون مشحون مشروح مباهات‌بخش متصدیان امور دیوانی هرمملكت گردید و هریك بطریق فرموده صنعت‌كاران الكای خود را جمع آورده، مایحتاج سرانجام و روانه دربار ملایك مقام نمودند از هرمملكتی از ممالك عراق و فارس و آذربایجان و دار المرز و كوه‌كیلویه و عربستان و حویزه و توابع و بلاد خوزستان صنعت‌پیشگان گروه‌گروه روی امید بدرگاه عرش شكوه آوردند و در اندك زمانی از بنا و نجار و نقاش و سنگتراش و معماران مجسطی‌گشا و استادان بدایع‌نما و پیرایه‌بندان صنایع پیشه و كارپردازان صایب اندیشه و كوه‌بران قوی‌پیشه در آستان آسمان‌شان چندان جمع آمد كه از اهل كشوری فزون‌تر و با لشكری برابر بود. پس كارگزاران دربار عظمت‌مدار بتدارك مصالح كار پرداخته، در اندك زمانی از چوب و سنگ مرمر و سایر آئینه‌های بزرگ عریض و طویل كه از ممالك روس و روم و بلاد فرنگیه وكلای دولت جاوید مدت سرانجام كرده، تجمل سفاین و اراده گردان و غیره نقل می‌نمودند چندان جمع گشت كه اطلاع بر حقایق قدر و مقدار آنها از قوه ادراك مدركان و حصرشان از حد اوهام افزون بود و استادان هرصنعت و پیشه‌وران هرحرفت بجهت انجام مصنوعات خود كارخانهای بافسحت گشوده، شروع در بدایع فنون و هریك در فن خویش آغاز اقسام سحر و فسون نمودند و حضرت ظل الله كشورپناه كه مهندسان اقلیدس همتا و اكردانان مجسطی‌گشا طفلان سبق‌خوان دبستان ادراكش بودند بنفس نفیس متوجه طراحی آن بنای دولت مبنا گردیده، در طالعی میمون و ساعتی فرخنده و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 157
همایون طرح آن نقش بدیع و بنیاد آن كاخ را استادان سحر كار و بنایان هندسه‌نگار دست سروری و بازوی سحرپروری گشاده، اساسی چیدند كه دیده چرخ پیر از آغاز عمارات عالم‌تابان روز چنان بنائی ندیده و معمار قضا از بدایت تعمیر ربع مسكون تابان زمان چنان اساسی نچیده. سپهر اعلی در پیش رفعتش با زمین برابر و چرخ والا در برابر اوجش از هرحضیضی فروتر. شرفات عالی درجاتش را با اوج فلك ادعای همسری و اركان رفیع الشانش را با فراز چرخ مینا دعوی برابری. گل زرین شمس شمسه طاقش و قالب سیمین قمر خشت و اوراقش. گل باغش چون پاره گل رخسار خود را و شان بناز پروریده و هرتازه نهالش چون نهال قامت سهی‌قدان آفت خزان ندیده. القصه بمعماری همت بلند و طراحی رای ارجمند چنان حصاری استوار و اساسی عرش وقار برپا شد كه اساس قصر كسری در زیر سایه‌اش و طاق خورنق فروترپایه‌اش. چون سرای مزبور مشهور بارگ بجهت حرم‌سرای وضع شد و مكان نشیمن بسیار در كار داشت سه تالار بلندپایه بهشت پیرایه اساس نهادند و سطح محدب فلك بسقف هریك مماس و دستگاه این نه طاق در برابر پست- ترین طاق هركدام بغایت بی‌اساس بود، بآئین دلكش و وضع خوش مشحون نمودند كه آئینه آفتاب و مرآت ماه باوجود روشنیها بغایت تیره و چشم سپهر آبنه‌گون از بوارق انوارشان خیره بود و در جوار طالارهای ثلاثه طنبیهای وسیع فضا و ایوانهای مسرت‌فزا تحتانی و فوقانی بنیاد نهاده و در و دیوار هریك را بطلای منقش محلول ملمع نمودند و تصویرات روحانی مثال كه مانی نقاش از رنگ‌آمیزی آنها حیران و بهزاد مصور از وضع نیكوشان انگشت حیرت بدندان بود مكان‌بمكان نصب نمودند. القصه ساحت هرایوانی از نقوش غریب و صور بدیع رشك گلستان ارم و عرصه هر شبستانی از پیكرهای دلكش و تمثالهای حوراوش غیرت بیت الصنم گردید. سنگهای رخام كه از معادن شیراز اخراج و احجار مرمر كه از دار السلطنه تبریز و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 158
دار العباده یزد استخراج و بحمل اراده گردان نقل می‌شد زیاده از آن و نه‌چندان بود كه محاسبان اوهام در شهور و اعوام تعداد آنها توانند. از آن جمله ستونهای سنگ هشت ذرع و نه ذرع طول بجهت تالارهای عمارات مباركات از معادن شیراز اخراج شد كه بجهت هیچ‌یك از سلاطین اورنگ‌نشین و خواقین صاحب تمكین سلف و خلف میسر نشد و نخواهد شد و حصاری محیط آن عمارت جهان وسعت شد منتهی بدو برج كوه‌پیكر و باره فلك همسر كه عروج طایر تندپرواز اندیشه بر معارج آن ممكن و میسر نیست و صعود پیك سریع السیر متخیله بر مدارج او میسر و مقدور نه. جمیع آن سنگهای لعلی رخام بنحوی صورت استحكام پذیرفته كه اگر خواهند بتیشه تدبیر سر موئی رخنه در اساس استوار آن افكنند از بابت محالات و تصور پر كاهی دخل و تصرف در بنیان پایدار آن از مقدمه خوارق عاداتست و آنچه وجوه نقد از خزانه عامره صرف اجرت عمله و انعام استادان صنعت‌گار و پیشه‌گران بدایع‌نگار گردیده و بمصارف آن بنای دلگشا رسیده بی‌سخن سرمایه پادشاهی ذی شوكت بود، تا بسایر مصالح كه شتران و قاطران سركاری حمل نمودند چه رسد؟ سخن كوتاه:
از سلاطین سلف و خواقین خلف از ایام گذشته و اعصار مستقبل نبسته و صورت وقوع نخواهد بست. كلك دو زبان از ایراد مفصل آن عاجزست.

ذكر وقایع سال فرخ فال هزار و هشتاد و رسیدن بهار بهجت آثار بامر آفریدگار كون و فساد

اشاره

از ورود بهجت نمود بهار خرم فیروز و قدوم مسرت لزوم نوروز گیتی‌فروز عرصه بسیط غبرا و ساحت كوه و صحرا رشك فرمای بستان‌سرای سپهر اخضر و غیرت‌افزای چرخ مینا گردیده و استادان قوای نامیه كه چندی بعلت سرمای زمستان و ابتدای برف و باران دست از تعمیر باغ و بستان كشیده بودند بفرمان خدیو نوبهار دیگر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 159
باره روی صنعت‌گاری گشودند و نقاشان بدایع‌نگار صنع بیچون به رنگ‌آمیزی قلم قدرت بناهای روح‌افزای گلشن و گلزار را باقسام گلهای رنگین و انواع ازهار و ریاحین مشحون فرمودند. سرهنگان قوای ربیعی بفرمان فرمائی فروردین بجهت قلع مواد طاغیان زمستان و جزیره‌نشینان برف و باران متوجه دیار گلشن و گلزار گشتند و مهندسان شیرین‌كار قمری و هزار در ساحت گلزار دیگر بار بمخلب و منقار آشیان جمع آورده و آغاز عمارت كردند و از فیض بهار عرصه خاك غیرت گلزار افلاك شده و از یمن قدوم اردی بهشت فضای كوه و دشت رشك باغ بهشت گشت. پیرایه‌بندان هنرمند بآراستگی محفل نشاطآرائی بزم انبساط بازوی هنروری گشادند و مجلس نوروزی بصد فر و زیب چنان ترتیب یافت كه نگاربندان محفل سپهر بتماشای آن محفل زیبنده و تفرج آن بزم فریبنده دیده حیرت گشودند.
برودوش اعتبار سران سپاه و سراپای افتخار چاكران درگاه از شعشعه خلاع خورشید شعاع روشنی بخش دیده مهر و ماه گردید. چون امور عمارات مباركات از نقاشی و سنگ‌تراشی و نجاری و نازك‌كاری ناتمامی داشت فرامین مطاعه و ارقام لازم الاطاعه درخصوص احضار عمله و استادان صنایع‌دان كه در آغاز زمستان رخصت یافته، بمساكن خود شتافته بودند شرف اصدار یافته، دیگرباره فوج‌فوج ارباب صنایع به آستان فلك اركان جمع آمده، شروع باتمام بقایای امور عمارت نمودند. در خارج خطه شیراز دلنواز قناتی جاری بود مشهور به ركناباد و آب آن در عذوبت و لطافت سرآمد جمیع قنوات و میاه فارس بود، ممدوح و محسود نكته‌پردازان الكای مزبور و تعریف آن در دیوانهای سخن‌سازان، خصوص هزاردستان گلستان معنی طرازی خواجه حافظ شیرازی مذكور و در میان عرب و عجم مشهورست.
رای فلك‌آرا اقتضا نمود كه آب مزبور را بشهر آورده، در عمارات مباركات جاری سازند و چون در بیرون شهر رودیست بسیار عریض، در بعضی اوقات سال موسم سیلاب رودخانه بدیل دریائیست پراضطراب،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 160
نهری كه بجهت آب مزبور در عمارات عالیات احداث می‌شد می‌بایست از رود مزبور عبور نماید و از آن گذشته خندق قلعه شهر كه بیست و دو ذرع عمق داشت در معبر نهر محدث مذكور واقع و خاكریز حصار نیز از جمله موانع و بهر صورت ایصال آن آب بشهر خالی از اشكال عظیم نبود. استادان كارآزما در اتمام آن مهم ید بیضا نموده، بازوی صنعت‌وری گشوده، در زیر رود مذكور كه عرضش از طول زمانه بیشترست مجرائی برسم شترگلو احداث و آب از زیر زمین رود بساحل آن طرف رسانیده، از تنور شترگلو بر ظاهر زمین اظهار كردند و كذلك در خندق عریض و طویل و عمیق و حصار شهر و خاكریز نیز بطریق مذكور شترگلو دیگر احداث و همچنین از خندق ارك بهمان نسبت گذرانیده، بی‌صعوبتی داخل شیراز و عمارات عالیات گردانیده و استیفای آنچه از وجوه نقد كه از خزانه صرف این جزئی مطلب شد كه جزو ضعیفی از اجزای آثاریست كه در آن خطه دلپذیر بیمن همت خدیو جهانگیر صورت بست از قوه محاسبان اوهام بیرون و از حد حوصله مستوفیان عقول افزون بود. انهار دیگر و قنوات جدیدی احداث، از آن بیشتر باصل شهر و بشرب سایر اراضی و صحاری فرمودند و تفصیل آنها موجب اطناب و باعث طول كلام كتابست. چون غرض اصلی و مقصود كلی از وجود این خجسته دفتر ایراد وقایع جان‌پرداز و سایر واقعات اوان دولت و امان شوكت این خدیو معدلت‌گستر یعنی داور فیروزمند محمد جعفر خان زندست و سایر وقایعات خصالیه حضرت ظل الله عم بزرگوار این خدیو كسری شعار بطبیعت رقم زده كلك قرین السعادات می‌گردد، لهذا بایجاز و اختصار آنها كوشیده، از اطناب احتراز ورزیده، انشاء الله الملك العزیز وقایع دولت این شهر ارم بهر از جزویات و كلیات بطریق تفصیل و تطویل نگاشته كلك میمنت دلیل خواهد گردید. از عمارات جان‌پرور دلپذیر و باغهای مسرت فزای بهشت‌مانند و بازارها و كاروانسراها و انهار و اشجار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 161
و غیره آثار آن حضرت در آن ملك فردوس فسحت زیاده از حدود اظهارست.

بیان احوال امیر مهنا و غائی و گزاری كار آن‌

امیر مهنای وغائی ولد میر ناصر از مشایخ بندر ریك قبل از آنكه آفتاب عالم‌تاب این دولت ابدی انتساب بر ساحت الكای دلگشای فارس تافتن گیرد و روضات احوال اهالی آن عرصه جنت مثال از انوار بدر منیر توجه خدیو كشورگیر روشنائی پذیرد مهنای مذكور میر ناصر ولد خود را بتقرب دوستی و رعایت شاهدی بقتل آورده، از خباثت ذاتی و خیانت جبلی برادران و اعمام و عمزادگان و اقوام خود را نیز بدفعات مقتول و در بندر ریك بجلالی و آرامی افزون از حد زیست. چون الكای فارس در مرتبه اول از انوار توجه داور معدلت‌پرور روشن و فضای نشاطافزای شیراز از فیض التفات خدیو كشور طراز غیرت گلزار و گلشن گردیده مهنای مزبور را بحضور فیض گنجور طلب فرمود. چون نظر سعادت اثر آن حضرت شناسای عیار ذات هرنیك و بد بود او را از جمله مفسدین غدار دانسته، در دربار فلك اقتدار امر بتوقف فرمودند. در حالتی كه رایات نصرة طراز بعزم سفر خیر اثر از دار العلم شیراز در اهتزاز آمد میرزا محمد بیك خرموجی دشتستانی كه داماد مهنای مذكور و از جمله خدمت‌گزاران حضور فیض دستور و بمزید خدمت‌گاری و اخلاص كیشی بر همگنان تفوق و پیشی داشت ضمانت كرده، استدعا نمود كه وكلای عالی دولت دوران مدت مهنا را مرخص نموده، بضبط بندر ریك و ریش‌سفیدی جماعت وغائی سرافراز و روانه بنمایند، كه بطریق سوابق ایام متوجه امور متعلقه بخود باشد. كارگزاران درگاه خلایق امیدگاه نظر بقدمت خدمت میرزا محمد بیك استدعای او را قبول فرموده، مهنا را بضبط بندر ریك و ریش‌سفیدی جماعت وغائی سرافرازی داده، روانه موطن اصلی و رایات مهر اشراق بجانب الكای عراق متحرك گردیده، امیر مهنا نظر بشرارت كه با آب و گلشن معجون و بنابر فساداندیشی كه دلش بآن مفتون بود بورود
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 162
بندر ریگ از شیوه متابعت نكول و از شاهراه عدالت عدول نموده و در ساحل بحر عمان امواج بحر افساد و اضرارش از صرصر شرارت و تندباد خیانت باوج كیوان رسید. چون استظهار الدوله نظر بمشاغل كلیه قلعه شیراز و ضبط و نسق آن‌كه درخصوص تنبیه نصیر خان نیز اظهار و اشعار شد در غیبت برادر ارجمند فرصت حركت از شهر و قلعه شیراز نمی‌كردند دو سه مرتبه سرداران تعیین و جمعی را باتفاق ایشان بسروقت آن طایفه طاغیان فرستاده و چون بعضی از اشرار ناس و گروهی قاطعان طریق بر مهنا جمعیت نموده، از بیم فساد حال خود در معاضدت او بازوی جلادت گشوده، فدائی‌وار مبارزت می‌نمودند، كاری از پیش سرداران مأمور نمی‌رفت. در اواخر كه موكب ظفر كواكب از عربستان انصراف فرموده، مرحله‌نورد طریق سعادت رفیق فارس بودند جناب ظهیر الدوله امیر گونه خان افشار را سردار كرده، با جمعی از افواج دریا امواج بجهت تنبیه و تأدیب آن غریقان لجه فساد روانه نمودند. چون مهنای مزبور از استماع توجه موكب منصور بجانب فارس و رسیدن امیر گونه خان با سایر نهنگان دریای تیغ و سنان تاب مقاومت و توقف در بندر ریگ نیاورده، از بیم لطمات دریای عمیق قعیر بعید غور اردوی كیهان بوی او از تلاطم قلزم ذخار بی‌كنار معسكر دلیران جنگجو غرقه شدن در بحر عمان را رضامند و خرسند گردیده، اموال و اسباب و اعوان و انصار خود را بكلیطی چند كه موجود و مهیا داشت حمل و خویشتن را بدریا افكند. پوشیده نماند كه در بحر عمان قریب بسواحل فارس دو جزیره می‌باشد: یكی مشهور بخارك و دیگری مشهور بخاركو و جزیره خارك مشتملست بر آبادی و عمارات و وجوه و عیون و میاه بسیار دارد و بسایر جزایر مشحون بجمعیت سكان و وسعت مكان و یكی از وكلای سركار و لندیس در آنجا متوقف، با مال و منال بسیار از امتعه و اقمشه بی‌شمار، بوكالت پادشاه افرنج و لندیس متوجه معاملات بوده، از اسباب رزم و ادوات حزم آنچه لابدست در جزیره مزبور مهیا داشت. مهنای مذكور بعد از آنكه مدتی در روی آب لطمه‌خور چهار موج اضطراب بود در جزیره خاركو كه قریب بخارك واقعست و بعلت قلت آن وضیق مكان و عدم قابلیت سكنی احدی در آنجا ساكن نیست
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 163
لنگر اقامت افكند. در كمال شكسته حالی می‌زیست، بعد از چندی از عدم قابلیت مكان بجان و از قلت جمع اسباب معیشت بامان آمده، در طمع تصرف خارك افتاده بود. روزی چند در تدبیر می‌بود كه بلكه چاره‌ای اندیشد كه جزیره خارك را از تصرف فرنگی انتزاع نموده، از تنگی مكان و عدم قابلیت آن رهائی یابد. در آن حال فرنگی مزبور را همسایگی مهنا متوحش گردانیده، با شیخ سعدان ابوشهری كه از خدمت‌گزاران دولت جاویدان بود بزور قاصد و پیغام اتفاق نموده، شیخ سعدان مشار الیه جمعی از اعراب طایفه خود را با كلیطهائی كه داشت و كپیتان فرنگی نیز گروهی از فرنگیان را با سفاین خویش استعداد نموده، باعانت یك‌دیگر از روی آب بصوب جزیره خاركو شتاب و روی باخراج امیر مهنا آوردند، كه شاید او را از جزیره خاركو بیرون كرده، جزیره مزبور را از لوث وجود او بپردازند و خویشتن را از تشویش همسایگی او فارغ سازند. پس مهنا از مشاهده آن حال باتفاق جمعی از ابطال كه در نزد او اجتماع داشتند در مقام مدافعه برآمده و در روی آب آتش انقلاب باوج چرخ دولاب رسید. بعد از گیر و دار بسیار فرنگیان و شیخ سعدان را شكست افتاد. جمعی كثیر از ایشان مقتول و همه بهزار زحمت جان از آن ورطه هلاكت بیرون برده، خود را بمكانهای خویش رسانیدند. مهنا را از وقوع قضیه آتش طمع تصرف خارك تیز و نایره تقاضای خاطرش زیاده شعله‌ور گردید، در هنگامی كه سفاین انجم و اختر بناخدائی قدرت خدای اكبر و بادبانی صنعت حضرت داور ازین ژرف دریای پهناور روی بجزیره باختر آورد سفاین مذكور را باستظهار توكل بجانب خارك جاری نمود و بادبان سرعت گشود. چون مسافت مابین دو جزیره چندان نبود قبل از آنكه زورق آفتاب عالمتاب ازین بحر پرانقلاب بساحل مغرب رسد سفاین امیر مهنا بساحل جزیره خارك رسیده و خود را از جهازات بیرون كشیده، با انصار خود اطراف قلعه فرنگی را محیط گشتند. چون فرنگیان از خواب غفلت بیدار و زورق وجود خود را طعمه چهار موجه اضطرار و آن گروه غدار را دایره كردار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 164
محیط قلعه و حصار دیده، برسم فرنگیان كه شیوه اعادی ایشانست آغاز توپ‌اندازی و بنیاد آتش‌بازی نموده، بازوی مردانگی در خودداری گشودند و باوجود آنكه بچابك‌دستگی فرنگیان آتش بازو جلدكاری مشعبدان برق‌انداز نزدیك بدان رسید كه آن بحر از تف آن آتش جان سوز سوخته و خاك جزیره خارك از التهاب آن برق بی‌امان افروخته گردد مطلقا ببنیاد اعوان آن گروه اثر نكرده، آتش جهد ایشان هرلحظه تیزتر و چون سمندر در آن دریای آتش غوطه‌ور می‌شدند، تا برخی از بروج قلعه فرنگیان را بتصرف درآورده، مانند آتش سوزان كه در نیستان افتد برگ و ریشه برج مذكور حلول نموده، فرنگیان را از آن حالت شعله جلادت باب بیچارگی افسرده و آتش اجتهادشان در رشحه حملات كوه‌فرسای آن گروه فرومرده، خاك مذلت بر سر و آب حسرت در دیده و آتش غم در دل از قلعه بیرون شتافته، سربدایره انقیاد نهادند. سحرگاهان كه قلعه‌گشایان خورشید رخشان بقلعه‌گیری افق شرقی از خطوط شعاعی رایت جلالت برافراشتند امیر مهنا داخل قلعه فرنگیان شده، از نقود و امتعه و عقاقیر و اسلحه و اسباب آنچه در قلعه موجود بود تصرف مالكانه كرده، بعضی فرنگیان را مقتول، بسركرده آنها ایفا نموده، با معدودی از فرنگیان و كسان او در زورقی نشانیده، روانه موطن اصلی گردانیده. بعلت تصرف جزیره خارك و تسلط بر فرنگی و ایصال چندان مال و قوه كه در حال او بهم رسید شروع در قطع طرق دریا و ضبط و نهب اموال فقراء كرده، در روی آب آتش فتنه‌اش بالا و شعله فسادش دامن چرخ والا گرفت. بندگان ظل اللهی در آن یك دو سال اوایل ورود فارس از تنبیه او قطع نظر فرموده، تأمل نمودند كه شاید رخسار مال حال خود را در آئینه عقل بیند، ترك آن حركات بی‌خردانه كرده، روی بخدمت‌گاری آستانه خدیوانه آرد. چون از مدت آن مهلت بجز اضرار عباد از ظاهر و باطن روزگارش معلوم و ملحوظ نشد، آتش قهر قهرمانی شعله‌ور و شعله غضب خاقانی خرمن‌سوز چرخ اخضر گردید. زكی خان زند را تعیین و گروهی از
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 165
نهنگان دریای كین را با تداركات شایسته نامزد موكب مشار الیه فرموده و مقرر فرمودند كه در بندر كناره و ساحل آن حدود توقف و راه ذخیره و آذوقه كه از سواحل آن طرف عاید او می‌شد بسته و در كنار دریا نشسته، در جمع‌آوری جهازات و سرانجام سفاین اهتمام و نهنگان لجه ننگ و نام و دریاكشان قلزم آشام را بجزیره خارك رسانیده، خاشاك وجود مهنا را از صدمات سیل بی‌زنهار حملات كوه‌فرسا از پیش بردارند.
پس ارقام قضا نظام و فرامین قدر انتظام درخصوص سرانجام سفاین بعهده شیخ سلیمان بنی كعب و شاه بندران بنادر عباسی و كنگان و ابوشهر و خلفان و غیره شرف اصدار یافته، شاه بندران و ضابطان هریك از بنادر مشروحه از سفاین و جهازات و سنكارات دیوانی و رعیتی آنچه را در حوزه تصرف داشتند بادبان سرعت گشاده، بصوب بندر كناره عنان فرمانبری دادند. امیر مهنا و اعوان و انصار او را از وقع این حالات زورق عقل و هوش بگرداب اضطراب افتاده، یقین كردند كه تارای كشورگشای خدیو ملك‌آرا بتدمیر ایشان تعلق گرفته امر آن حضرت بحكم قضا همكار و دوران سپهر دوار فرمان آن جناب را فرمان بردارست. مهنای مزبور و معاونین و معاضدین او را بجز از هلاكت چاره نیست. جماعت وغائی طایفه مهنا و بزرگان و مهان اعوان او نظر بملاحظه مال و بجهت سلامتی حال خود با یك‌دیگر قرار دادند و همگی دل را برین معنی نهادند كه بتدبیری زورق وجود مهنا را غریق گرداب فنا ساخته، خاطر خود را از اندیشه وخامت مال و حال و بیم سخط و غضب خدیو بحر نوال بپردازند. پس جملگی خاطر را بر قتل او قرار داده، حسن سلطان وغائی كه یكی از اكابر طایفه مزبوره، با مهنا نسبت امنیت و قرابت داشت متصدی این امر گردیده، با جمعی از امنای طایفه وغائی با طوایف دیگر اتفاق كرده در حالیكه مهنا در بازار جزیره باطمینان خاطر بتفرج مشغول گیر و دار و از كید آنها بی‌خبر بود گرداگرد او را گرفتند. شروع در اجرای آلات حرب و استعمال ادوات طعن و ضرب نمودند. معدودی از غلامات و فدویان مهنا دست ممانعت از آستین
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 166
جلادت برآورده، چندان كوشش كردند كه مهنا را بكنار دریا رسانیده و خود را بكشتی شكسته‌ای افكنده، دل بدریای توكل نهاده، با حواس پریشان و دل ناتوان بر روی دریا روان و تخته‌پاره وجود خود را از لطمات چهار موجه بلا بیرون كشیده. حسن سلطان بجهت حفظ و حراست اموال و اسباب و خزاین امیر مهنا و محافظت سكان جزیره حقایق احوال را بتوسط زكی خان معروض خدمتگاران آستان عرش اركان گردانیده، حضرت ظل اللهی گیتی‌پناهی جمعی از معتمدان درگاه خلایق امیدگاهی را بجهه ضبط اموال و خزاین مهنا تعیین و حسن سلطان وغائی را بحضور فیض دستور طلب فرموده، بحضرت فلك رفعت احضار نمودند. بعد از اندك مدتی مراجعت و اموال مزبور را كه مبلغهای خطیر و استیفای آن ورای قدرت محاسبان ضمیر بود حمل‌ونقل آستان عرش نظیر، حسن سلطان وغائی كه نیز بزیارت عتبه جلال خدیو فلك سریر مستسعد گردیده حضرت ظل اللهی مملكت‌پناهی مشار الیه را با همراهان مورد نوازشات و مستظهر انواع توجهات فرموده، بحسن سلطان لقب ارجمند خانی و اختیار روی دریا داده، باخلاع فاخره و انعامات وافره روانه، مقرر فرمودند كه بجزیره خارك رفته، امور آنجا را بر وفق صلاح دولت و رفاه سكنه تمشیت و جمعی تفنگ‌چی بجهت محافظت جزیره و حراست خانه و قلعه فرنگی و مراجعت ببندر ریك نموده، در آنجا توقف و بخدمات دیوانی قیام. از كرمهای بی‌منتهای آن حضرت كه سرمشق ارباب كرم و ناسخ داستان معن و حاتمست آنكه ثبت اموال و اسباب و امتعه و اقمشه و عقاقیر و دراهم و دنانیر و اصلی را كه از متروكات و مخزونات امیر مهنا وغائی بحیطه ضبط درآمده و حاصل بحر و كان باعشری از اعشار آن برابری نمی‌كرد بحسن خان وغائی و متفقین هدم بنیان استعداد مهنا و فقراء و ضعفاء و ساكنین جزیره خارك بخشیده، در میان سویت فرمودند: الحق این معنی غایت كرم و منتهای هممست.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 167

ذكر انجام كار و اختتام روزگار امیر مهنا و بقتل رسیدن او بتقدیرات خالق ارض و سما

ناخدای سفینه فسانه و معلم زورق این دلكش ترانه یعنی خامه عنبرین شمامه فلك مقدر حكایات را در دریای پرپهنای ورق از اهتزاز صبا و دبور سخنهای حق بدینگونه بساحل بیان می‌رساند كه: چون امیر مهنا با چهار پنج نفر از غلامان مشار الیه بطریق تقریر سابق خود را بكشتی مكسور محقوری افكنده. بی‌ذخیره و آذوقه، بدون آب شیرین كه در بحر شور وجود آن اهم از جمیع مایحتاج اعظمست به معلمی توكل بخالق جزو و كل كشتی شكسته مذكور را در بحر پرشور روانه نمودند. آنجا كه سیل بی‌زنهار بلا روی بخرابی احوال خسته حالان مبتلا آورد بخاشاك تدبیر و خس و خار چاره ره بر آن نمی‌توان بست و چون محكم رشته دام قضا بر پر و بال مرغان ضعیف بی‌نوا بند می‌نهد بمنقار طلب علاجی تاری از آن نمی‌توان گشت. در همان‌كه آن بخت برگشتگان بهزار تاب و تب و صد هزار رنج و تعب در روی آب روان و آن شكسته زورق لطمه‌خوار امواج آن دریای بی‌كران بود سحاب مظلمی در هوا متراكم و از صرصر بخت برگشتگی آن بحر پرشور متلاطم گشته، از شدت تلاطم آن بحر ذخار و صعوبت تموج آن دریای بی‌كنار عنان اختیار زورق از كف آن كشتی شكستگان قلزم ابتلا بیرون رفته، سفینه مزبوره از تموج آب و تلاطم آن بحر پراضطراب بی‌اختیار بهرسو رفتن گرفت.
هنگام صبح كه ببادبانی فالق الاصباح زورق مهرانور ازین ژرف دریای اخضر بساحل خاور رسید كشتی مهنا بحوالی سواحل آمد. چون نیك ملاحظه نمودند حوالی بصره ملحوظ آن برگشته‌بختان شد. از آنجا كه سفینه مزبوره شد آمد آن طوفان پرشور را گذرانیده، شكستگی آن بیشتر از بیشتر گردیده، از آن پس توانائی دریا و شایستگی صدمات آن بحر طوفان‌زا نداشت و راكبین كشتی را نیز بعلت عدم آذوقه و آب شیرین و تشویش و غم آن زمان طاقت و توان مسافرت نبود و لاعلاج
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 168
درخور بصره لنگر توقف افكنده، قرار گرفتند، كه شاید كسی بر حال ایشان وقوف نیافته، قدری آذوقه و آب شیرین تحصیل و باز روی توكل بجانب دریا آورده، چون بعلت دشمنی جمیع اهالی آن حوالی مجال توقف در آنجا نداشتند سعی می‌نمودند كه بلكه نوعی نمایند كه خود را بساحل عمان رسانیده، در ظل حمایت اعراب خوارج از بیم جان آسودگی یابند. چون حكم قضا با فنای مهنا جاری گردیده، روز عمرش بآخر رسیده بود اهل بصره از حال ایشان باخبر، نظر بآنكه در آن مدت كه مهنا در روی دریا مبسوط الید بود پیوسته در كار اضرار و آزار هرنیك و بد بود بجهازات و سفاین ایشان لازمه دست‌اندازی می‌نمود، لهذا وجود او را مورث مفاسد بسیار و حیاتش را موجب اختلال حال خود می‌دانستند، بفكر اطفای نایره شوروشر او افتاده، جمعی را بحمل دو سه فروند كلیط بر سر او فرستاده، او و چند نفر از غلامان او را دستگیر و مقید بقید غل و زنجیر نموده، در شهر بصره در گوشه‌ای محبوس و مراتب را بعرض عمر پاشا ولی بصره و بغداد رسانیده، عمر پاشا نظر بآنكه او را مردود دولتین علیتین و وجودش را مستوجب هزارگونه تفتین دانسته، از بغداد حكم بقتل او داد و در خفا باتمام كارش پرداختند و خلقی از اهل بحر و بر را از شر وجود آن مردود خلاص ساختند. شیخ حجر نامی عرب ساكن بندر كنگان نیز در كنار دریا مهیج دریای شور و غوغا گردیده، از خدمتگاری آستان عرش اركان دامن كشیده، دریای غضب قهاری متلاطم گردیده، زكی خان زند را مأمور بتخریب بنیان نام و نشان او فرموده، روانه نمودند. بیك حمله كوه‌فرسای نهنگان لجه هیجا كاخ هستی او با خاك برابر گشته، اكثر كسان و منسوبان او و اهل كنگان عرضه نهب و اسر گشته و در خطه شیراز بتیغ تیز رسیدند.

ذكر سركشی ذو الفقار خان افشار و گرفتار شدن او بدست علی محمد خان بتقدیر قادر مختار

خلاصه این وقایع بنحویست كه: ذو الفقار خان افشار خمسه را در هنگامی كه مواكب سعادت از سفر آذربایجان انصراف می‌نمودند
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 169
مورد تربیت خدیوانه فرموده، حاكم خمسه و عراق فرمودند. اگرچه در ظاهر امری كه منافی بندگی و چاكری و مغایر شیوه عبودیت و فرمان‌بری تواند بود از مشار الیه ظهور ننموده، لیكن بعضی از مترددین و محصلین از اطوار او علامات غرور و نخوت و آثار خودسری و سركشی تفرس نموده، بعرض می‌رسانیدند. حضرت ظل اللهی او را بنابر امتحان بدربار فلك‌شان احضار فرمودند.
مشار الیه والده خود را كه زالی خوش‌بیان و پیری سخندان بود بآستان سپهر بنیان فرستاده، مومی الیها با زبان فسونگری و زبان آوری امر را مشتبه، بجهت پسر خود مهلت حاصل كرده، كه تا مره بعد اولی حكم قضا اقتضا باحضار ذو الفقار خان صادر بشود سر قدم ساخته بدربار فلك اقتدار شتابد. پس از آن كره بعد اخری حكم باحضار صادر بشود و زال مذكور بعوض پسر راه شیراز را پی سپر نموده، بعذر تقصیر زبان میگشود. چون تأخیر ذو الفقار خان درنوردیدن راه عبودیت و تقصیر او در طی طریق خدمت از حد اعتدال متجاوز گشت و رخنه فساد كار او از مرتبه رفوگاری كهن زال بسوزن تدبیر و رشته تزویر درگذشت مهر امان بهرام قهر غضب آتش لهب ملتهب گردیده، علی محمد خان و علی مراد خان زند را با گروهی از بهادران فیروزمند روانه فرمودند، كه ذو الفقار خان را از خواب غفلت بیدار سازند و از مستی باده پرخمار غرور هشیار. مأمورین مذكور بصوب مقصود شتاب كرده، چون علی محمد خان و علی مراد خان از طریق مختلف در حركت آمده، علی محمد خان در طی طریق خویشتن را پیشتر از علی مراد خان بذو الفقار خان رسانیده بود. در نواحی ابهر خمسه تلافی فئتین ری داده، در تقارب فئتین بعد از حملات كوه‌فرسا و صدمات جهان‌گواری بهادران هردو لشكر شكست بر سپاه ذو الفقار خان افتاده، بهزیمت و فرار عزیمت نمودند. دلیران لشكر منصور و دلاوران پلنگ خشم شیرزور در تعاقب آنها دست جلادت گشوده، بعد از آنكه اندك مسافتی پیمودند ذو الفقار خان بنهنگان دریای مصاف دوچار و بكمند عدوبند دلیران شیرشكار گرفتار شد. علی مراد خان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 170
روز دیگر وارد مكان مصاف گشته، وقتی رسید كه كار از كار گذشته بود. پس علی محمد خان بضبط اموال و اسباب ذو الفقار خان قیام و او را با كوچ و بنه و اتباع و اقوام روانه درگاه ملایك مقام و در خطه بهشت احترام بحضور میمنت آغاز سعادت انجام خدیو جم چاكر كسری غلام رسانیده، آن حضرت از راه مروت و طریق فتوت كه مجبول طبع با سعادت توام بود چشم از تقصیرات او پوشیده و برعایت سوم عهد عفو و اغماض كوشیده، سرائی بجهه توقف مشار الیه عنایت و او را سایه‌نشین قصر بی‌قصور حمایت فرمودند. بعد از یك مدت مجددا او را حكومت خمسه عنایت و اتباع و اولاد و متعلقانش در خطه غم‌پرداز شیراز در ظل عطوفت خدیو عاجزنواز آرمیده، مومی الیه خود متوجه محل امارت شد.

بیان احوال حسینقلی خان ولد محمد حسن خان و گزارش او

ادهم تیزگام كلك بدایع سلك در میدان حكایت بدینگونه پویه‌ور می‌گردد كه: چون بعد از هدم بنیان دولت محمد خان حسنخان ولد اكبر او محمد خان قوانلوی عم محمد حسن خان حال آقا محمد خان كه بدشت قبچاق رفته، در نزد جماعت تركمانیه توقف داشتند بامید رحمت و رأفت خدیو كشور فتوت مراجعت كرده، روی انقیاد بدرگاه فلك اشباه آوردند. آن حضرت در رعایت جانب آنها نهایت مبالغه نموده، آقا محمد خان در محافل ارم مشاكل بهمگی امرا رتبه تقدم یافته، برادران كوچك و خانواری ایشان و محمد حسن خان همشیره زادگان حسین خان دولو حسب الامر در اسدآباد نزد والده خود توقف نمودند. چون دار العلم شیراز مقر معسكر نصرة اثر شد حسینقلی خان كه با آقا محمد خان از یك مادر بود بشرف خدمت خدیو جم مرتبت رسیده، ببرادر ملحق گردید. بعد از چندی داور كسری شان بجهه دلجوئی آقا محمد خان حسینقلی خان مشار الیه را حكومت دامغان داده، بآن حدود فرستاد. در دامغان بعضی از دیو
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 171
سیرتان بصورت انسان پیرامون آن طفل نادان را گرفته، آغاز شورش و غوغا كردند. از ترك‌تازی و دست‌درازی علامات زیاده‌روی بظهور رسانیده، چون این‌گونه اخبار بعرض عاكفان سده گردون وقار رسید بموجب ارقام قضا نظام خطاب بحسینقلی خان شد كه: باید طریق خدمت را اقدام ارادت پوید، یا بمحل نوكنده كه اربابی محمد حسن خان و موروثی ایشانست رفته ترك حكومت گوید و بسلامت در آنجا توطن جوید، حسنقلی خان را باوجود آن كم‌سالی وسوسه شیطان لاابالی خود بین كارفرما و عقل دوراندیش راهنما گردید، در توقف و توطن نوكنده را كه بلوكیست در میانه استراباد و مازندران اختیار كرده، روی بآنجا آورد. مرتضی قلی خان و مصطفی قلی خان برادران او نیز در محل مزبور سكنی داشته، قلعه‌ای بجهه سكنی و مأمن ساخته بودند. حسینقلی خان در توطن و توقف نوكنده با برادران شركت كرده، روی بمأمن سلامت آورده، محمد خان سوادكوهی مشهور بداد و حاكم مازندران از زیاده‌سری و بدگهری كه داشت بهرزه و یاوه با ایشان بنای مناقشه گذاشت و تخم كین در مزرع خاطر آن بدعهد بدآئین كاشت.
بدون جهه مشروب عذب مردمی را بخاك بی‌انصافی انباشت. هرچند آن سه برادر مشار الیه را بترك آن شیوه ناستوده نصیحت و از آن حركت ناشایسته وی را ملامت كردند مفید نیفتاد. بموجب عرایض متواتره كه بخدمت فلك رفعت حضرت ظل اللهی ارسال میداشت بریشان هرگونه تهمت نهاده، كمر بر استیصال آنها بسته و رشته مروت و انصاف را بگزلك بدعهدی گسسته، لشكری جمع نموده بود و روی بهانه‌جوئی بتصرف نمودن سمنان آورد. پس از بلده بارفروش كه دار الایاله او بود تدارك سفر و تهیه لشكر كرده با جمعیت بسیار و بسیاری از اسباب كارزار رو بجانب نوكنده نهاد. چون در بلده اشرف بار نزول گشود حسینقلی خان و برادران چون دیدند كه غرور او را بهیچ تدبیری بجز از قسمت شمشیر چاره نمی‌توان نمود حسینقلی خان از راهی غیر معهود با جمعی محدود متوجه ساری گردید و شهر ساری را تصرف نموده،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 172
این معنی در اشرف مسموع محمد خان گشته، از اشرف مراجعت و محرك سلسله جمعیت و باراده تنبه حسینقلی خان متوجه ساری گشت.
چون دو فرسنگ راه مراجعت را پیموده در حالتی كه از محل موسوم برستم‌آباد عبور می‌نمود مرتضی قلیخان با جمعی از تفنگچیان آتش فشان از جنگل سر بیرون كرده، خیابان را تنگ بر محمد خان كرده، در رهگذر او زانو بر زمین زده، نشسته و بشلیك تفنگ سلك جمعیت او را از یك‌دیگر گسستند. لشكر محمد خان بی‌خبر ازین حال متفرق و پریشان می‌رفتند برهم خورده، هركسی روی بطریقی رفته، جناب محمد خان خود در تخت روان تشریف داشتند، در ساعت دستگیر و مقید بقید و زنجیر گشته، مرتضی قلی خان محمد خان را برداشته بحسینقلی خان پیوست. پس باتفاق روی ببلده بارفروش كه دار الایاله محمد خان بود گذاشتند، بانواع تعذیب بسیاری از اموال و اسباب او را اخذ و قبض نموده، سرانجام بقتل او اقدام و روز عمرش بشام رسانیدند.
چون كیفیت آن واقعه معروض حضرت ظل اللهی گردید زكی خان را مأمور بجانب مازندران و بتأدیب حسینقلی خان و تنظیم امور آن ولایت فرمان دادند. زكی خان با سپاهی كه حسب الامر خدیو كشورستان مأمور بهمراهی مشار الیه بودند عنان شوكت گشاده، قدم در وادی فرمان برداری نهاده، حسینقلی خان تاب توقف نیاورده، زكی خان بر مازندران استیلا یافت و بتعاقب حسینقلی خان شتافته، تا باستراباد و جرجان در هیچ مكان عنان نكشیده و حسینقلی خان بدشت قبچاق رفته، بطایفه تركمان و یموت پیوست. زكی خان بعد از تمشیت مهام استراباد و مازندران مأمور بمراجعت گردید. حكومت و ایالت مازندران بحكم داور داراشان بمهدی خان ولد محمد خان داد و تعلق گرفت. از آنجا كه اوان توقف خدیو كشور جلال تا آخر حال كه غرض سال هزار و صد و نود و سه در انجام این خدیو بی‌همالست از یمن رای فلك‌آرا و نیروی تیغ جهان‌گشای آن حضرت جمیع سركشان پای در دامن خمول پیچیده و جمهور غوغاطلبان خود را بزوایای گم‌نامی كشیده، ساحت مملكت از لوث وجود اشرار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 173
نابكار پاك و عرصه گلزار ولایت خالی از وجود نابود خس و خار، آن حضرت و همگی امنای دولت در دار الملك شیراز در كار عمارت و بفكر مرمت و متوجه آبادی و ملتزم عیش و شادی بودند بنابراین ضبط بعضی وقایع جزویه را كه در آن اوان روی داده و اتفاق افتاده در تحت قید سال و تشخیص تاریخ درنیاورده، این چندسال را در ضمن یك‌دیگر تحریر و بدون ملاحظه تقدیم و تأخیر اظهار و تقدیر نمود.
انشاء الله العزیز المعبود وقایع اوان دولت و زمان شوكت این شهریار كامگار كه غرض اصلی از ضبط این مختصر و مقصود كلی از تدوین این مبارك دفتر همایونست مفصل و مشروح سال‌بسال بر قید خواهد آورد و بطریق تفصیل شرح خواهد كرد. در آن چندسال همت والا بتأسیس ابنیه دلگشا پرداخته، از عمارت و ابنیه و اسواق و مساجد و مدارس و خوانق و قنوات و جداول و انهار و حیاض و بساتین و طواحین و بقاع الخیر و غیره آنچه در آن خطه ارم مثال در لوح وجود صورت گرفت و در صفحه حصول نقش بست از حیز احصاء بیرون و از حصر اوهام فزونست.

تسلط حسینقلی خان دیگر بار بمازندران و چگونگی گزارش و سایر وقایع آن زمان‌

كلك وقایع‌نگار چگونگی این حكایت را چنین اظهار می‌نماید كه:
بعد از مراجعت زكی خان از الكای مازندران حسینقلی خان فرصت یافته، مجددا بجانب نوكنده و توابع استراباد شتافته، بفراغ بال می‌زیست. چون مهدیخان ولد محمد خان سوادكوهی مردی جاهل كم كار بی‌خبر از تجارب روزگار در بلده بارفروش بمناهی و نوش می‌گذرانید، حسینقلی خان با معدودی از غلامان از طریق غیر معهود، یعنی از راه كوهستان هزار جریب ایلغار كرده، غفلة خود را ببلده بارفروش رسانیده و بی‌باكانه داخل شهر گشته، وقتی مهدیخان از مستی غفلت هشیار شد كه حسینقلی خان در درب سرای او ایستاده بود، ابواب فتنه‌جوئی گشاده بود. مهدی خان را هراسی كلی بر خاطر ساری و در زوایای بارفروش متواری و خاطر مالش چشم از امان پوشیده، مترصد هزار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 174
گونه خواری گردید. حسینقلی خان در سرای او نزول، بتفحص مشغول و مشار الیه را گرفته مغلول ساخت. بفراغ بال بقبض و بسط امور مازندران پرداخت. چون كیفیت این خبر معروض رای خدیو جهان پرور شد محمد علیخان را بجهه تنبیه او كه منظور نظر فیض‌گستر بود مقرر و با فوجی از بهادران پیل‌توان بجانب مازندران روان فرمودند.
محمد علیخان نیز بمازندران استیلا یافته، حسینقلیخان با آن دو برادر كه در نزد او بودند بجانب نواحی استراباد شتافته، چون در هنگام هبوط نیر دولت محمد حسن خان اولاد او و جماعت اشاقه‌باش را با طایفه یوخاری‌باش و حسین خان دولو رشته دشمنی محكم و شرایط خصومت قایم بود، حسینقلی خان در آن چندگاه كه استیلا بآن حدود یافته، بسیاری از طایفه یوخاری‌باشی را بقتل آورده، از ساحت هستی معدوم كرده بود. در آن حال كه اندك ضعفی در احوال او بهم رسیده، در كارش قلیل اختلالی حادث گردیده بود بعضی از باقی‌ماندگان قاجار من اضداد او دو سه نفر تركمان و یموت بمبلغ‌های خطیر تطمیع و بقتل حسینقلی خان تحریض نموده، تركمانان مذكور در نهان پیرامون حسینقلی خان می‌گردیدند و در همه‌حال ازو باخبر، در كمین وقت بودند. در شبی كه آن جوان دلیر در نواحی استراباد در جائی خفته، غلامان و پیروان موكبش نیز بی‌خبر از فتنه بیدار بخواب رفته بودند، تركمانان مزبور انتهاز فرصت كرده، در جای خواب گران آن نامردان بقتلش آورده، از میان بدر رفتند. غلامان و چاكران مشار الیه صبحدم كه از خواب بیدار و از خمار منام هشیار گردیدند مخدوم خود را در خواب عدم خفته و ترك دنیای فانی و بدرود عمر جاودانی و جوانی گفته دیدند.
در حقیقت حال بر احدی مشخص و معلوم و كیفیت قتل و قاتل هیچ‌كس را محقق و مفهوم نگشته، بالاخره یقین شد كه تركمانان باغوای اشخاص مسطوره بامر مذكور قیام كرده و آن قضیه را بفعل آورده‌اند.
جعفر قلیخان و مهدیقلی خان اولاد محمد حسن خان كه اولاد صغیر و در دار السلطنه قزوین بحكم داور جم نگین توقف داشتند در آن اوان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 175
بمرتبه رشد و تمیز رسیده، در خطه ارم طراز شیراز در حضور خدیو كشورگیر مستسعد گشته، ببرادران بزرگ خود، یعنی آقا محمد خان و رضا قلیخان و علیقلی خان پیوستند.

بیان گرفتاری زكی خان بدست شیخ عبد الله بنی معین در جزیره هرموز و چگونگی آن‌

نهنگ قلم بدایع رقم در بحر ژرف روایت و دریای شگرف حكایت بدینگونه شناور میگردد كه: ولایت عمان محلی است مشهور و معروف و موضعیست در نزد عرب و عجم و ترك و دیلم بحصانت موصوف، یك طرف آن بیابانست، وادی غیر ذی زرع بوادی یمن پیوسته و سه طرف دیگر بدریای ذحار خونخوار اتصال گرفته و لنگرگاه آن‌كه باید لامحاله سفاین متردد از آنجا داخل مسقط شود كه بندریست از بلاد عمان بعد از یك فرسنگ طول داخل دریا وافع شده و عرض فاصله جبلین بقدر تیر پرتاب در كنار دریا واقع، دو كوهست كه باید سفاین و جهازات در میان آن دو كوه یك فرسنگ مسافت را طی كرده، در محاذات مسقط لنگر افكنده، بر فراز هردو كوه بروج متعدد در برابر یكدیگر ساخته و در هریك از بروج كه در جنبین مذكورین در محاذات هم وقوع یافته توپ جهانسوز نصب نموده، كه گلوله هرتوپ از جمیع بروج آن دو كوه ببرج كوه محاذی میرسد، تا بكشتی كه بطول یكفرسنگ در میان آن دره تنگ از برابر چندین برج عبور و لنگر نماید چه رسد؟
مختصر كلام: دخول لشكر بیگانه و كشتی غریب بعلت اینگونه ممر و مدخل و این قسم معبر آن ولایت از بابت محالات و از مقوله خوارق عاداتست، زیرا كه بنحو مسطور یك فرسنگ در میان آن دره تنگ باید كشتی عبور نماید، تا بلنگرگاه درآید و درین دو فرسنگ مسافت در همه جا در فراز هردو كوه جانبین از بروج متعدده مشروحه كه هردویست قدم تلی ساخته توپ می‌زنند و اساس كشتی را اگر از آهن و خارا باشد بضرب گلوله درهم می‌شكنند و از آنجا كه اهالی عمان بدینسان جملگی خوارج
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 176
و از سلم مذهب ناحق بر معارج كفر عارج و دشمن غالب كل غالب علی بن ابیطالب‌اند تصرف و تذخر عمان و تدمیر و تحقیر آن بیدینان منظور نظر آفتاب اثر و مكنون خاطر فیض‌پرور گردیده، زكی خان را مأمور بتقدیم خدمت مذكور و تمشیت امر مزبور فرمودند، روانه بندرعباس نموده و فرامین مطاعه و ارقام لازم الاطاعه درخصوص اجتماع سفاین و غرابات و جهازات باطراف و جهات رفته، شاه‌بندران و ضابطان بنادر و سواحل از بندرعباسی تا دورق و حفار مكان مشایخ بنی كعب شروع بجمع جهازات و سفاین و غرابات دیوانی و غیره كرده، بتدارك اسباب و تهیه آلات و افزار پرداختند. شیخ عبد الله بنی معین كه یكی از مشایخ اعراب بود مكان او در جزیره هرموز و جزیره مزبور كوهیست در میان دریای اعظم، یك جانب آن بساحل نزدیك می‌باشد، تا بندر عباس هفت هشت فرسنگست و جانب دیگر بسواحل و هندوستان و افرنجه، بلكه یكطرفش بدریای محیط و بحر پراضطراب اتصال دارد، آقا محمد ماربینی اصفهانی كه در حكومت اصفهان نام او مذكور شد چندگاه حسب الامر خدیو گیتی‌ستان از اصفهان معزول گردیده بحكومت بندرعباس رسید. مشار الیه در ایام حكومت بندر مذكور، شیخ عبد الله عرب بنی معین را كه عرب وحشی‌صفت جزیره‌نشین، مانند حیوانات بری متوحش از سطح زمین و از خشكی بغایت كرانه گزین بود رام گردانیده، بتدبیرات بشست درآورده، روانه خدمت قهرمان ماء وطین نموده بود. شیخ مذكور مدتی سعادت‌اندوز حضور فیض گنجور و سرانجام ولد خویشتن را در موقف خدمتگاری بازداشته، خود مرخص، روی بوطن اصلی گذاشت. در آن هنگام كه زكی خان بخدمت مشروحه مأمور و در بندرعباس متوقف بود شیخ مشار الیه بخدمت مبادرت نموده، بعلت رهانت پسر در نزد زكی خان بسر میبرد و در شرایط خدمات دریاآبی بروی كار می‌آورد. زكی خان بدختری كه او را در تتق خفا بود طمع كرده و این معنی را بوساطت محرمان بعرض اظهار درآورد. شیخ را بقبول وصلت دعوت نمودند. شیخ
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 177
قبول مسئول را در ظاهر انگشت بردیده نهاد. زكی خان را بضیافت جزیره هرموز صلا داده، خان فرزانه را شاهد این عزم در نظر بخوشترین صورتی جلوه گرفت، دست طمع دیده بصیرتش را از ملاحظه مآل و وخامت احوال پوشیده و مستر گردانیده. پس در روزی كه معین شده بود شیخ مزبور كلیتی چند حاضر كرده، خان عالی درجات را با معدودی از خواص بكلیتها درآورد. از برای تخفیف بهمراهی خان سخن او این بود كه: چون در جزیره مكان توقف نمی‌باشد و اسباب ضیافت نیز كمست و اعراب را بعلت عاری بودن از رسوم و عادات و بی‌وقوفی از آئین تكلفات قدرت بر ضیافت معدودی بیشتر نیست. جناب خان هم سرگرم باده وصال تمنی و از وفور تهور در این ماجرا فكر صحیح و اندیشه درست نكرده و این معنی را بخاطر نیاورده كه سرداری عظیم الشأن لشكر را در كنار دریا چگونه بی‌سردار گذارد و بخواهش كسی كه دوستی او مشخص نیست با معدودی چگونه روی به سفر دریا آورد؟ سخن مختصر: بعد از آنكه جناب خان با قلیلی از خواص در كلیتها نشسته، دست از دامن ساحل گسسته، در كلیتی كه جناب خان سردار تشریف داشتند بجز از پیشخدمت احدی را نگذاشتند. شیخ عبد الله خود شرف‌اندوز خدمت بود. چند نفر غلامان نیز حضور داشتند. عمله دریا و معلم و ناخدای كلیط كلیطهای خاصان خان عالیشأن را رفته‌رفته از كلیط خاصه دور انداخته و در روی دریا پریشان حال ساختند. جناب خان را بعد از آنكه تنها و از خاصان و متعلقان جدا كردند گرفته، بجزیره هرموز برده و در حجله سرای محبس هم‌آغوش عروس قید و حبس نمودند و آن معدود خواص را نیز متفرق و محبوس گردانیدند. لشكریان و سركردگان چندان كه در ساحل انتظار مراجعت خان را كشیدند و چشم در راه انتظار سردار خویش گشوده، اثری از مراجعت او ندیدند. از كید شیخ عبد الله باخبر و آگاه از خدعه آن بدكیش بدسیر گشته، حقیقت كار و چگونگی آن گیر و دار را بعرض خدیو جم اقتدار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 178
رسانیدند. خلاصه حكایت آنكه بعد از تردد و آمد و رفت وكلاء جناب خانرا با ولد شیخ عبد الله كه در درگاه جهان‌پناه بود معاوضه كرده و این را برده و آنرا آوردند.

ذكر سرداری علی مراد خان و مأمور شدن بجانب كردستان و گرفتاری او

بر رای واقفان رموز نكته‌دانی مخفی و مستور نماند كه:
ولایت كردستان بابان در جمیع ازمنه و اوان متعلق بدولت روم و باج گزار آن مرزوبوم بوده‌اند. سلیمان پاشا نام والی آنجا در زمان ولایت و امارت خود یكدفعه از وكلای آندولت رنجیده خاطر گردیده، رخت عافیت بسایه دولت و ظل عطوفت خدیو كسری معدلت كشیده بود. بعد از آنكه بحال رضا بازآمد مراجعت بولایت خود نموده، ابواب اخلاص‌مندی را باز و طایران عرایض خود را پیوسته در پرواز داشته، خود را از لوازم عبودیت معاف نمی‌گذاشت. بعد از ارتحال او محمد پاشای برادرش نیز همین شیوه را مراعات و روی توسل بآستان گردون درجات می‌نمود و در همه‌حال سالك طریق فرمان برادری بود. عمر پاشا والی بغداد از طریقه سلوك و رفتار و شیوه پیشه و كار او بدمظنه گشته، او را معزول و محمود پاشا نام برادر او را منصوب نمود. مشار الیه از كیفیت واقعه بعرض عاكفان سده سنیه رسانیده، خواهش اعانتی در تلو عرایض معروض گردانید. حضرت ظل الله لشكر پناه عالی مراد خان را بسرداری تعیین و فوجی از لشكر ابواب جمعی ولایت آن حوالی مثل گروس و صاین قلعه و انگوران و مراغه و غیره را حكم بجمعیت در معسكر مشار الیه و متابعت فرمودند. مأمورین حسب الامر اجتماع نموده، در موكب علی مراد خان عنان جلادت بصوب مقصود گشادند. در روزی كه تلافی فریقین اتفاق افتاد در میان عسكران آتش فتنه روی باشتعال نموده، نخستین لشكر علی مراد خان بر صفهای كردیه كه باعانت پاشای جدید آمده بودند غلبه كرده و ضعفی قوی روی بآنها آورده، در هنگام علی مراد خان كه سرمست از باده
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 179
خوشگوار و از نشانه شراب لعل‌وار در خمار بود از غرور مستی و سودای می‌پرستی تكاور را عنان گشاده، تن تنها با لشكر رومیه روی نهاده، پس خویشتن را بدرون سنگر انداخته، اسم و رسم خود را مذكور ساخته، جماعت رومیه این مطلب را رونق كار و شرف روزگار خود دیده، با زخمی كه در آنمیان باو رسیده بود از اسبش فروكشیدند. آن مدهوش صهبای غفلت وقتی هشیار و زمانی بیدار شد كه خود را در خیمه‌ای ساكن و محبوس آن جماعت و در شكنج انواع شناعت دید. لشكر از گرفتاری سردار شكست یافته، براه فرار شتافته، بسیاری در آن قضیه از وخامت میگساری و شأمت باده‌خواری جناب خان بهلاكت رسیده، عرضه سنان و شمشیر گردیدند. علی مراد خان را بدار السلام بغداد برده، چندگاه در آنجا بود. بالاخره كه از اصل و نسب او حسب الواقع مطلع گردیدند، صلاح خود را در نگاهداری او ندیده، عمر پاشا چندكس بهمراه او كرده، او را بحضور فیض گنجور خدیو منصور رسانیدند.
حضرت ظل اللهی بنابرآن می‌آشامی و آنگونه خودكامی و حاصل نمودن بدنامی درصدد مؤاخذه برآمده و شفاعت نواب ظهیر الدوله از بلیه گرفتاری بسخط و غضب قهاری نجات یافت. حضرت ظل الله كشورپناه نظر علی خان زند را بجهه تدارك واقعه لشكری داده، بنواحی كردستان فرستادند. مشار الیه تا بنواحی و حوالی بغداد لشكر كشیده، جماعت مزبور مكافات خود را حسب الواقع دید.

بیان رسیدن بهار خرم و وصول كوكبه نیر اعظم بساحت بیت الشرف و انحراف مزاج روشن از عمر پاشای والی بصره و بغداد و مأمور شدن نواب ظهیر الدوله بتسخیر ام البلاد

در شب دوشنبه هشتم محرم الحرام طرازنده محفل چرخ نیلی فام و آرایشگر ایوان گردون والامقام بعزم تسخیر قلعه ام البلاد حمل سلسله‌جنبان سپاه‌گردان انوار و محرك لشكر فیروزی اثر اشعه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 180
گردید. چون از یمن نزول آن نقطه دایره سعادت بمحاذات نقطه اعتدال ربیعی فصل دی بموسم بهار متبدل و مزاج هوا باعتدال مایل و طبع نسیم عنبر شمیم معتدل گردید سپهدار باد بهاری و سپهسالار نسیم آذاری بفرمان فرمائی با لشكر گران ازهار و ریاحین و سپاه بی‌كران لاله و یاسمین بجانب ام البلاد چمن و سمت شهربند باغ و گلشن تمكین فرمودند. دامان دشت و در و ساحت بسیط اغبر و عرصه كوه و كمر از هجوم لالهای احمر و خون الوان گلهای معطر چون عرصه سپهر اخضر مشحون بگلهای انجم و اختر گردید و فراشان نسیم اعتدال بساط با انبساط سبزه‌های زنگاری و فروش منقوش گلهای بهاری را در فضای هامون گستریدند. طنطنه حركت سپهدار بهار و آوازه تحریك لوای شوكت لشكرآرای آذار بعزم شهربند گلزار زلزله‌دار اركان ثابت و سیار و رومی نژادان ثلوج و ابطار كه در آن روزگار از جانب خواندگار بهمن مستحفظ مملكت باغ و گلشن بودند افتاد. محفل نوروزی بفرخندگی و فیروزی در عمارات مباركات جدید البنای شیراز بچابك دستی پیشكاران محفل طراز و آرایشگری نگاربندان بدایع‌پرداز انعقاد یافته، سر و بر خاصان درگاه و سر و دوش امینان حریم عز و جاه از بوارق خلاع انجم شعاع پرده‌پوش رخسار خورشید و ماه شد. چون عمر پاشای والی بغداد نسبت بچاكران آستان فلك بنیاد اظهار اخلاص و افتخار اختصاص نموده، بمقالید ذرایع ترحم‌انگیز و مفاتیح عرایض ضراعت‌آمیز قفل از در بندگی گشوده و شاهراه چهار كوی چاكران آستان معدلت اركان را بپای ارادت پیموده، همواره سالك صراط المستقیم عبودیت و خلوصیت میبود، درین سال آثار خلاف رفتار بر نهج صدق و صواب از او بشهود رسیده، از دیوان اعزاز روزنامچه عمر و زندگانی و فهرست بهجت و كامرانی او بعلت سوء رفتار بسجل اختتام و خاتم افنا و اعدام مسجل و موشح گردید. مبین این مقال آنكه: درحالی كه در اراضی بغداد و عتبات عالیات عرش درجات شعله طاعون باوج سماوات رسیده،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 181
آتش آن بلا خرمن‌سوز عمر صغیر و كبیر و برنا و پیر گردیده و دست فتنه بساط زندگانی از غریب و بومی اقصای آن بوم و برچید جمعی از اهل ایران نیز كه در مشاهد منوره و اراضی مقدس مطهره مجاورت داشتند ببلای آن بلیه مبتلا و بدعوت داعی حق راه‌نورد دیار فنا گردیدند، عمر پاشا اموال و اسباب و جهات و مخلفات مطعونین طعن سنان طاعون را بحیطه ضبط درآورده، مجموع را در جمع اموال خود مجتمع كرد. اخلاف و اولاد زوار و مجاوران ایرانی دربار خاقانی و آستان حضرت گیتی‌ستان كه ملاذ ستم رسیدگان و مفر غمدیدگانست اجتماع نموده، درخصوص احقاق حقوق باقسام شقوق ناله و خروش باوج عیوق رسانیدند و بفرمان حضرت ظل الله فرامین قضا امضا در باب آنها و استیفای این مدعی بعمر پاشا صورت انشاء پذیرفت و مصحوب یكی از چاكران این آستان ملایك مكان ارسال و اموال مزبور را امر بایصال فرمودند.
عمر پاشای مذكور گوش را بپنبه غرور انباشته، اموال را مالك و در خصوص رد آنها معاذیر ناموجه متمسك و مسالك تمرد را سالك شد. دیگر حجاج ایران كه هرساله محرم بیت الحرام و باقدام شوق بیابان نورد طریق كعبه مرام بودند در هیچ ایام متعارف نبود كه در دار السلام بغداد ازیشان دیناری مطالبه نمایند، در آن اوان عمر پاشا بنای بدعت نهاده و دست طمع گشاده، حجاج را مبلغهای كلی مصادره و مطالبه می‌نمود و اهل حاج این معنی را بدرگاه فلك رواج عرض و مزاج معدلت امتزاج از استماع اخذ اینگونه باج از عمر پاشا متغیر و بحر مواج غضب قهرمانی متلاطم، بمؤاخذه این حركت شنیع توقیع وقیع و حكم عالم مطیع از دربار رفیع خطاب بمومی الیه شرف اصدار یافته و از اقدام آن طریق ناهموار او را بمخاطبات غیث آثار و ابراز آزار بسیار اشعار فرموده، این مطلب نیز یكی از موجبات شعله غضب قیامت لهب و اشتعال نوایر غیظ و سخط را سبب گشت و دیگر درحالی كه بنحو مسطور سابق زكی خان زند با افواج لشكر فیروزمند بتسخیر عمان مأمور و عبور و مرور سپاه گران از بحر بیكران باستحضار جهازات از سهولت دور بود، حسب الامر داور دارا غلام بعمر پاشا
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 182
اعلام شد كه چون از بصره بعمان از جانب بر و بیابان راهی میباشد كه مسافت آن در نظر همت گیتی‌نورد و در زیر قدم جهان‌گرد دلیران اسفندیار رزم رستم نبرد چندانی نیست سپاه منصور و غازیان نصرة مفطور را از ام البلاد بصره راه عبور و طریق مرور گشاید، كه اردوی عساكر ظفر مآثر از راه بیابان متوجه عمان و بسهولت بتخریب بنیان شوكت و شان خوارج توانند پرداخت. عمر پاشا از قبول این مدعی متحاشی گردیده و از فرموده تخلف ورزیده، قطع نظر از این بیراهی، چون ازین راه نهنگان دریای هیجا عازم صوب عمان بودند خوارج را بارسال آذوقه و طرق مختلفه اعانت نموده، ابواب موافقت بر روی آنها گشود. دیگر بطریقی كه درین نزدیكی مرقوم قلم بدایع رقم شد محمد پاشای بابان از دولت عثمانی و جانب عمر پاشا كه قبض و بسط امور آن سرحدات در قبضه اختیار آن بود بحكومت قلعه چولان و ریاست جماعت بابان قیام داشت. از سوابق ایام همیشه گردن بر طوق خدمت‌گزاری و اظهار اخلاص‌كیشی این دولت جاوید مدت میگذاشت. عمر پاشا با مشار الیه بنای سوء سلوك نهاده و محمود پاشای برادر او را بحكومت جولان داده، محمد پاشا دست توسل بحبل المتین رأفت حضرت ظل اللهی زده، بطریق دخالت بدولت دوران عدت ملتجی شد. حضرت ظل الله گیتی‌پناه از عمر پاشا خواهشمند گردیدند كه حكومت محل مزبور و ریاست طایفه مذكور را كماكان بمحمد پاشا گذارده، دست از ارتكاب اینگونه حركت ناهنجار بردارد از راه كمال جحود سخن بآن مردود اثر نكرده فوجی از لشكر خود را مأمور قلعه چولان گردانید كه محمود پاشا را در امر حكومت مستقل و محمد پاشا را اسیر قید ذل سارند. این معنی معروض عاكفان سده جلال و مسموع ایستادگان محفل مینو مثال گردیده، فوجی از بهادران غضنفرفر و گروهی از دلیران رزم‌جوی جنگ‌آور را بسركردگی علی مراد خان باعانت محمد پاشا تعیین و روانه آن سرزمین فرمودند. علیمراد خان بعد از ورود بقلعه چولان در روز مقابله فریقین خویشتن را از نشانه راح و تواتر و تعاقب اقدام سرگران
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 183
ساخته و از غرور مستی شمشیر تهور آخته، بنفس واحد خود را بمیان قوم رومیان انداخته، جماعت مزبور او را شناخته، دستگیر و پای بصوب بغداد گشودند. الغرض از ظهور اینگونه امور بحر ذخار غضب قهاری در جوش و دریای خونخوار سخط قهرمانی را در خروش آوردند. تدمیر عمر پاشا و تسخیر ام البلاد بصره و دار السلام بغداد و سایر ولایات تابعه او را پیشنهاد همت والا فرمودند. از آنجا كه از ابتدای حال داور معدلت خصال و خدیو بی‌شبه و مثال در فتح كشور و گردانیدن لشكر هیچگاه منت‌كش بیگانه نبودند، بنفس نفیس خویش و برادران سعادت كیش در انتظام مهام دولت و تنظیم امور مملكت سعی میفرمودند اعتضاد الدوله محمد صادقخان برادر ارجمند را بفتح بصره مأمور و گروهی از بهادران منصور و دلاوران پلنگ‌خشم شیرزور را در ظل رایات فتح آیات و سایه اعلام ظفر علامات نواب معظم الیه روانه نمودند.

ذكر كیفیت تحریك رایات جلال نواب سپهر ركاب اعتضاد الدوله بجانب بصره و ورود بكنار شط العرب‌

علم مشكین پرچم قلم سعادت توأم در ساحت صفحات و فضای اوراق بدینگونه و سیاق شقه بلاغت و پرچم فصاحت میگشاید كه: چون ام البلاد بصره از جمله گرمسیرات محرق الهوا و شدت گرما در آنجا بحدت و نسیم شمالش آتش‌افكن خرمن هستی برنا و پیر و هوای بادیه و جبالش حرارت‌بخش كره اثیرست، چون در ایام تموز و هنگام شدت هوای آتش‌افروز و نوبت اهتزاز سموم جهانسوز كه معبرش آن ولایتست. فرستادن لشكر فیروز بچنین ولایت از حسن تدبیر عاری و خلاف راه سپاهداری بود تحریك رایات جلال نواب استظهار- الدوله تا آغاز زمستان و اول نزول برف و باران كه در آن وقت در گرمسیرات فصل بهار و اول شكفتگی چمن و گلزار و موسم خرمی روزگارست بتأخیر افتاد. چون سپهدار بهمن بعزم تسخیر گلزار و گلشن از ابر مشكین‌پرند شقه‌گشای لوای جهانگیری گردید و نوای
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 184
نای رعدآوا و آوازه بیم وصول موكب لشكرآرای دی را بگوش هوش اهل جهان رسانیدند، تارك دلیران شاخسار از مغفر سیمین برف زیب و زینت گرفت و اندام دلاوران جویبار از جوشن آهنین یخ آرایش پذیرفت علی الصباح هشتم شهر ذی قعدة الحرام كه سرور كشور چرخ نیل فام و خسرو انجم غلام بعزیمت انتقام لشكر ظلام پای سعادت بركاب جواد خوش خرام چرخ تیزگام نهاد و با لشكر گران انوار ابلق عزم را بتسخیر ملك خاور عنان داد نواب استظهار الدوله متوكل باشفاق جناب اقدس الهی پای دولت بركاب سعادت نهاده، با شكوه سلیمانی و دبدبه خاقانی عنان عزیمت بصوب مقصود گشاده، رایت گیتی‌گشائی فلك‌سا و اعلام جهان‌پیما پرده‌پوش رخسار چرخ والا شد. بحر ذخار معسكر نصرةپرور و دریای بی‌كران اردوی انجم حشم گردون حشر از موكب دلیران آهن‌پوش و آواز رعدانباز نای زرین و نوای شورش‌فزای خم روئین چون صحرای قیامت در خروش آمد. نواب اعتضاد الدوله با سپاه افزون از ریك هامون بحكم همایون آنروز فرخنده میمون در خارج شهر منزل گزید. قباب خیام زرین‌طناب را باوج ماه و آفتاب بركشیدند، تا تمامی تداركات از خیمه و خرگاه و سرادقات فلك دستگاه و احمال لشكر و سپاه و توپ‌های ثعبان مثال و خمپارهای صواعق خصال و سایر اسباب جلال باردوی قیامت تمثال الحاق و انتقال یافت. روز دیگر كه خورشید انور و فرمانده لشكر انجم و اختر از منزل افق خاور بعزم سفر ممالك سپهر اخضر و تصمیم تسخیر ام البلاد باختر فرازنده رایات اشعات گشت رایات فتح آیات در اهتزاز و عقاب علم زرین جناح در اوج نصرة بپرواز آمد. نوای خم روئین و ناله نای زرین از فراز سپهر هفتمین درگذشت. در ساعتی مسعود و بختی محمود از منزل مذكور متحرك گردید، تا بلده حویزه در جائی عنان نكشیدند. در آغاز شهر محرم الحرام سنه مذكور همای همایون فام رایت بلند آیت سایه سعادت بر مفارق اهل حویزه گسترده، در روز دوازدهم شهر مزبور از حویزه خروج و صبحگاهان روز پانزدهم
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 185
كه سفینه ملایك ملاح مهر در بحر ژرف سپهر بساحل مغرب رسید دریای پرشور اردوی منصور وارد كنار شط العرب گردید. از تلاقی و تقارب آن دو بحر ذخار و دو دریای خونخوار بحر آب و دریای آتش در یك محل اجتماع نمودند. شط العرب محتاج بتوصیف نیست، زیرا كه آن شطیست در اقطار جهان مشهور و دریائیست بی‌كران و پرشور. چندین رودخانه ذخار كه هریك قلزمیست خونخوار بیك‌دیگر اتصال گرفته، موسوم بشط العرب و از كنار شهر بصره مرور و بدریای اعظم شور منتهی گشته و احتمال امكان جیش در چنان بحری پرتلاطم بجهات مختلفه كه یكی از آنها جزر و مدست از قبول عقول محال‌اندیش برون و از تصور اوهام افزونست و دست قدرت هیچ صاحب شوكتی الی حال بدامن این امر محال نرسیده و امكان این اراده دور از كار تا باین روزگار پیرامون خاطر هیچ صاحب تسلطی نگردیده. چون عبور آن دریای آتش پرتاب از چنان بحر آب و مرور آن لجه پراضطراب از چنین سهمگین گرداب بدون توسط جسر مسلسل از بابت محالات و از جمله خوارق عادات می‌نمود پس ناچار چاره كار را در بستن جسر دیده، امر قضا نمون صادر گردید كه سفاین صغیره متعدده و اعمده قویه مشیده و قوایم عظیم مستحكم و اوتاد قنطره شدیده از حویزه و سایر اعمال دور و نزدیك از شط حویزه و شطهای دیگر كه بشط العرب می‌پیوندد حمل‌ونقل نموده، باهتمام آهن‌گران ستبربازوی قوی دست و دقت حدادان هنرپرور صنعت‌پرست بزنجیرهای قوی محكم و سلاسل متین مستحكم صورت انجام و سمت اختتام پذیرفته، متشبث بتأییدات حضرت سبحانی و متمسك بعروة الوثقای اقبال حضرت گیتی‌ستانی شروع بانجام جسر نموده، شناوران نهنگ‌وش و آب‌بازان دریاكش نهنگ‌وار خود را بآن لجه خونخوار افكنده، بانجام جسر قیام نمودند. ایام نوروز فیروز و هنگام بهار گیتی‌فروز بمباركی و فرخندگی در رسید.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 186

ذكر ظهور بهار فیض آثار و هنگام خضارت باغ و گلزار و صورت گرفتن جسر و عبور سپاه‌

نوبت ظهور بهار خرم و موسم طراوت و نظارت عالم گردیده، طلیعه قهرمان گیتی‌ستان مهر ببرج حمل تحویل یافت. بحكم سپهدار هوای بهار خیمهای رنگارنگ سپاه ریاحین و ازهار در كنار شط جویبار برپا، بفرمان فرمانده آذار رایات ظفر مدار سرو و چنار در ساحل بحار ذخار و جداول و انهار شقه‌گشا و بامر و قوه متولده سرادقات اغصان و اشجار در ساحت گلزار فلك‌سا شد. سپاه گران سپهسالار ربیع گرداگرد قلعه محكم بنیان چمن را كه محكمه طاغیان بهمن بود محیط گشتند و لشكر بی‌كران قهرمان اردی بهشت در اطراف شهربند گلستان و اكناف حصار بست بستان از جوشش گلهای صحرائی و هجوم سروهای مینائی سنگری متین آرایش نهاده، بجهة استیصال سپاه فتنه‌جوی شباط و طایفه فساد انگیز دی بنیاد محاصره بستند. جزایرچیان برودت هوا كه با سفاین موفور یخ از راه بحر جویبار باعانت قلعه‌نشینان بهمن هجوم‌آور گردیده بودند صاعقه‌باری توپهای آتش‌فشان برق بهاری در میان آب آتش افكن اساس آنها گشت و شراره‌ریز خرمن هستیشان گردید و عمانیان ثلوج و امطار كه با زورقهای سست بنیاد مانند حباب در ممر آب بمقابله سپهسالار اردی‌بهشت و هوس مدخلیت در عرصه مرغزار و كشت عنان تفتین تهی مغزی و سبك‌سری می‌گشودند بیك حمله دلاوران باد شمال و دلیران نسیم اعتدال اركان سفاین وجودشان از یك‌دیگر پاشیده، دامان دشت و صحرا چون ساحت میدان هیجا از خون شقایق گلگون و فضای بسیط غبرا از هجوم سیل كوهساری رشك هزار جیحون گشت.
مجلس عید سعید با نهایت فیروزی ترتیب یافته، بر و دوش اعاظم و سراپای افاخم از بذل خلاغ خورشید شعاع مستتر شد. درحالی كه ساحل شط مضرب خیام انجم احتشام بود شیخ عبد الله رئیس جماعت منقح كه دو طایفه‌اند در عدت و كثرت بر جمیع قبایل عرب ممتاز و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 187
مكانهای نشیمن ایشان كه از صحاری نجد تا اراضی فیه البصره پیوسته، جماعت مزبور بعلت كثرت عدت همواره بر بصره مسلط بوده، منافع آن ولایت را اكثر ضبط می‌نمودند، با گروهی انبوه و لشكری با شكوه باعانت بصریان كمر بسته، از جانب ساحل وكیل فرنگ انگلیس كه از طرف پادشاه والا جاه فرنگ مأمور و در بصره متوقف، متوجه داد و ستد می‌باشند، با چندین سفینه و زورق هریك مشحون بتوپهای برق انداز و تفنگچیان آتشباز، از ممر آب بمدافعه شتافتند، كه نهنگان دریای نام و ننگ و دریاكشان لجه‌آشام را از ساختن جسر ممانعت نمایند.
بگمان آنكه بچنان قوم ناكس راه بر آن سیل سركش و بمثل خس راه‌گذر بدریای آتش می‌توانند بست، شروع بانداختن توپ و آغاز فتنه و آشوب نمودند. از جانب اردوی نصرة مبانی نیز توپهای اژدر مهابت سرگرم آتش‌افشانی و گلولهای صاعقه هیبت مشغول جان‌ستانی گردیده، از صواعق خانه‌برانداز توپهای رعدآواز و سحاب شراره فشان دست تفنگچیان برق‌انداز در میان آب و آتش خرمن صبر و تاب فرنگیان بادپیمای خاكسار افتاده، تواتر گلوله و توالی قطرات امطار ابر آتش‌بار توپ و تفنگ مزرع ثبات شیخ عبد الله و جماعت منقح را نیز بباد فنا داده، بسیاری از جماعت مزبور در بر و بحر سوخته آتش‌فتن و فتور، بقیه سر خویش و راه هزیمت را پیش گرفتند.
امر واجب الامتثال نواب استظهار الدوله عز نفاذ یافت كه دو هزار نفر از جماعت بختیاری كه در شناوری با نهنگان دریا نورد خویشی و در كوه‌نوردی از پلنگان كوه‌گرد پیشی دارند، در آن شط بحر كردار شناور گشته و چون سیل بی‌بنیاد از آن رود گذشته، در ساحل آن طرف متوقف شوند. غرض جسر مزبور در مدت هجده روز صورت اتمام و سمت اختتام پذیرفته، بر زبر آن بحر پرتلاطم چون جسر مجره بر روی این پرشور قلزم قرار گفت. علی الصباح ششم شهر صفر سنه هزار و صد و هشتاد و نه كه سپاه انجم و اختر ازین طرف ژرف دریای پهناور عبور نموده، خسرو خاور شقه لوای جهان‌گردی گشود نواب
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 188
اعتضاد الدوله اردوی گردون شوكت و سپاه انجم عدت را از عبورگاه جسر بآن طرف فرستاده، خود نیز با خاصان درگاه و مقربان محفل فلك دستگاه عبور، منزل موسوم بشریش را مقر كوكبه منصور فرمودند.
روز دیگر از منزل مزبور اعلای اعلام شوكت و رفع رایات نصرة فرمودند.
مختصر سخن: در روز هشتم شهر صفر المظفر كه قلعه‌گشای مهرانور با لشكر گران انوار محیط این نیلی حصار گردید فضای مسرت‌فزای خارج ام البلاد بصره مطار عقابان ظفر جناح رایات گردون حباب و مقر سرادقات خورشید قباب مجره طناب گشته، خیام فلك مقام اردوی انجم احتشام سر باوج ثریا بركشیده، آواز رعدانباز نای زرین و نوای شورش‌فزای خم روئین زلزله‌افكن سپهر هفتمین، از صواعق هوش ربای شلیك خمپاره و توپ و لوله و آشوب در میان سكان آسمان و زمین افتاد. سلیمان آقای متسلم كه از جانب عمر پاشا حاكم بصره بود و اعزه و اعیان و جمهور سكان آنجا از هیبت آن انقلاب و وحشت آن سهمگین گرداب با زهره‌های آب در شبكه اضطراب فرو مانده، دروازه‌های شهر را مسدود و برج و باره را مضبوط نموده، در محافظت و خودداری نهایت مبالغه نمودند و رای قلعه‌گشای نواب استظهار الدوله بتأسیس قلعه محكم و بنای حصاری منتظم كه استظهار اردوی ظفر حشم تواند بود قرار گرفته، بنیان صنعت‌نما و معماران اقلیدس‌گشا بتأسیس قلعه اشتغال ورزیده، در اندك زمانی اساسی چیده شده كه اوج بروجش با فلك ذات البروج بمساوات، فراز كنگره‌اش برتری از اوج سماوات داشت. بنه و اغروق معسكر نصرةپرور و احمال و اثقال اردوی گردون مقر را در آن قرار داده، توپهای قلعه‌كوب و خمپاره‌های شهرآشوب را بمحاذات قلعه بصره كشیده، توپ‌چیان آتش دست از سحاب آتش‌بار توپ بنای شعله‌انگیزی و درانداختن گلولهای دهرسوز آغاز شراره‌ریزی كرده، كیفیت هوا منقلب‌كن مزاج كره اثیر و تواتر بلا آتش‌افكن خرمن چرخ پیر گردیده، گردون گردنده از هیبت رعد آواز زلزله‌انداز توپ
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 189
كه خبر از آشوب قیامت می‌داد بمفاد این آیه كریمه «یَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِی آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ از بیم جان گوشها را بانگشت كواكب انباشته و چرخ شتابنده آن روز را روز رستخیز پنداشته، بصدای هوش ربای آن ثعبانهای وادی هیجاندای «إِذا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزالَها» مسموع داشت، نهایت یك ركن دیوار قلعه كه عجالة بضرب صدمات توپ خراب گردیده عرضا» هفت و هشت ذرع وسعت داشت و فراز آن بحدی بود كه خیمه و خرگاه بر زبر آن افراخته، جمهور صغیر و كبیر آن ولایت بجهة حراست آنجا را نشیمن ساخته بودند، صدمات گلولهای آتش‌فشان با چنان استحكام رخنه‌گر بنیان آن نمی‌شد، پراهنمائی یكی از فراریان قلعه توپخانه مباركه را بركن دیگر كه استحكام آن از سایر اركان كمتر بود كشید، توپچیان مریخ صولت و برق‌اندازان بهرام مهابت هرروز از هنگام بام كه گلوله آتش‌فشان مهر فروزان از دهان توپ افق بیرون جسته، شراره آن فضای حصار جهان را فرومی‌گرفت تا وقت شام قیرفام كه دود ظلام عرصه جهان را محیط می‌گشت از صدمات گلولهای جان‌سوز و بارقه توپهای آتش‌افروز گرد از نهاد قلعه و دود از نهاد دل قلعگیان برآورده، از آغاز روز تا بانجام چهار برج و سه فصیل را از بیخ و بن بركنده، با خاك برابر، بلكه از سطح زمین پست‌تر می‌كردند. شباهنگام كه معماران تقدیرات ملك علام بروج چرخ نیل‌فام را بریشهای سیمین انجم و اوتار زرین كواكب انتظام می‌داد بصریان بمرمت بروج مخروبه منهدم پرداخته و خرابی‌های آنها را بهتر از پیش ساخته و سحرگاهان كه خورشید رخشان در شاه برج افق شرقی رایت قلعه‌گیری می‌افراخت توپچیان بهرام‌كین و دلیران شیركمین بروج و جدار محروسه و راه مزبوره را بحال اول مشاهده نموده در نهایت متانت می‌دیدند. چون چند مرتبه یكه‌تازان میدان جنگ و قلعه‌گشایان با نام و ننگ با دل شیر و حوصله پلنگ بنای یورش نهاده و بجانب قلعه كمین گشاده و بعلت عمق خندق و استحكام جدار و انتظام حصار و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 190
اتفاق و اسرار محصورین در گیر و دار كاری از پیش نمی‌رفت، نواب اعتضاد الدوله بنابر محافظت نفوس جان‌سپاران شیران بیشه نبرد را از یورش ممنوع فرموده، از ضیق محاصره كار را بر اهل قلعه تنگ، دلیران شیرچنگ و بهادران مجره‌كمان شهاب‌خدنگ را امر نمودند كه در سی و شش مكان نزدیك بحصار قلعه سنگرهای متین استوار و اساس نهاده، هر سنگری را بدسته‌ای از سران شیران خون‌آشام و هرمورجائی را بفرقه‌ای از مبارزان بهرام انتقام سپردند و سفاین فلك‌نمون را و حكام سواحل و ضابطان بنادر بحكم حضرت گیتی‌پناه بجهت خدمت‌گزاری نواب ظهیر الدوله از بحر اعظم بشط العرب آورده، در این وقت بفرمان ایستاده بودند، محاذات یك ركن قلعه كه متصل بشط بود قرار داده، لنگرافكن توقف گشتند.
مختصر سخن: راه بحر و بر را چنان بر بصریان تنگ كردند كه پیك اندیشه از هیچ طرف عبور و جاسوس خیال را از هیچ سمت مرور نبود. چون سنگرهای اطراف قلعه انتظام و استحكام یافته، بپیلان آهن‌گسل و شیران سنگین‌دل سپرده شد اهالی بصره آغاز شبیخون نهادند و هرشب كه شبرو بدر از هرطرف با خیل انجم و اختر روی بسنگر استوار این نیلی حصار می‌نهاد كمین كردگان شبیخون بسنگر آورده و مستحفظین سنگر و هژبران دلاور بمدافعه پرداخته، در آن نیمه‌شب آن مهمانان نورسیده را بر سر خوان اجل دعوت فرموده، از باده هستی ربای تفنگ شراب پرخمار مرگ بجام زندگانی و ساغر عمر و جوانی پیموده، از درد پردرد گلوله مخمورشان می‌نمودند و شبی نبود كه جمعی كثیر از آن طایفه در پای خم پرجوش توپ و مینای هوش‌ربای تفنگ سرگرم ساغرپرستی و از رطل گران فنا قرین مستی نگردند و در شبی از شبها یكی از هزیمت كردگان قلعه بشرف حضور نواب ظهیر الدوله مشرف گردیده، معروض داشت كه در ركنی از اركان قلعه و حصار كه بكنار شط اتصال دارد راهی هست كه ممر سیل خانه‌برانداز و دخول نهنگان لجه دلاوری
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 191
تواند شد. نواب ظهیر الدوله سه چهار نفر غلامان معتمدان سركار را بمصحوب عارض مذكور فرمودند، كه سالك طریق خفا و راه مزبور را مشهود دیده بینا نموده، اگر از شوایب نقص و مناقص خطر مبرا باشد بهادران قلعه‌گشا و دلاوران میدان هیجا را از معرض مزبور بیورش مأمور فرماید، چون مأمورین سالك مسالك فرمانبرداری گردیده و راه معهود را درنوردیده از سنگری كه در مأمنهای پائین سنگر واقع و ضبط آن در عهده تفنگچیان دینارانی بود گذشته، بحوالی معبر معروض مذكور رسیدند. دریائی دیدند از فولاد و آهن و بحری مشاهده نمودند از تیغ و سنان موج‌زن، آن قلزم مواج در آن شب داج از قلعه خروج و برسم شبیخون از سنگر آهن عروج نمودند. مأمورین مزبور بعد از مشاهده آن حالت مراجعت و بسنگر جماعت دینارانی شتافته، آنها را در بستر بی‌احتیاطی خفته یافتند. تا جماعت مزبور از خواب غرور بیدار و از خمار منام هشیار و فتیلهای افسرده را روشن و بروج سنگر را مسكن میكردند قلعگیان بخارج سنگر در رسیده، مشغول تخریب دیوار گردیدند. شیران قوی‌دل و هژبران آهن‌گسل با رخسارهای فروزان و فتیلهای سوزان آغاز جنگ و بنای تحصیل نام و ننگ و شروع بآتش‌فشانی جزایر و تفنگ كرده، از شعله جانسوز شرارهای تابناك و بوارق جهان‌افروز آتش‌بازی تفنگچیان چالاك در بسیط خاك و بساط این تیره مغاك آن شب سهمناك چون روز روشن و ساحت صحرا از خون آن گروه بی پروا رشك هزار گلشن گردیده، اگر بمحض عنایت واهب بی‌منت نظر بغرض شخص مذكور غلامان مزبور بخدمت منظور مأمور نگردیده و كمین‌كردگان را در آن شب مظلم ندیده و مستحفظین سنگر را از خواب غفلت بیدار و از خمار بی‌باكی هشیار نكرده بودند امری واقع و حادثه‌ای سانح میشد كه چاره آن دشوار و موجب حدوث مكاره بسیار و ظهور آفت عین الكمال بود. همانا اتفاق چنین امری بغیر از طالع فرخنده مطالع و میمنت بخت فیروز محمل دیگر نمیدارد.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 192
بیان بعضی مؤیدات بخت بلند و طالع فیروزمند كه در محاصره بوقوع انجامید بر دقیقه‌شناسان رموز نهانی و باخبران اسرار پنهانی مخفی و مستور نخواهد بود كه در هرعهد و زمان كه حكمت‌های بالغه آفریدگار جهان و عنایات كامله خالق زمین و آسمان شوكت هرصاحب شوكتی را از خلوت خفا ببارگاه ظهور آورده، فارس میدان گیتی ستانی و طرازنده اورنگ جهانبانی می‌نماید ابواب دولت از شش جهة بر روی او گشاده و اسباب شوكت او را از شش طرف بدون تعویقی از عوالم غیب آماده می‌سازد و دست اختیار «یَفْعَلُ اللَّهُ ما یَشاءُ» و بازوی اقتدار «یَحْكُمُ ما یُرِیدُ» دامن دشمنان می‌گشاید و او را بورطه هوان و هلاك می‌اندازد، تا ذات مقدس او بی‌منازع و مشاركی زیبنده مسند دارائی و وجود اقدس او فارغ از هرعایق و موانعی زینت‌بخش محفل كشور خدائی گردد و جمهور عباد در ظل حمایت و سایه عاطفتش در مهد امن و امان آسایش‌گزین باشند. (شاهد) این مقال بعضی از مؤیدات اقبال این برگزیده حضرت ذو الجلالست كه در حین محاصره بصره بظهور رسیده و بوقوع انجامید: یكی از آن جمله آنكه شط فرات كه از اراضی محل موسوم بجزایر كه طول آن سی فرسنگ و از جانب حكام بصره بسیور غال جماعت منقح مقرر بوده عبور نموده، منتهی بشط العرب میشود، شطیست چون بحر پرتلاطم و رودیست غیرت محیط قلزم و چون اراضی بصره از زمین جزایر بكلی پست‌تر واقع گردیده كه تفاوت پست و بلند اراضی زیاده بر ده ذرعست، بعلت اشراف شط فرات باراضی ام البلاد در مسافت چهار فرسنگ كه همه‌جا بر اراضی بصره محاذات و اشراف دارد ده سد محكم بر جنب شط فرات بسته‌اند كه اگر در یكی از سدهای عشره اندك فتوری پدید آید و یا جزوی رخنه‌ای گشاید اراضی بصره با بحر عمان برابر و در برابر آن سیل خانه‌شكن بنیاد برانداز جمیع عمارات و بقاع بصریان از خاشاك كمترست. درحالی كه خارج بصره محل پرشور معسكر منصور بود العیاذ بالله اگر از جانب بصریان یا از طرف سایر دشمنان احدی برخنه‌گری یكی از سدهای مزبور می‌پرداخت جمیع
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 193
اردوی انجم حشر و جمهور آن فوج فزون از اختر را غرق لجه فنا میساخت. چون قلزم مواج و بحر ذخار معسكر نصرت امتزاج از شط العرب گذشته، چون بحر محیط ارض بصره گشتند حاجی ناصر رأس و رئیس محل جزایر بعتبه‌بوسی نواب استظهار الدوله مستظهر گردید و از بذل خلعت لازم و انعام نوازش دیده، تعهد نمودند كه اگر ریاست جزایر را باو عنایت فرمایند در محافظت سدهای مزبوره لازمه احتیاط ورزیده و لحظه‌ای شرایط تیقظ غافل نگردیده، خدمت مزبور را بتقدیم رساند. نواب ظهیر الدوله باسعاف مطالب و انجاح مآرب مومی الیه فرمان داده، مدت یكسال متجاوز حاجی مذكور با جمعی كثیر از اهل آن ولایات از روی نهایت عقیدت بخدمت موعود قیام و بمتابعت معهود اقدام نموده، تا نواب جوزا ركاب استظهار الدوله را از كثرت مشاغل اندكی فراغت حاصل و بر سر هرسنگری فرقه‌ای از مجاهدین و كلیطهای فلك تمكین تعیین یافته، بجهة محافظت آن حدود شتافتند. دیگر از مؤیدات بخت بلند و مساعدت طالع فیروزمند آنكه: در عرصه مملكت بصره و ساحت نواحی آنجا همیشه در موسم تابستان كه حدت هوا سوزنده‌تر از آتش و شدت گرما محترق‌تر از شعله سركش و سنگ جبال تفتیده‌تر از اخگر و خاك تلال تابنده‌تر از دود و قطرات زلال افروخته‌تر از شرارست بادی از جانب دریا می‌وزد مشهور بباد قوس، چون آه دل دردناك عشاق سوزنده و چون نایره پرشوق فراق فروزنده و اهتزاز آن باعث شدت حدت و عفونت هوا و موجب هلاك مردم از سمیت گرما و مقدمه هزارگونه بلا از طاعون و وبا میگردد و هرساله خرمن هستی جمعی كثیر از برنا و پیر و متوطنین بصره كه در هوای آنجا پرورده و بصاعقه‌بازی سموم جانسوز عادت كرده‌اند در هنگام وزش آن باد آتش‌بار و اشتعال آن آتش پرشرار افروخته، شعله هستی سوخته میشد، فكیف كه غربا و عادت‌كردگان اعتدال هوا در آن هوای جان‌گداز زیست توانند نمود؟ و در زمستان همواره بادی دیگر از طرف شمال در اهتزاز می‌آید
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 194
كه مورث ازدیاد برودت و اشتداد سردی هوای آن ولایتست و در هیچ عهد و زمان در ایام تابستان باد شمال در بصره نوزیده و معمرین آن ولایت هیچگاه آن‌چنان خلاف عادتی ندیده. در مدت دو سال كه ساحت بصره مقر سرادقات جلال و مضرب خیام فلك تمثال بود از آغاز تابستان تا بانجام روزی باد قوس در آن سرزمین نوزیده، همواره باد شمال در اهتزاز، موجب اعتدال هوا و باعث اطفای نایره گرما، چنانكه بصریان از مشاهده آن امر غریب و ملاحظه آن حالت عجیب در شگفت مانده، بسوختگی اختر و احتراق كوكب خویشتن متیقن بودند. از وقوع اینگونه اتفاقات بر تخریب اساس دولت و انهدام بنیان شهامت خود تفأل مینمودند.

ذكر ورود محمد وهبی بسفارت از نزد سلطان سكندرشان روم بخدمت فرمانده این مرزوبوم‌

سفیر خوش تقریر قلم فصاحت رقم چگونگی این مدعی را بدین نمط ادا می‌نماید: در حالتی كه معسكر نصرة نمود و اردوی ظفر ورود از احاطه قلعه بصره راه چاره را بر بصریان مسدود و طریق زیان و سود را بر آنها مفقود كرده بودند عمر پاشا والی بغداد حقایق آن حال را بسده جلال قیصری معروض داشته، محمد وهبی نامی را كه از اعاظم آن سرزمین و مردی صاحب تمكین و خداوند رای متین بود از جانب سلطان سكندرشان سلطان عبد الحمید خان پادشاه والا جاه روم بسفارت معین نمودند. مشار الیه روی نیاز بعتبه عرش انباز خدیو عاجزنواز و دارای دوست‌پرور دشمن‌گداز آوریده، در دار الملك شیراز بعز بساط بوسی محفل ارم طراز خدیو گردن فراز رسید و نامه مودت ختامه سلطان سكندرشان را از پیشگاه حضور گذرانیده، بنظر منشیان عطاردشان رسانید. اگرچه در ظاهر در نامه نامی درخصوص مقدمات بصره مطلبی اظهار و در باب آن مراتب مدعائی اشعار نشده، مضمون محتوی بود بر مراتب مهر و وفا و مشتمل بر مراسم صدق و صفا و رخت بستن سلطان مصطفی خان از جهان فانی و تمكن عبد الحمید
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 195
خان بر اورنگ سلطانی، نهایت در باطن از ارسال رسل و ترسیل نامه مرسول بجز از امر بصره غرضی نبود و بغیر از اطفای نایره فساد و فسخ عزیمت امر ام البلاد بصره ملتمسی نمی‌نمود، كه آنرا بتقریر سفیر مذكور محول داشته، بمشافهه او واگذاشته بودند. بعد از آنكه محمد وهبی افندی را تقبیل عتبه جلال حاصل و بعز زیارت كعبه آمال یعنی دربار فلك تمثال واصل شد بعد از تقدیم مراسم خلوصیت و بندگی و تمهید قواعد استكانت و سرافكندگی از مقربان دربار عصمت و باریافتگان حریم دولت بكرات مستدعی عفو تقصیرات عمر پاشا و اطفای نایره غضب طبع معدلت پیرا و تسكین شعله قهر خدیو گیتی‌گشا گردید. مسئول او بعز قبول نرسیده و رشحات عجز و استكانت و قطرات ابتهال و ضراعت او موجب انطفای آتش غضب قیامت لهب نگردیده، یكی از مسئولات او آن بود كه چون ام البلاد بصره متعلق بمادر سلطان قیصرشانست آنرا بضعیفه مذكوره واگذارند و در عوض هریك از ممالك قیصری را كه مداخل آن اضعاف بصره باشد و معین فرمایند متعلق بسركار وسعت مدار خواهد گشت. امنای دولت دوران عدت گوش باقاویل او نداده، جواب نامه نامی شاه سكندر جاه نگاشته كلك در سلك و از انعام و احسان آنچه سزاوار همت بلند و مقتضی طبع كریم ارجمند بود بافندی مشار الیه عنایت و او را بمراجعت رخصت فرمودند.

بیان ورود خوارج عمان با سپاه گران و سفاین بیكران باعانت بصریان و گزارش آن‌

معلم سفینه حكایت رنگین و ناخدای زورق روایت شیرین یعنی خامه بلاغت آئین در بحر ژرف اوراق بدینگونه بادبان بیان میگشاید كه: چون بعلت عدم آب وحدت آفتاب و حرارت هوا و شدت (گرما)، اراضی عمان قابل زراعت و مستعد تولد نباتات نیست، چنانكه هرگیاهی كه بفعل قوه مولده سر از گریبان خاك برمی‌آورد شعله خرمن‌سوز حدت هوا چنان آتش‌افكن خاشاك بار و برگش می‌گردد كه از وجودش جز كف خاك سیه اثری و از هستی و بودش
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 196
بغیر از مشت خاكستری بجا نمی‌ماند و هرنباتی كه از اثر قوه نامیه از نهانخانه بطون قدم باول مرتبه بروز و ظهور می‌گذارد تیغ بی‌زنهار شدت گرما چناتش از پا می‌افكند كه دیگر حركت نمیتواند نمود، بنابرین سكان و متوطنین آن سرزمین نظر بفقدان غلات و عدم وجود حبوبات كه هرذیحیات را تحصیل آن ناگزیرست محتاج بولایت غیر میباشند، چنانكه جمع آذوقه و مایحتاج آنها از الكای فارس و سواحل و بنادر و قوت اعراب كه خرماست از بصره نقل و حمل عمان میشود.
درین یك دو سال كه تنبیه خوارج شهر، بنحوی كه نگاشته قلم مشكین رقم گردیده، منظور نظر مرحمت‌پرور حضرت گیتی‌ستان بود قدغن فرموده بودند كه از سواحل و بنادر فارس حبه‌ای از حبوبات و دانه‌ای از غلات حمل‌ونقل عمان نشود. بآن علت احتیاج خوارج بصره بیشتر از پیشتر شده بود. لهذا امام خوارجی كه جمیع مهام شرع و عرف خوارج در ید قدرت اوست اعانت اهل بصره را برخود فرض دیده، بتجهیز جهازات اشتغال ورزیده، دوازده فروند غراب گردون حباب مبین «هذا شیئی عجاب» و مشحون بنادر آلات و اسباب بود باضافه صد فروند دیگر از كلیط و داد و اورنگی و سایر سفاین تیزرو جنگی مشتمل بر متجاوز از هزار اراده توپ و دو هزار ابطال رجال دلاور با شمشیر و خنجر و زوبین و سپر و ادوات موفور و آلات نامحصور بسركردگی دو نفر از اولاد و خلفان نام داماد خود بصیانت و اعانت بصریان فرستاده چون حقیقت این خبر معروض نواب استظهار الدوله گردید بحكم واجب الامتثال نواب معظم الیه شیخ ناصر ابو مهیری بندر ابوشهری حاكم بندر و شیخ بركات و شیخ رئیس بنی كعب سلسله متین مستحكم و زنجیر قوی محكمی را كه چون رشته اهل ارباب دول بهم بسته و چون سلسله مشید اجزای عوالم ایجاد افزار و استعدادش بیك‌دیگر پیوسته در دار الملك شیراز بامر خدیو گردن‌فراز حدادان كاوه لقای آهن‌خا و آهنگران داودنمود معجزنما از كوه آهن پرتاب و دریای حدید مذاب ساخته ارسال معسكر نواب استظهار الدوله فرمودند، بر زبر شط العرب كشیده و هردو سر آن را بر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 197
ساحل دو جانب شط باوتاد عظیمه و عمده قویه محكم و مستحكم نموده، محافظت یك قسمت زنجیر بعهده شیخ بركات بنی كعب و حراست جانب دیگر بعهده یكی از سركردگان سپاه نصرة دستگاه مقرر گشته، در هرجانب سه هزار مبارزان دلاور و چند اراده توپ برق شرر تعیین و راه عبور غرابات و جهازات خوارج را مسدود از تشیید آن سلسله متین فرمودند. چون سفاین خوارج در بحر اعظم بمحاذات شط العرب رسیدند از تسدید راه عبور و تشیید سلسله مزبور و حراست سپاه مذكور مخبر و مطلع گردیده، از آنجا كه عبور سفاین خویش را از آن سد سدید دشوار می‌دانستند در جائی كه شط العرب بدریای اعظم متصل میگردد لنگر افكن زورق اقامت گردیده، چندی آرمیدند و در شبی از شبها قریب بصباح كه از تموج ریاح تقدیرات قادر فتاح و از نسایم قدرت فالق الاصباح سلسله منتظم ثوابت و سیارات از یك‌دیگر گسیخته و عقد زنجیر محكم انجم و اختر از هم ریخت بادی صعب و صرصری سخت از مهب تقدیر مرسل الریاح در وزیدن آمد و از تصادم آن باد كه نمونه طوفان عاد بود سلسله مزبور از یك‌دیگر گسیخته، پاره‌ای از آن زنجیر و بعضی از سفاین صغیره كه بجهت جمل و نقل آن زنجیر گران در زیر آن ترتیب و ردیف قرار داده، گرانی سلسله بر دوش تحمل آنها نهاده بودند بتحریك آن باد وزان و عنان‌كشی آن باد روان بجانب سفاین خوارج روان شد.
آن جماعت از مشاهده آن حالت بر انقطاع عقد مسلسل سلسله مزبور یقین حاصل و لنگر برداشته، روی بمرور شط العرب گذاشته، مستحفظین جوانب زنجیر از دو طرف و كلیطهای سركاری از برابر آغاز گلوله‌ریزی توپهای پرشرر نموده، چون باد شدید در حركت و هوا در تموج بغایت بود زیاده بر صد فروند غراب و كلیط و سایر جهازات خوارج از سر منزل توپ مستحفظین جوانب شط گذشته، در برابر قلعه بصره و محاذات سنگرهای سپاه نصرة همراه لنگرافكن توقف گشتند. بصریان را آن روز روز عید و آن قوم پریشان را آن شب شب امید گردید. غافل از ناامیدی سرانجام و بی‌خبر از
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 198
یأس اختتام نوای نای بهجت بفلك و صدای كوس مسرت بگوش ملك رسانیدند. روز دیگر كه لشكر انوار مهر خاور ازین ژرف دریای پهناور قدم بساحل افق نهاده و مستحفظین حصن چرخ دون و محصورین حصار سپهر نگون راه افق را بجهت خروج سپاه اشعات گشودند دوازده هزار نفر سپاه خوارج بعزم جنگ از سفاین قدم بساحل نهاده، آغاز جولان و ادهم تهور را سبك عنان نمودند. بفرمان نواب اعتضاد الدوله فرقه‌ای هژبران خارادل و شیران آهن‌گسل بروشی كه اهل بزم عزم سور و حریفان محفل آهنگ سرور نمایند روی اقتدار بمیدان كارزار نهاده، هر دسته در راهی و هرفرقه بكمین‌گاهی قرار گرفتند. فغان رعد از خم هفت‌جوش و غریو صور از نای قیامت خروش و نعره شیر از دل پردلان پلنگینه پوش و آشوب رستخیز از آن دو دریای پرخروش برخاست و تحریك شد. باد اجل شورش‌فزای آن شوریده قلزم و اهتزاز صرصر آن قضای مستعجل موج‌انگیز آن بحر پرتلاطم و غریو زرین‌نای و خروش روئین‌خم اوج‌گیر ذروه ماه و انجم گشت و سر طوق رایات عالی حباب و قبه اعلام زرین قباب از اوج ماه و فراز آفتاب برگذشت.
از دود مظلم توپ و دخان تیره تفنگ و گرد و غبار میدان جنگ روز روشن چون شب تار سیاه و غبار دخان بر آسمان نیلگون و شرارهای تابناك در نظر ادراك اختر و خورشید و ماه شد. از سحاب دخان توپ و تفنگ رعد هوش ربای غریدن و قطرات امطار بلا بباریدن آمد. شیران ستبربازوی قوی‌دست چون پیلان مست سرگرم حملات جان‌ستان و مشغول استعمال سیف و سنان گردیده، بهر حمله گروهی از آن صیدهای بدام آمده را اندام هستی در خم كمند می‌كشیدند، از خزانه عاطفت و مخزن همت نواب استظهار الدوله در عوض هر زنده‌ای كه بچنگال شیران بیشه دلیری با سیری افتاده بود مبلغ پنج تومان و در ازاء هر صیدی كه در دست گردن‌فرازان لشكر كشته و بنظر موكلان وكلای این سركار و خریداران این متاع گرم بازار می‌رسید سه تومان انعام و جایزه مرحمت میشد. در اندك زمانی شكستی فاحش بر اركان تاب و توان دشمنان افتاده، نسایم ظفر بر پرچم رایت فتح آیت در
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 199
اهتزاز و همای نصرة بر مفارق دولت‌خواهان سایه‌انداز و عقاب فیروزی از مطار سعادت بپرواز آمده، چندان سر و زنده از اسرا و مقتولین از پیشگاه حضور گذشت كه حساب آن دشوار و شمار آن بیرون از قدرت محاسبان هشیار بود. قلعگیان بحصاربند قلعه و خوارج بگریزگاه جهازات شتافته، تتمه العصر و بقیه السیف از چنگ اجل و دام و حل عجالة خلاص یافتند. عربان چون مبارزت هژبران بیشه شجاعت را در میدان و ضربت دست دلیران بهرام، مهابت را در جولان مشاهده و ملاحظه نموده خود را در چنگ دلیران پلنگ خصال كمتر از آهو و خویش را در چنگ عقابان پولاد چنگال ضعیف‌تر از تیهو دانسته، كه در میدان جنگ با بهادران حریف و در مضمار جولان با فارسان برق عنان ردیف نمی‌توانست شد غرابات و سفاین پناه وجود آن قوم خائن گشته، شروع بتوپ‌اندازی و فتنه‌سازی و از جانب عسكر قیامت اثر بفرمان نواب ظهیر الدوله نوایر توپهای برق شرر بنیاد آتش‌بازی نمودند و در شبانگه از طرف سفاین خوائن ابر آتشبار و سحاب رشحه شرار سرگرم باریدن ژاله گلوله و افشاندن باران شراره میشده، یك هزار گلوله توپ بی‌گزاف بجانب نهنگان دریای مصاف روی آورد. سرداری حفظ الهی و نگاهبانی فیوضات نامتناهی اضرار و آزار از معسكر نصرة اثر رفع و منع می‌كرد و هردفعه كه از آن لجه سركش سیل بی‌پروای آتش بطرف دلاوران نهنگ‌وش و بهادران دریاكش رومی نهاد حضرت آفریدگار عباد از تفضلات خویش سد سدید در رهگذر آن میفرستاد و بحكم نواب سپهر ركاب توپچیان كیوان حباب توپهای پرتاب بكنار غرقاب و دامن آن پرشور گرداب كشیده، صدای زلزله‌فزای آن نهنگان لجه بلا لرزه‌افكن زورق آسمان و زلزله‌انداز اندام سفینه گردون گردیده، از رشحات آتشبازی توپچیان آتش دست آتشی سوخته میشد كه شعله آن جز بسوختن خرمن وجود مخالفان از پا نمی‌نشست و از گرم‌كاری مردان مشعبد شعله‌ای افروخته میشد كه اطفای آن جز برشحات خون
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 200
دشمنان صورت نمی‌بست. تا مدت پنج ماه آن قوم روسیاه در میان آب لطمه‌خور صدمات گلولهای پرتاب شده، ابواب آذوقه برویشان از همه جهة بسته بود. روزی بعرض حجاب دربار نواب اعتضاد الدوله رسید كه گاهی جماعت خوارج از سفاین اخراج و بطریق سرقت خود را ببساتین خرما می‌اندازند و مذاق مرارت دیده حنظل ناكامی را از شهد مسروقه شیرین از شرابی میسازند. دو فوج از افواج ضیغم شان و دلیران هژبر توان را مأمور و مقرر فرمودند كه فوجی در ساحل یمین و دسته‌ای در جانب یسار شط العرب در برابر جهازات آن گروه تلخ مشرب از مخالفت خروج آنها را معذب داشته و هركه سرگرم آهنگ ساحل و بسرقت خرما مایل می‌گردند در میانه آن قوم مردود و محل مقصود حایل و در عوض حلاوت خرما از شربت آن تیغ بی‌دریغ حلاوت‌بخش كام آرزوشان گردند. مأمورین بنحو مقرر معمول داشتند و بیك دو دفعه در بساتین خرما بایشان دوچار و از صدمات جان‌فرسای پیكانهای آبدار هزار بار زهر مار بكام امیدشان ریخته و خرمای مسروقه را بحنظل مرارت و زحمت آمیخته، گرد از بنیاد وجودشان برانگیختند. چون بقیة السیف جماعت مزبور كه از بحر پرشور هلاك رخت بساحل نجات آورده و از صدمات ضرب دست دلیران خون‌آشام جان بدر برده بودند روز خود را سیاه و دست را از دامن شاهد مقصود كوتاه و خویشتن را لطمه‌خور لجه هزارگونه اكراه دیدند در شبی كه زورق مهر انور درین دریای پرپهنای اخضر غریق بدریای باختر گردید لشكر و زورق فرار و راه دیار ادبار برداشتند.

بیان حركت سپاه بغداد باعانت و امداد اهل ام البلاد و شكست یافتن بقدرت خالق كون و فساد

والی والاشان دار السلام یعنی قلم مشكین رقم بدینگونه سپه‌آرای افواج الفاظ و معانی می‌گردد كه: درحالی كه اعراب عمان و خوارج بی‌سر و سامان هنوز در شط العرب لنگرانداز زورق توقف بودند و بحركة المذبوح اظهار حیات می‌نمودند سلیمان آقای حاكم بصره حقیقت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 201
اعانت این گروه و عدت كثرت آن قوم با شكوه را معروض عمر پاشای والی بغداد گردانیده، باشعار سخنان غیرت‌انگیز و القاء عبارات دردآمیز محرك سلسله حمیت و منظم عقد عصبیت او گردیده، پاشای مشار الیه از اهالی بغداد و عساكر آن بلاد گروهی نامعدود و فوجی غیر محدود فراهم آورده، از مخزن مكنت ضروریات ایشان را تدارك كرده، بامداد بصریان و اعانت آن قوم پریشان ارسال داشت، كه شاید بهمدستی خوارج دست و پائی زده، منشاء كاری و مصدر ازاله ننگ و عاری توانند شد. چون این خبر معروض رای نواب جوزا ركاب گردید شیخ حمود خزاعی را كه از مشایخ كبیر اعراب آن ولایت و مكان توقف و توطن عشیره او مابین بغداد و بصره در اراضی حله میباشد و آن قوم سعادتمند برخلاف كل عشایر آن مرز و بوم و مخالف جمهور قبایل اعراب روم مذهب اثنی عشری و شرف ولای جناب حیدری و باین جهة بر جمیع طوایف و قبایل رتبه برتری دارند و پیوسته این قوم بحق از قوت ولای غالب كل غالب بر قاطبه عشایر آن بلاد بل موالیان بااستعداد بصره و بغداد غلبه دارند و اكثر اوقات آنها را مورد انواع صدمات و بحال خود نمیگذارند. شیخ حمود مذكور در بین محاصره بصره بفیض ادراك سعادت حضور عالی و دولت دریافت سده معالی رسیده، در سلك بازیافتگان محفل عز و شان و نظم حریم محرمان كروبیان مكان منسلك و منتظم گردید. در آن وقت تعهد كار و تباهی روزگار لشكر بغداد را نموده، مستدعی تفویض آن خدمت و خواهشمند توفیز آن سعادت گشت. نواب سپهر ركاب حسب المسئول استدعای او را قبول و مشار الیه را بانواع عواطف مشمول فرموده، معدودی از یكه‌تازان میدان جانسپاری را معین، مشار الیه و شیران را باستقبال ثعالب روانه نموده، شیخ حمود و آن گروه معدود بعد از حركت از حضور مسعود بنواحی حله ورود یافتند. چندان‌كه انتظار كشیدند و چشم در راه ورود عسكر بداختر آرمیدند از لشكر مزبور خبری و از آن گروه خذلان شعار اثری نشد. شیخ حمود از ورود
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 202
آنها مأیوس گردیده، آرزوی رفتن و ادراك فیض خدمت با سعادت دامن عزم او را كشیده، باتفاق عازیان مأمور بموافقت او از حل انصراف و دریافت زمین‌بوس دربار عالمیان مطاف نمود. بعد از رجعت شیخ حمود و معدود لشكر مسعود از جانب شیخ سلطان و شیخ احمد برادر زاده مشار الیه كه در حله توقف داشتند خبری رسید كه لشكر بغداد با كمال استعداد نواحی حله را مقر ازدحام و مضرب خیام شیاطین احتشام ساخته، رایات مفاسد آیات افراخته‌اند. آن دو شیخ‌زاده جوانمرد و نهنگان دریا گردبان قوم مكیدت پرورد آهنگ جنگ و عزم نبرد نمودند.
بدستیاری یاران قوی‌دست آن قبیله و پایمردی مردان پابرجای آن عشیره كه هریك در میان دلاوران یكه‌تاز و هركدام در مضمار دلیری بی‌انباز بودند بر ادهم شجاعت و اشهب بسالت برنشسته و راه بر آن جماعت مخذول بسته، در اندك زمانی بگزلك فولاد تیغ پیكر و بمقراض سنان و خنجر عقد اتصالشان را از هم گسسته، جمعی كثیر از آنها از زهر جان‌فرسای آب تیغ بی‌دریغ جرعه‌نوش شربت ناخوشگوار ممات و فوجی غفیر از شدت هراس و بیم شمشیر تیز چون الماس غریق لجه شط فرات و معدودی راه بردار ساحل نجات گردیدند. شكست قوایم استعداد رومیان و بقتل رسیدن جمعی انبوه از آن قوم پریشان و هزیمت بقیة السیف ایشان بجانب دیار خذلان بموجب عریضه شیخ احمد و شیخ سلطان بگوش محرمان حریم دولت و مقربان بساط جلالت رسیده و معروض رای ملك‌آرای و مفهوم ضمیر گیتی‌گشای نواب سپهر ركاب اعتضاد الدوله گردید و شیخ زادگان مذكور مورد لوازم انعام و احسان نواب منصور شدند.

ورود بهار گیتی‌فروز و انهدام بلای غلا در بصره بامر حق عز و علا

ورود بهجت نمود بهار روح‌پرور در بسط بساط سبزه‌های تر و بسیط اغبر و نوشكفتگی لاله‌های احمر در فضای دشت و در برافروختن چراغ شقایق در محافل كوه و كمر و بارور شدن نوباوگان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 203
خاندان گلشن و اطفال شكوفه و ثمر و شكفتگی سوسن و عبهر از هوای آذر و اهتزاز نسیم معتبر و هبوب ریاح معطر در اطراف بحر و بر و آراستگی زیبا قامتان سرو و صنوبر بحلهای اخضر و اعلای اعلام شمشاد و عرعر بذروه انجم و اختر و وصول طلیعه طرازنده چرخ مزور و آرایش انجمن این وسیع كشور یعنی قهرمان مهر انور و اقلیم طراز خاور و باختر بامر خالق اكبر و فرمان داور دادگستر بام البلاد حمل درین سال فرخنده فال در آخر شهر محرم الحرام اتفاق افتاده، در تنگنای چمن‌كار قلعگیان دی و بهمن بپریشانی كشیده و مدار محصورین برد به بی‌سر و سامانی انجامید. در شهربند باغ و گلزار قحط گیاه آتش غلا بذروه چرخ مینا رسید. ابواب شهر بند باغ و درهای قلعه راغ كه پناه عافیت سپاه شباط بود بر روی سپهدار نامدار كامگار و لشكر نصرة اثر اثمار و ازهار گشاده و اسباب دولت فرمانفرمای فروردین از شش جهة آماده شد. تذرو رنگین پر و بال علم زرین پرچم سپهسالار ربیع در فضای گلشن بپرواز و آب رفته بجوی چمن بازآمد. در فضای بستان و عرصه گلستان نوبت دولت و خطبه سلطنت بنام نامی و القاب گرامی خدیو اردیبهشت بفرمان خسرو اقلیم چمن بلندآوازه و عهد فرمانفرمائی و رسم حكرمانی شهریار بهار عالم‌مدار در ساحت گلزار تازه شد. قلعه‌نشینان حصار گلشن و باغ یعنی زغن و زاغ از بیم لشكر بی‌كران هزار و هجوم سپاه كینه‌خواه آذار از مأمن و مسكن خویشتن بیرون رفتند و رجاله بوم گلزار یعی خاشاك و خار از هراس و سطوت برق بهار در خاطر در ظل حمایت گلهای آذار و سایه عاطفت نسرین و گلنار گریخته، صنعتگران هنرپرور و صنعتگر محفل عید و مجلس نوروز سعید را بطراحی تازه و زینتی بی‌اندازه آراستند. سراپای سپاه زینت‌اندوز انواع خواسته شد و بفرمان نواب فیروز جنگ شیران بیشه نام و ننگ بسطوت شیر و صولت پلنگ باهتمام تمام در مراسم محاصره و آهنگ كارزار بیشتر از پیشتر بر اهل قلعه تنگ كردند.
بمرتبه‌ای كه چون توهم میرفت كه از جانب شط العرب و بیشهای كنار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 204
آن در هنگام نیم‌شب غوغای اهل آن ولایت كه در شناوری برادر مهتر غوك و در بیشه‌گردی شریك غالب خوك میباشند قلیل آذوقه‌ای بمحصورین خواهند رسانید، هرشب از اول شام تا آغاز بام جزایریان بهرام انتقام و تفنگچیان كیوان احتشام بركنار شط شتافته، در مسافت چهار فرسنگ دوش‌بردوش و پهلوبرپهلو و زانو بزانو نشسته، راه عبور بر پیك پنهان گرد فكر و خیال و طریق مرور بر جاسوس ره‌نورد طول آمال میبستند.
در شهر بصره از غلات و حبوبات اثری و در فضای قلعه از جنس مأكولات جز آوازه الجوع خبری نبود. نوایر آتش قحط چنان مشتعل گردید و شعله غلا چندان زبانه كشید كه خرمن ذخایر را برافروخت و نایره جوع در كانون طباع آن ولایت از فقرا و اغنیا بمرتبه‌ای سطوع یافت كه مزرع جانها را بشراره بسوخت. صغیر و كبیر از شدت ناتوانی و الم پریشانی یكباره از دست رفته، برنا و پیر از شوق گرده نان آفتاب پرست شدند. كار اهل دل بجان و خروش گرسنگان بآسمان رسید.
آتش مطبخها مرده و چراغ دودمانها افسرده، رخت هستی خاندانها را رهزن تنگدستی بغارت برد. بی‌نوایان پریشان و پریشانان بی‌نوا از شدت غلا و بیم بلا توقف را موجب هلاك و رهزن جوع را خونریزی بی‌باك دیده، روزبروز دسته‌بدسته آهنگ فرار و روی نیاز بدرگاه عاجزنواز نواب سپهدار گردن فراز آورده، بانواع تفقدات مفتخر و بزرگان آنها باخذ انعام و خلعت و خردان باتیان جیره و مواجب مستظهر و در ظل عاطفت آن جناب كه درماندگان را مفر و راندگان را مقر بود از شوروشر دوران فتنه‌گر آسوده می‌گردیدند. شیخ ثوین ولد شیخ عبد الله منقح و شیخ ثامر برادرزاده او كه بجهه اعانت بصریان در بصره متوقف و محل استظهار آنها بودند عریضه‌ای مبنی بر لوازم عجز و استكانت و ذریعه‌ای مشعر بر مراسم تخشع و ضراعت مرسول خدمت بارگاه بازیافتگان حریم حضرت فلك رفعت داشته و استدعا نموده بودند كه ایشان را از سد سدید مذكور و سنگرهای غازیان منصور راه عبور داده و از كوه پا برجای بسنگر مظفر ظفر قعر طریق مرور گشاده، احدی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 205
مزاحم احوال و متعرض اسباب و اموالشان نگردیده، كه برفاه حال بجانب مساكن و مواطن خود استعجال نمایند. نواب استظهار الدوله بنحو مأمول امور آنها را موصول و بر وفق خاطر خواهشان بهژبران گوشه و بیشه كهن و پلنگان دریا كمین قدغن بلیغ فرمودند و صدور جواب عریضه موجب سرور خاطرشان و مشایخ مزبور و فوجی كثیر از آحاد جماعت مزبور بادبان توكل و تشبث گشاده، بناخدائی اشفاق مرحمت مظاهر و معلمی الطاف ضمیر بحر تخمیر عالی از بحر پرانقلاب دریای پراضطراب معسكر نصرة انتساب رخت هستی بجانب ساحل نجات كشیده، راه‌نورد بوادی اوطان خود گردیدند. بنی خالد قبیله‌ای‌اند از قبایل عرب با كثرت بسیار و عدت بی‌شمار، از نواحی قطیف تا نواحی بصره توقف دارند و بعلت قوت عدت و غلبه كثرت ایشان نیز هرساله ببساتین بصره شتافته، از غارت خرما بهره می‌یافتند. در این سال فرخنده فال بی‌خبر از خواتم احوال نیز همان خیال محال را بخاطر بد خصال منتصب ساختند و با شتران بسیار روی یغماگری بتاراج خرما گذاشتند. حقیقت این واقعه بعرض حجاب درگاه فلك ابواب رسید. حسب الامر اعلی فوجی از گردان دلیر و پیلان شیرگیر پا بركاب آهوان صحرانورد و غزالان هامون‌گرد نهاده و بر جواد حریف افكنی عنان داده و قبل از آنكه مطایای آمال آن قوم بی‌مآل از جنس مقصود گران‌بار گردد بار هستی از دوش بختیان اجساد جمعی كثیر برداشته، آن راه‌نوردان مراحل یغماگری را رخت جان بتاراج برده، صحرانورد بیابان فنا و بادیه‌گرد فیافی دار البقاشان نمودند. چون جماعت مزبور دیدند كه درین سال برخلاف سنین سابقه كه موافق و مخالف كام آرزو را از حلاوت خرمای بغارت برده و مذاق امید را بچاشنی آن متاع برایگان آورده شیرین می‌نمودند نخل زیاده سری را جز تلخ كامی ثمری و از میوه نهال مقصود جز مرارت اثری و دوحه یغماگری را بغیر از ثمره تلخ هلاك حاصل و بری نیست شیخ و رئیس آن جماعت بوسیله ذرایع با ضراعت در مقام عجز و استكانت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 206
برآمده، اظهار عبودیت و بندگی و ارادت و سرافكندگی كرده، عریضه مسكنت‌آمیز را مصحوب یكی از آحاد ابنای عشیره ارسال دربار فلك تمثال و ایفاد آن آستان سدره مثال داشته، موازی چهار هزار نفر شتر با هر شتری دو عدد جوال اشرفی كیسه كرده، بزبان عرض بنیان تضرع ترجمان آورده بود كه چون قوت بندگان درین وادی غیر ذی زرع و بیابان همیشه منحصر در خرمای بصره بوده و عیال و اطفال این قوم بی‌سامان كام معیشت ازین متاع برایگان آورده شیرین می‌نمودند اكنون كه سد سدید صولت بندگان آن آستان را از تحصیل خرمای رایگان بسته و سرپنجه شوكت ایشان دست این جمع پریشان را از دامان شاهدان مقصود گسست استدعا آنكه بكاركنان سركار وسعت‌مدار مقرر شود كه وجوه عنبی را ضبط و شتران را در عوض از خرما بارگیری و رخصت مراجعت ارزانی دارند. نواب جوزا ركاب كسان او را مشمول عواطف بی‌كران و مورد عوارف مرحمت و احسان و از بذل انعام وافره و خلاع فاخره فخر امثال و اقران فرموده، وجوه مرسوله را مردود و ایشان را مرخص و مأدون فرمودند كه شتران خود را بدون مهم‌سازی ثمن گرانبار متاع مقصود و گروهی از تفنگچیان بهرام صولت نیز بهمراهی آنها تعیین و مقرر داشتند كه در بساتین خرما مراقبت احوال آنها بوده، نگذارند كه از اهل معسكر آفتی بآنها برسد و از هژبران دلاور مخافتی بآنها روی دهد.
این معنی موجب نهایت امیدواری و باعث كمال خدمت‌گاری آن طایفه گردیده، روز بروز قوافل آنها بمعسكر نصرة مقر متردد و متحمل حمل انواع شحوم و دسوم و لبنیات و اسباب و آلات و ضروریات معسكر ظفر آیات و باعث ازدیاد رونق كار و مورث گرمی بازار شدند. در هنگام محاصره نیز دو سه دفعه دلیران خصم‌افكن و دلاوران سنگین دل روئین‌تن بچپاول قبیله‌ای چند از اعراب بهایم وش وحشی مانند كه در فیافی خودسری بادیه‌گرد و در وادی خودروئی صحرانورد بودند گردن بطوق انقیاد صاحبان تسلط ننهاده و قرار فرمان‌بری
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 207
هیچ ذی شوكتی را با خود نداده، همواره در اطراف صحاری همسر سیراب جرعه‌نوش و در وقت پوشش از حریر نرم مغیلان پرنیان موش می‌باشند مأمور گردیده و بیابانهای دراز و صحراهای پرنشیب و فراز را درنوردیده، تا نواحی نجد رسیده، قبایل بسیار را تاخت‌وتاز و عشایر بی‌شمار را عاری از برگ و ساز و با غنایم موفور و احمال و اثقال و اغنام غیر محصور مراجعت بحضور فیض دستور سپهدار منظور كردند.

بیان افتتاح ابواب بصره بر روی مجاهدان بمقالید اهتمام نواب سپهر ركاب سعادت غلام‌

مفتاح فتح الباب حصار قصه و داستان شهریار كشورگشای گیتی ستان یعنی فلك خوش‌بیان شیرین‌زبان بدینگونه گزارنده این داستان می‌گردد كه: چون محاصره حصار ام البلاد بصره بطول انجامید و مدت توقف اردوی سپهر موقف در اطراف قلعه بیك سال و كسری كشید و كار بصریان پریشان بناتوانی رسید هرروزه گروهی انبوه سراسیمه‌وار با كمال عجز و اضطرار از قلعه بیرون ریختند و باستظهار عواطف نواب استظهار الدوله بپناه امان آن دولت می‌گریختند. حاكم قلعه كه عبد الرحمن نام و عم او را سلیمان آقا مقتول و او را جانشین عم نموده، حراست بعضی بروج را باهتمام او گذاشته بود بارسال عرایض عجز و ناتوانی را شفیع ساخته، طالب امان و نیازمندی و جبهه‌سائی آستان با عز و شان گردید. از جانب سعادت جوانب نواب اعتضاد الدوله تعلیقجات مشعر بر لوازم اشفاق و اعطاف و محتوی بر مراسم اكرام و الطاف بافتخار و استظهار او شرف صدور یافته، مشار الیه بعد از اطمینان از اجرای عهود و شفقت و امان هرروز جمعی از كسان خود را بیرون فرستاده، بالاخره خود نیز بعز بساطبوسی محفل ارم مشاكل و شرف زیارت عتبه سپهر مماثل فایض و از انواع انعام و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 208
اكرام مفتخر بین الاماثل شد. شیخ مهنا ولد شیخ فضل عمزاده شیخ عبد الله رأس و رئیس جماعت منقح كه تا بآن هنگام در بصره مانده، سلیمان آقا از مشار الیه سوءظن بهم رسانیده، او را از محل عشور كه مكان توقف او بود بوسط شهر برده، مراقب احوالش می‌بود نیز فرصت یافته با موازی دوازده هزار نفر طایفه مشهور بنجدی متوطن بتوابع بصره كه در آن‌وقت ابطال آنها را بجهة محافظت بشهربند بصره برده، استظهار بصریان بوجود ایشان بود بظل كرم و سایه نعم نواب حاتم هم شتافت. مشار الیه با جمهور آن گروه مورد انواع تلطف و تفقد گردید. جیب و كنارشان از بذل سیم و زر رنگین شد. دیگر در شهر كسی كه بمحافظت قلعه تواند پرداخت و علم محارست حصار تواند افراخت باقی نمانده، هركس بحركت مذبوح قادر بود رخت خود را از آن ورطه هایل بساحل كشید و در مهاد امن و امان آرمید. سلیمان آقا یك‌باره پریشان و بكار خویش سرگردان و حیران مانده، چاره بجز اعتصام بحبل المتین مروت و تشبث بعروة الوثقای رأفت نواب سپهر ركاب استظهار الدوله ندیده و روز بیست و هفتم شهر صفر المظفر شیخ درویش را كه كدخدای كل و مدار علیه بصره بود با جمعی كدخدایان بجهة طلب امان و شفاعت عصیان و استدعای عفو گناهان بآستان عدالت بنیان فرستاده، سحرگاه بیست و هشتم كه قلعه‌دار حصار استوار طارم چهارم با روی زرد و دم سرد از فراز دروازه افق قدم بیرون و روی بوسعتگاه این وسیع هامون نهاد سلیمان آقا با جمعی خواص یراق جنگ و اسباب نام و ننگ از سر و بر ریخته و از اشك گلگون و سرشك پرخون و سایط برانگیختند و دست اعتذار بدامان مقیمان آستان عالی شان درآویخته، با یك جهان خجلت و شرمندگی و یك عالم انفعال و سرافكندگی كه ادراك ملازمت حضور موفور السرور نمود زبان بلوازم اعتذار و لب بمراسم استغفار گشوده، توجهات گوناگون و نوازشات از حد افزون شامل حال مشار الیه و سایر اعزه و اعیان و اشراف و باركان آن ولایت گردیده، صبح‌گاهان روز دویم شهر ربیع الاول كه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 209
قلعه‌گشای این حصار فیروزه فام و اشعه لشكر سپه‌دار انجم غلام با كمال عظمت و احتشام پای بركاب جواد خوش‌خرام سپهر تیزگام نهاد بجانب شهربند افق خاور عنان سعادت گشاد نواب جوزا ركاب بعزم دخول شهر پای شوكت بر ركاب دولت نهاده، بجواد گردون خرام زرین‌ستام عنان سعادت دادند و نوای زرین‌نای و صدای روئین‌درای زلزله‌فزای سپهر مینارنگ و ولوله‌افكن اساس وجود سكان چین و فرنگ گردید. شهربند بصره از وصول كوكبه انجم حشم رشك بیت الضم و فضای قلعه از ورود بهجت نمود رایات زرین پرچم رشك گلستان ارم شد. معماران لطف و رأفت و كارآزمایان مودت و رحمت بتعمیر شكستگی‌ها و مداوای خستگی‌های آن مملكت وسیع الفضا و اهالی آن دیار مسرت‌افزا كه بعلت طول زمان انقلاب و تواتر صدمات و تهاجم لجه پراضطراب اردوی نصرة انتساب بالضروره راه یافته بود پرداخته و از شربت لطف چنان و داروی ترحمات بی‌كران درد دل ستمدیدگان را قرین صحت ساخته، بذیل لطف و كرم غبار حوادث از آئینه خاطر ملهوفین زدوده، بمرهم‌كاری سخا و نعم داغ دل داغ‌دیدگان را معالجه فرموده، ابواب هزارگونه بذل انعام و درهای صد هزار قسم اكرام و احترام بر روی امیدواران گشودند.
مدت چهار ماه آن كشور بهجت‌پرور مقر كوكبه اختر حشر و بعد از انقضای آن مدت بفرمان خدیو سلیمان حشم و دارای سكندر خدم علی محمد خان زند كه درین سفر عزت اثر همراه و استظهار لشكر و سپاه نواب ظهیر الدوله بود بحكومت بصره تعیین و فوجی از شیران عرین و نهنگان دریای كین را مأمور خدمت مومی الیه نموده و تتمه لشكر ظفرپرور و باقی سپاه نصرة اثر را بتوجه صوب اوطان خود رخصت فرموده، بعزم شرفیابی خدمت برادر سعادت سیر منزل‌بمنزل متوجه دار الملك شیراز و سلیمان آقای حاكم بصره و ولد شیخ درویش و جمعی از اعزه و اعیان بصره نیز در ركاب ظفر لازم ملتزم بودند. بشرف ادراك حضور شهریار گیتی‌مدار رسیده و در موقف دولت و مقر سعادت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 210
از شوایب فتن و نوایب زمن آسوده گردیدند و آنچه راقم حروف از حقایق وقایع موصوف و كیفیت تسخیر و تصرف آن ملك معروف درین صحیفه ضبط نموده از اغراقات منشیانه و روایت شاعرانه دور و خالی از شوایب نقص و قصورست. زیرا كه آنچه تحریر پذیرفته از زبان صداقت ترجمان سید رفیع مرتبه عالی‌شان جناب قدسی طینت فلاطون زمان حضرت حكمت مرتبه ارسطوروان، مؤسس مبانی افضال و احسان، منتظم عقد جواهر نظم و نثر، وزیر بی‌نظیر عهد و عصر، دوحه سرابوستان سیادت، نوباوه حدیقه شرافت، میرزائی میرزا محمد حسین الحسینی فراهانی طول الله عمره كه بوزارت نواب سپهر ركاب مباهی و در سفر خیریت اثر همراهی و از جزویات و كلیات واقعات آگاهی و علم بر حقایق گزارشات كماهی داشته مسموع داشته، بدون زیاده و نقصان این لئالی منثور برشته انتظام كشیده. بر مؤسسان اساس فكر مستقیم و دانایان رموز تواریخ قدیم خفی و مستور نخواهد بود كه تصرف و تسخیر قلعه بصره بعلت اتصال آن از یك طرف ببحر پرجوش و لجه رعد خروش و از جانب دیگر بخراب سرای خالی از آب و كثرت ازدحام قبایل و عشایر اعراب بیشمار فزون از حساب و عفونت و وبائیت هوا و اشتعال نوایر جان‌گزای گرما و هبوب ریاح سموم و سایر عیوب مكروه مذموم بجهة هیچ ذی شوكتی میسر نگردیده، مگر فرماندهان روم و سپه‌داران آن مرزوبوم كه مالك جمیع آن ولایت بوده، بولایت بصره نیز حكمرانی می‌نموده. در هنگام ظهور ملت حنیف احمدی و زمان طلوع كوكب مسعود مذهب شریف محمدی صلوات الله علیه و آله الامجاد حضرت غالب كل غالب مطلوب كل طالب علی بن ابی طالب علیه السلام آن ولایت را مطلع طلوع ماهچه رایت با سعادت و محل سطوع نور هدایت و ولایت و مشرق فتح و نصرة فرموده، بقوت بازوی «لافنی» و مفتاح آبروی «هل اتی» و زور سرپنجه خیبرگشای قفل نصرة از ابواب آن ولایت گشودند، دیگر هیچ كشور گشائی تا این زمان رخنه در آن ولایت ننمود و الحق وقوع این موهبت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 211
بچندین جهة بچشم خرد دور از كار می‌نمود. بحمد الله الملك الكریم ابواب این فتح عظیم بروی امنای این دولت قویم گشاده و بعنایة الله تعالی این فوز عظیم بجهة این سلسله علیه آماده شد. انشاء الله الملك الجلیل ظل ظلیل این شهریار نامدار بر مفارق اهل روزگار تا دامان ابد پایدار و این فتوحات نامدار در زمان دولتش بسیار باد! بحق محمد و آله الامجاد.

بیان مجادله و محاربه علی محمد خان زند با جماعت اعراب و شهادت آن جوان سعادتمند

خامه سحركار بدایع‌نگار و قلم جواهر رقم گوهربار بر ساحت ورق بدینگونه گهرریزی و در فضای صحیفه بدین روش مشك‌بیزی می‌نماید كه: چون بنحوی كه مذكور و بطریقی كه مسطور شد نواب سپهر ركاب والا جناب بعزم توجه بجانب شیراز فرازنده اعلام فتح فرجام گردید حكومت بصره حسب الامر خدیو فیروزمند بعلی محمد خان زند محول گردید. یك‌چند خان معظم الیه در ملك مزبور منتظم امور و كارفرمای نزدیك و دور بود و بتمشیت مهام و انتظام احوال خواص و عوام قیام و اقدام مینمود. از آنجا كه جماعت اعراب بادیه قومی میباشند وحشی صفت و رمیده، چون غزالان وحشی در بوادی بی‌آب و آبادی پروریده و در فیافی خودسری و خودرائی گردیده، هرگز مكلف هیچگونه تكلیف نبوده‌اند و بشكار سوسمار و صید موش روزگار گذرانیده و باب و علف رایگان مانند وحشیان چریده و هرگز از هیچ ستمی زهر تلخ‌كامی نچشیده و از هیچ غمی سرانگشت افسوس بدندان نگزیده.
یكی از معجزات كلیه حضرت خیر البشر همین بود كه این جماعت نادان بهایم بیابان را بتكالیف شاقه مكلف داشته و این وحشیان را مقید دام دین گردانید. امور حكمرانی و مهام جهانبانی شهانه بزور یاور بل بمحض قوت ایزدست و حسن تدبیر حكم حكمت عقل مدبر را در آن قوی مدخلیست.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 212 چو در طاس لغزنده افتاد موررهاننده را چاره باید نه زور علی محمد خان كه در آغاز ایام بهارستان شباب پیوسته جرعه‌كش اقداح كیفیت آتشین آب، روزها و شبها خراب و بی‌خبر از كارگشائی راههای صواب بوده و بنای كار و اساس كردار بر لعب‌ولهو نهاده، همواره دستش بقبضه شمشیر و زبانش لال از حرف تدبیر بود، غافل این مقال كه:
برائی لشكری را بشكری پشت‌بشمشیری یكی تا ده توان كشت اعراب منقح كه هم بزور شمشیر و هم بقوت تدبیر نواب سپهر ركاب اندك رام گردیده و بحوالی دام رسیده بودند و در عهد حكومت بنابر عادت خویش و رسم طبع وحشت‌اندیش و هم تشویش بهم رسانیده و نظر برسمی كه در میان ایشان متعارف و باعث اطمینان خائفست كلام الله مجید را نزد علی محمد خان فرستاده بودند كه وثیقه در ظهر آن نوشته و مختوم و ممهور داشته، مرسول و او را نامه امان و حرزجان خود سازند و باطمینان خاطر بكاری كه سزاوار باشد بپردازند. كلام الله را علی محمد خان برحسب تمنای آنها مختوم و مرسول آن جماعت داشت كه مطمئن خاطر از وسعت‌گاه بادیه بخشكی آمده، با دل بی‌غش در سرانجام پیشكش بودند كه علی محمد خان بدون باعثی فوجی از لشكر را مأمور بچپاول آنها نمود و حكم بتاخت و تاراج اسباب و اموال قبایل و اسر نسوان و رجال آنها، زبان بی‌اعتدالی گشود، جماعت مزبور از فساد رای خان بی‌خیر و غافل از آسیب آن شوروشر، چون آن حالت را ملاحظه نمودند معدودی كه حاضر بودند بر كمیت دلیری سوار و جولان‌گر میدان كارزار و لشكر علی محمد خان راه فرار پیش گرفته، وقوع این واقعه مهیج ماده صفرای مزاج حال و غیظ و غضب او را باعث طغیان گردیده و آتش خشم در كانون طبعش شعله‌ور گشته، پس بنفس نفیس خویشتن را مهیای تعذیب و مستعد تخریب گروه انبوه گردیده، افواج لشكر را كه برحسب فرمان قضا جریان شهریار زمان مأمور بخدمت او بودند تدارك شایسته دیده،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 213
خیام جلالت بفضای هامون كشیده، با سپاهی گران و لشكری بی‌كران بجانب بوادی و صحاری مسكن ایشان روی و پای بركاب ابرش غزال تیزگام نهاده، مشایخ و اعاظم آن طایفه چندان‌كه شفعا برانگیخته، بدامن اعتذار و استغفار درآویختند سودی نكرد. مرض مزمن غرور پرزور خان معظم الیه را از داروی این سخنان روی بهبود حاصل نگردید و مفید نیفتاد و دیگرباره سادات آن قوم با كلام الله مجید مختوم و ممهور و مرسول و مهم‌سازی باج و تحمیل خراج كه ایشان را ناگوارتر از زهر در مزاج بود قبول كردند. آنها در مزاج خان مفید نیفتاد. بر آن هم فایده مترتب و رای جناب خان بتدبیر ایشان ملتفت نشده، چون جماعت مزبور از رحمت خان مأیوس شدند بمیدان مخاصمت و مضمار مقاومت درآمده و با آن مهمانان نورسیده خویش برآمده، آغاز استعمال سیف و سنان و بسیف و سنان بنیاد انقطاع درع و خفتان كردند.
از آنجا كه بجهة استیصال لشكر علی محمد خان آب بر صحاری و اراضی میدان وغا و مكان هیجا انداختند و صحرا را دریا ساخته بودند لشكر بی‌حساب در آن سهمگین گرداب در میان گل و آب فرومانده و آتش صولتشان را فرونشانیده، بادپایان برق‌پویه كه خاك میدان را از صدمات سمهای آهنین باوج چرخ برین رسانیده، بگل درمانده، خداوندان را بخاك سیاه درنشانیدند. معدودی از لشكر خویشتن را بكلطها رسانیده، چون بسیاری از سپاه را در عرصه میدان پای‌بست و حل و دستگیر آن قوم دغل یافته، فرار را برخود عار شمرده، مراجعت و نهنگ‌وار غریق لجه مخاصمت گردیدند. ناگاه دست قضا بساط زندگانی او را برچیده و اسباب عمر و جوانی دلیر را درنوردیده، پس غلامی سیاه ناگاه از قفای او چون روزگار تیره رسیده، بكتاره‌ای كه در دست داشت زخمی قوی بر دوش آن نوجوان دلیر در رسانید. چنانكه بعد از دو سه ساعت درگذشت و رخت هستی بجانب عدم دركشید. مهدی خان برادرش نیز از دست ساقی اجل همان باده پرخمار را چشیده، بعضی از لشكر گرفتار و برخی مقتول
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 214
و فوجی باعانت كلیط و گروهی از عرصه میدان با حالی زار خود را از آن میدان مهلكه بیرون افكندند. علی همت خان برادر كوچك علی محمد خان و محمد حسین خان بهبهانی كه بمحافظت بصره كمر بسته بود حقیقت واقعه را بوساطت چاپاران مسرع بدرگاه سعادت همراه معروض گردانیدند.

بیان توجه نواب استظهار الدوله دیگر بار بجانب فیض جوانب ام البلاد بصره‌

علم مشكین پرچم قلم بدایع رقم در فضای اوراق بدین سیاق شقه بلاغت و پرچم حكایت می‌گشاید كه: چون حقیقت اخبار شهادت علی محمد خان و شكست یافتن لشكریان بعرض بازیافتگان حریم كریاس فلك اساس رسید و كیفیت آن معلوم رای ملك‌آرا گردید بحر غضب و خشم قهرمانی بخروش آمده، بخونخواهی علی محمد خان بالمره تخریب بنیان هستی اعراب بیابان مركوز ضمیر بحر تخمیر و پیشنهاد همت سختگیر گشت. دیگرباره جناب استظهار الدوله را بقبول آن سفر مكلف داشتند و تمشیت آن مهم را بزور بازوی مردافكنی و قوت سرپنجه دشمن‌شكنی آن جناب واگذاشتند و بجهة همراهی موكب و دنباله ركاب سعادت كوكب لشكری از حصر اوهام افزون و سپاهی از ریگ بیابان بیرون ملاحظه و تهیه زوبین و خنجر و سیف و سنان نموده، در ساعتی میمون و زمانی همایون كه تقویم‌شناسان زیج‌خوان و مهندسان ارسطو روان از تقاویم نجوم و قوانین علوم و آثار اختر و علامات خبر استخراج كرده، بتحقیق درآورده بودند خیام گردون احتشام و قباب فلك احترام را بوسعت‌گاه صحرا و فضای دشت غبرا برپا و آسمان پیرا كردند و افواج لشكر و طبقات عسكر و حشم و حشر از فضای شهر بساحت دشت جلوه‌گر گردیده، در خارج شیراز اعلام نصرة برپا كردند. سه روز بیرون شهر كنام شیران دلیر گشته، قباب خیام زرین طناب و ماهیچه رایات سپهر جناب از اوج چرخ دولاب و از فراز آفتاب درگذشت. چون تداركات سپاه از جزوی و كلی و اسباب
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 215
دستگاه از هرقسم مهیا گردیده، از تحریك اردوی دریا شكوه اركان زمین متزلزل و اوضاع زمان متبدل گشته، نایهای صور خروش بفغان درآمد. در هرمنزل از ازدحام لشكر قیامت اثر غوغای رستخیز برپا و در هرمرحله از شور هژبران دلاور شورش فزع اكبر هویدا میشد.
تا بساحت ام البلاد نزول اجلال فرمودند. از طغیان سیل‌افكن معسكر فیروزی مقر بحر طوفان و آن عرصه وسعت آباد از تموج امواج آن دریای بی‌منتهی طوفان‌خیز لجه بلا شد. آن شهریار دیار فیروزی و خدیو كشور بهروزی كه این كتاب مستطاب بر نام نامی اوست درین سفر خیریت اثر هم عنان پدر والاگهر بوده، باستظهار و اعتضاد والد بزرگوار عنان همراهی گشوده، جماعت اعراب را از طنطنه شوكت آن سپه‌دار والا جناب لرزه بر بنیاد صبر و تاب افتاد و در بیابان لرز و بیم سیل بی‌امان هریك روی بعزلت‌گاهی نهاده، تا بفضای بوادی گشاده، تزلزل قوی بر كاخ وجودشان افتاده، نواب سپهر ركاب بتنظیم امور ولایت و ترفیه سپاه و رعیت پرداخته و اسباب تدمیر دشمنان را تدارك شایسته ساخته، در كار بودند كه خبر وحشت اثر غم‌پرور رسیده، موجب شكست دلها گشت.

ذكر قضیه غم‌پرور و واقعه محنت اثر ارتجال نواب غفران مآب از جهان فانی سوی عالم جاودانی‌

خامه مشكین لباس سوكوار و قلم نیلگون سلب تعزیه‌دار «1» در تقریر این داستان بدینگونه زبان بآه و فغان می‌گشاید كه: مدتی بود كه مزاج اقدس شهریار زمان از حد اعتدال منحرف و آفتاب ذات با بركات از حدوث عسر منخسف گردیده، وجود مسعود از عین الكمال آفت دیده، ناخوشی‌های متعاقب بمزاج و هاج رسیده، حكمای خداقت
______________________________
(1) در حاشیه نسخه اصل بخط دیگری این دو ماده تاریخ در رحلت كریم خان نوشته شده است:
1) كریم زند چو از دار بی‌مدار گذشت
2) ای وای كریم خان مرد (1193) سه از نود نود از صد صد از هزار گشت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 216
پیشه و اطبای صاحب اندیشه چندان‌كه در معالجه اهتمام مینمودند جلالهای مجرب بر آن جناب چاره‌پذیر نمی‌گشت و درد شكم لحظه‌بلحظه روی در تزاید مینهاد. تا روز سیزدهم واقعه ناگزیر كه برنا و پیر را از آن چاره و شاه و گدا را از آن كناره ممكن نیست روی داد و طایر روح ازین كهن آشیان بجانب نزهت‌سرای جنان بال طیران گشاده، در خطه شیراز از سوكواری كوچك و بزرگ و ناله و غیر تازی و ترك آشوب رستخیز ظهور نموده، بلی دوران این جهان فانیست و این قضیه ناگزیر سرانجام زندگانیست. خوش‌نشینان سرای عاریت را این راه دور در پیشست و آیندگان از ملك عدم را ناچار رجوع باصل وطن‌گاه پیشست.
هیچكس نیست كه این زهر را ننوشد و آن‌كس كیست كه این خلعت جان‌فرسا را نپوشد؟
سرانجام هستی فنایست و بس‌كسی كو نمیرد خدایست و بس آن حضرت را سه پسر بود: مهین نواب ابو الفتح خان و اوسط محمد علی خان و كهتر ابراهیم خان كه هنوز راه‌پیمای مراحل عشر اول عمر و زندگانی و بجز از بازی طفلانه سزاوار كاری و در جانشینی پدر در شماری نبودند. هنگام اشتداد مرض آن حضرت نواب ابو الفتح خان نظر علی خان و اولاد او و سایر اولاد شیخ علی خان و ولی خان و طاهر خان و باقی اولاد محمد خان را معین خود نموده و محمد علی خان با زكی خان ابواب استعانت گشوده، روزی كه قضیه هایله وقوع یافت هریك از آن دو اختر برج سلطنت ممهدین خود را اخبار و حقیقت واقعه را بآنها اشعار كردند. چون درین وقت حرم محترم در ارگ نبود و سرای دیگر قریب بارگ حریم بردگیان استار جلالت بود ولی خان و طاهر خان و سایر اولاد محمد خان داخل حصار ارگ گردید، كه در وقت ضرورت ابو الفتح خان را اعانت نمایند و از آنجا كه نظر علی خان مردی بود خداوند عقل و صاحب كفایت و تدبیر و رایش از مراسم فتنه و فساد دور و خاطرش از مراتب آشوب و عناد نفور و خروج از خانه و مكان خود را موجب اشتعال
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 217
نوایر فتنه و فساد و مورث نهب اموال و سفك دماء رجال و هتك نوامیس عباد دیده، پا بدامن خودداری كشیده، زكی خان و جمعی از ابطال ایلات كه در مرتبه هزار نفر بودند پیشدستی و بحوالی سرائی كه بالفعل مكان توقف پوشیده رویان حرم جلالت و نعش آن حضرت در آنجا بود ازدحام كرده، غلامان خاصه سركاری كه بجهة پرسش واقعه هایله بر درب حرم جمعیت داشتند نظر بسكوت زكی خان در تحت امر و نهی او درآمده، امر زكی خان قوی و حكمران عمله و اساس خسروی گشت.
چون در سوابق زمان بعلت واقعه رفیع خان و جهات دیگر در میان زكی خان و برادران و اقربای شیخعلی خان ابواب دوستی مسدود و اسباب موافقت مفقود بود نظر علی خان چون كار را چنان و امر را دیگرگون دیده، از جمعیت زكی خان و تصرف درب حرم‌سرا مطلع گردیده، غلامان عمله خود و سایر اولاد و اقربای شیخعلی خان كه قریب دو هزار نفر میبودند در ارگ شیخعلی خان مستحفظ كسان و منسوبان خود ساخته، جنابش با معدودی از بزرگان آن سلسله روانه جانب ارگ نواب غفران مآب، با ولی خان و طاهر خان متفق و رایت موافقت افراخته، ابواب ارگ را بر روی خود بسته، باوجود آنكه غلامان و كسان خود را همراه نیاورده بودند بیخردانه در آن حصار مختصر خالی از آذوقه نشسته و چون برگشته بختان دست خود را از گریبان غلامان و متعلقان گسسته، چون زكی خان از ورود نظر علی خان بارگ و تسدید دروب مطلع گردید جمعیت خویش و غلامان سركار خاصه و جمهور حشم را كه در دروب سرای حرم محترم حاضر شده بودند محكوم حكم او گردیده بودند باطراف حصار ارگ منتشر كرده، حصار مزبور را بمحاصره درآورده، نظر علی خان و قلیل مردم كه همراه او بودند بسور قصور ارگ اعتصام نموده، محصوروار غنودند. از دو جانب آغاز تفنگ و بنیاد جدال و جنگ كرده، كار بنزاع و انتزاع قلعه انجامید. اگرچه حصار ارگ در رفعت خلیف سماك و در متانت ردیف افلاك مرتفع بود و لیكن در هستی آذوقه بجز از مقداری شكر كه در آنجا بود دیگر چیزی‌كه میسر شود
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 218
وجود نداشت. مدت سه روز حضرات در ارگ متحصن و بگوشت دو سه آهوی دلجوی تهامه خانگی كه در باغ سرای ارگ می‌چریدند و آنقدر شكر كه امكان خوردن داشت بسر برده، از آنجا كه حضرات محصورین از ابطال سلسله علیه زند، در مضمار خصم‌افكنی و در میدان دشمن شكنی هریك شیر خصال و غضنفر مانند بودند زكی خان صلاح روزگار و علاج كار را زیاده بر آن در توقف ایشان در ارگ ندیده، بجهتی وسیله‌جو گردیده و یكی از پوشیده رویان جلبات عزت، یعنی والده مرحوم محمد رحیم خان خلف نواب غفران مآب را كه دو سال قبل از قضیه هایله پدر بزرگوار در سن هجده سالگی وفات یافته بود، بمناسبت اینكه صبیه نظر علی خان مخطوبه آن جوان مغفور بود به نزد نظر علی خان فرستاده، قرار دادند كه ایشان از ارگ بیرون آمده، همگی با یك دیگر تمهید كرده، بخدمت نواب ابو الفتح خان كه مهین فرزند نواب غفران مآب بود اقدام و قیام و جنابش را متكی چار بالش سلطنت نمایند.
نظر علی خان و سایر محصورین كه چنین صلحی را طالب بودند و الم جوع نیز بر مزاجشان غالب گردیده از حصار بیرون رفته، در خانه مرحوم محمد رحیم خان كه در جنب حرم محترم احداث شده بود توقف نموده، كه زكی خان بآنجا آمده، یك‌دگر را ملاقات و بر آنچه آرای متفق قرار گیرد عمل نمایند. زكی خان جمعی از ملازمان خود را فرستاده كه ایشان را در مجلس او حاضر سازند و اگر انقیاد ننمایند صفحه هستی را از وجود ایشان بپردازند. مأمورین از باب عنف درآمده و دوش غیرت آنها متحمل بار گران این‌گونه خواری نگردیده، كار بگیر و دار رسیده، مأمورین اطراف سرای موقف آنها را احاطه، زكی خان نیز جمعی دیگر را بفرستادگان سابق اضافه كرده، از بام و در و وزیر و زبر آن بیچارگان را بگلوله تفنگ برگرفتند. نخستین سر نظر علی خان را بنظر زكی خان درآورده، متعاقب و متوالی سرهای ایشان را گوی چوگان شمشیر و تنها هدف گلوله تیر گشت. نظر علی خان دلاور و كلبعلی خان ولد اكبر شیخعلی خان و برادران ولی خان و طاهر خان و سایر اولاد محمد
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 219
خان، خلاصه بیان پانزده شانزده نفر از اعیان زند در آن قضیه ناگزیر گرفتار آن كمند اجل پیوند گردیده، بآن زاری بهلاكت رسیدند. وقوع این واقعه سه روز بعد از سنوح سانحه هایله بود. بنابرآن شورش و انقلاب هنوز جسد شریف آن جناب مدون نگردیده بود. شب چهارم چون زمانه از اطلس سیه‌فام شب لباس سوكواری دربر، جهان را از غبار تیره‌فام خاكستر ماتم بر سر كردند زكی خان بتجهیز دفن و كفن پرداخته، علی الصباح روز چهارم كه سپهسالار لشكر اختر و انجم بتعزیت سرای این نیلی طارم درآمد زكی خان و جمهور امرا و اعیان سپاه سیاه‌پوش شدند و جنازه مغفرت اندازه را زیب دوش كرده و در عمارت وسط باغی كه از بناهای آن حضرت در جنب ارگ بود مدفون نمودند. زكی خان بر سپاه و رعیت حكمران و در دار الملك شیراز نافذ الفرمان گردیده، بنابر صلاح حال خویش قضایا را بنواب سپهر ركاب اعلام و مستدعی مراجعت آن سپهسالار والامقام شد. در خطه شیراز دست اخذ بر اموال و اسباب مقتولین گشوده، مبلغهای خطیر از نقود و امتعه و نفایس و اسباب و اسلحه و دواب اكتساب نمود، پس نواب ابو الفتح خان «1» را بجای پدر والاگهر نشانیده، بعد از چند روز محمد علی خان را نیز سهیم او گردانیده، بهر صورت جناب ابو الفتح خان و هردو برادران در امور فرماندهی و مهم حكمرانی بجز از نامی بی‌نشان و اسمی بی مسما نداشتند.

ذكر مراجعت نواب سپهر ركاب از بصره و چگونگی وقایع آن زمان و قضایای آن اوان بتقدیر حضرت سبحان‌

چون خبر قضیه جان‌گداز و آوازه وقعه غم‌فزا باردوی جهان
______________________________
(1) در تاریخ رحلت كریم خان و جلوس ابو الفتح خان حاج سلیمان صباحی بیدگلی شاعر معروف آن زمان سروده است: «رقم زد صباحی:
ز ایوان شاهی برون رفت كاوس و كیخسرو آمد» جمله كاوس را كه بحساب ابجد 87 است باید از ایوان شاهی كه 384 است كم كرد و 297 می‌ماند و سپس كیخسرو را كه 896 است بآن افزود و 1193 میشود:
384- 87+ 297- 1193
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 220
گشا رسید نواب سپهر ركاب از حقیقت سانحه مخبر و مطلع گردید زیاده بر آن توقف در ولایت مخالف موافق صلاح و تسامح در میان این همه دشمن موجب فوز و فلاح نمی‌نمود، قطع (نظر) از آن در الكای فارس و در دار العلم شیراز امور كلیه پیشنهاد ضمیر منیر بود، از ام البلاد حركت و محرك سلسله آن جمعیت گردیده و عنان لشكر بر جانب شیراز كشیدند.
زكی خان از مژده ورود موكب نصرة نمود نواب سپهر ركاب نظر بصلاح وقت اظهار بشاشت كرده، چون اردوی فیروزی نمود بخارج شهر رسد زكی خان متوحش و متلاشی و متوقع و مترصد می‌بود كه آن حضرت داخل شهر گردیده، بلكه بهر قسم كه تواند خاطر از اندیشه آن حضرت بپردازد و بهر طریق كه ممكن او گردد كار خویشتن را بسازد.
نواب سپهر ركاب كه معرفت بحال او داشتند از دخول شهر مضایقه نموده، آن شهریار كامگار نامدار كه بسعادت هم سفر پدر والاگهر بودند وارد شهر، زكی خان خال خود را ملاقات، چون از نفس او بوی مصادقت موافقت باطن نشنیدند بتدبیری شتافته، پدر سعادت سیر را از حقیقت حال و علامات كید خال اخبار فرمودند. چون از قدم بهجت لزوم نواب سپهر ركات ناامید و مأیوس گردید پسران لشكر و دلیران عسكر پیغام داده كه اگر از همراهی ركاب نواب والا جناب تقاعد ننمایند و بدرون شهر عنان عزیمت نگشایند كوچ و بنه و اطفال و نسوان و اموال ایشان در معرض تضییع و اسامی آنها از دفتر احیا در حیز توزیع خواهد بود. چون زكی خان مردی بغایت سفاك و بسیار بی‌آزرم و بی‌باك بود جماعت لشكر كه زنان و اطفال و اسباب و اموالشان همگی در شهربند شیراز بود از بیم آنكه زكی خان مشار الیه مبادا فی الواقع بقول خویشتن عمل و اوضاع ایشان را مختل نماید، نسبت بكسان و متعلقان آنها دست بی‌آزرمی گشاده، دسته‌دسته رو بشهر آورده و در نزد متعلقان خود مكان كردند.
نواب سپهر ركاب زیاده توقف خود را در آن حدود صلاح ندیده، چون قبل از این سفر بصره بامر نواب غفران مآب بجهة نظم مهمات دار الامان كرمان آن ولایت را مشرف فرموده بودند مردم آن ولایت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 221
بغایت آرزومند خدمتگزاری و شایق سروری و سالاری آن حضرت بودند، عنان یكران سعادت را بجانب دار الامان معطوف و محمد حسین خان سیستانی شرف ملازمت ركاب فلك‌فرسای را دریافته، زكی خان جمعی را متعاقب فرستاده، آنحضرت سركرده ایشانرا مقتول و سایرین سرگشته و پریشان بنزد زكی خان مراجعت و مواكب نصرة كواكب نواب والا جناب بنحو مسطور متوجه صوب مذكور شدند.

ذكر فرستادن نواب ابو الفتح خان و زكی خان علی مراد خان را بجانب عراق و وقایع اطراف آفاق‌

بر ناظران این كتاب مستطاب و خوانندگان این صحیفه بلاغت انتساب مخفی و محجوب نماند كه: علی مراد خان كه اسم او درین دفتر فیض گستر بتقریبات مذكور و مسطور گردیده و از الله مراد خان و همشیره‌زاده زكی خان بود و والده او بعد از وفات والدش در سلك پردگیان پرده جلبات جلادت و جلالت نواب سپهر ركاب قرار گرفته، گوهر این جهانبان كشورستان یعنی محمد جعفر خان كه فی الحقیقه غرض اصلی از تدوین این وقایع و مقصود كلی از جمع این بدایع وقایع ایام فرخنده آغاز ابدی انجام دولت جهانبانی و اوان سعادت اقتران شوكت و ملكت‌ستانی اوست از آن صدف صاحب شرف بوجود آمده، با علی مراد خان برادر امی بودند و در حالتی كه این مستوره استار خدارت در سلك ازدواج نواب والا جناب منتظم گردید علی مراد خان مذكور طفلی بود خردسال كه در حجره قربیت و خانه سعادت نواب معظم الیه بوده، دوحه قامت او در سرا بوستان دولت آن جناب روی بنشو آورده بود. نواب غفران مآب وكیل رعایتی كه بعلی مراد خان می‌فرمودند و ساعی در ارتفاع مدارج او بودند بنابر تربیت خاطر برادر والاگهر بود. بالاخره آن حق ناشناس چشم از حقوق نعمت نواب سپهر ركاب پوشیده، در امر تخریب دودمان و بنیان عالی شان ایشان كوشیده، بنابرآن ناسپاسی و نظر بآن حق ناشناسی از دولت و كامرانی و عمر و جوانی متمتع نگردیده، رسید باو آنچه رسید. چنانكه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 222
مفصل گزارش او بعنایت الله تعالی عنقریب درین صحیفه بلاغت زیب مرقوم و مسطور و موجب حیرت و عبرت نزدیك و دور خواهد گشت.
مختصر كلام: از آن ایام بی‌مسمی بنواب ابو الفتح خان قرار گرفته، زكی خان در قبض و بسط مهام بسوط الید، كارفرمای هرنیك و بد و مالش گردن‌كشان را درصدد بود. علی مراد خان از حال خود مخوف، بمفارقت ازو مشعوف گردیده، چون بنابر سختگیری زكی خان حال خویش و در خصوص رهائی خود ازو مأیوس بود وسایل و وسایط نزد نواب ابو الفتح خان برانگیخت كه او را از پی كاری از شیراز بجانب شهری و دیاری فرستد، كه لااقل از زكی خان اندكی دور بوده و از اندیشه او آسوده، بلكه چاره‌ای بحال خود سازد و خاطر را از هراس او بتدبیری بپردازد. از آنجا كه در دار السلطنه اصفهان شوریدگی بهم رسیده و فتنه‌ای حادث گردیده بود، مفصل او آنكه: نواب غفران مآب در هنگام اشتداد امراض و استیلای اعراض اولاد فتحعلی خان افشار را از شیراز مرخص فرمودند، تا باصفهان رفته، كوچ و بنه و كسان و متعلقان خود را كه در اصفهان متوقف بودند برگرفته، روانه آذربایجان و متوجه اوطان خود گردند. چون ایشان بدار السلطنه اصفهان رسیدند خبر وحشت اثر قضیه هایله در رسید و منتشر گردید. چون جمعی كثیر از افشار كه نواب غفران مآب از آذربایجان كوچانیده، در اصفهان متوطن گردانیده بودند معین آنها گشته و بعضی از شیاطین بشر و عفاریت صاحب شر اصفهان عداوتی با حاجی آقا محمد حاكم اصفهان داشتند بپیرامن دو نفر از اولاد فتحعلی خان اجتماع كرده و شاهد ضبط اصفهان را با حسن وجهی و اسهل صورتی بجلوه درآورده و وعده اعانت بمال و رجال بایشان دادند و آن ساده ضمیران احمق‌وش و ابله‌وار بی‌خبر از فتنه روزگار، بتأویلات آنها فریفته و بمواعید ایشان شیفته گردیده و در دكان خود رائی و خودسری كالای فتنه‌گری فروچیده و اتراك و افشار و غیره را جمع كرده و بعضی الواط و اراذل اصفهان كه نام كدخدائی و اسم بابائی در سر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 223
خویش اطلاق، خود را بغوغائی الحاق كرده بودند، ایشانرا یاوری كرده، سر بفتنه و فساد درآوردند. حاجی آقا محمد با معدودی بقلعه طبرك رفته، حصاری و از بیم آن غوغا متواری و متوجه خودداری گردیده، حقایق را معروض زكی خان گردانید. رجاله مذكور و خون گرفتگان مزبور از باده غرور سرمست و بی‌شعور، اطراف قلعه را محصور و بنیاد شر و شور نهادند، مدت پانزده روز این هنگامه برپای و اصفهان معرض این غوغا بود و اهل بلوك ماربین اصفهان بتعصب هم ولایتی شبی در غایت ظهور و عیان اعلان ازدحام عام كرده، علانیه رو بشهر آورده، حاجی ناجی را از فراز بروج قلعه پائین نموده، بجانب بلوك ماربین بردند و از سایر بلوكات جمعیت كلی رو بنزد او آوردند. چون زكی خان از حقیقت واقعه اطلاع و آگاهی از كیفیت آن جسارت و روسیاهی یافت بسطام خان كارخانه را با معدودی از توابین بدار السلطنه فرستاده و بر قید اهل بغی و عصیان فرمان داد و بسطام خان از راه شیراز و حاجی ناجی از بلوك ماربین باصفهان درآمده، چون پسران فتحعلی خان و سایر جماعت از قرب موكب بسطام خان مطلع شدند از خواب غفلت بیدار و از مستی آن صهبای پرخمار هشیار گردیده، لاعلاج و ناچار روی باستقبال آوردند. بسطام خان مزبور در حال ورود دو نفر از ولدان فتحعلی خان و چند نفر از نزدیكان و اقربای ایشانرا كه مجموع پانزده نفر می‌بودند با دو سه تن از غوغاطلبان اصفهان و بابایان الواط میدانی را گرفته و مقید و مغلول نموده و متعاقب پروانه قتل افشاریه از موقف فرمان وارد، در رسیدن پروانه ولدان فتحعلی خان و سایر افشار اقربای ایشانرا در میدان نقش جهان راه‌نورد جهان جاویدان كردند. نواب ابو الفتح خان وقایع اصفهان و شوریدگی آن خطه بهشت‌نشان و اغتشاش سایر ملك عراق را دست‌آویز كرده، مقدمه فرستادن علی مراد خانرا بجانب عراق با زكی خان در میان آورد و زكی خان نخستین باین عزیمت انكار و بر انكار خود اصرار نموده، چون نواب ابو الفتح خان نیز بغایت مصر و در رد قول او آغاز كار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 224
بر زكی خان مستقر بود باكراه این معنی را قبول و امر نواب ابو الفتح خان را مقبول داشته، ناچار علی مراد خان را لشكری مستعد و سپاهی كثیر العدد داده، و روانه عراق و نظم و نسق آنجا را بمشار الیه محول و در معنی امر عالم را مختل نمود. علی مراد خان وارد اصفهان و از آنجا بجانب طهران شتافته، و در آنجا با جمعی چند توقف و تمكین یافت. از آنجا كه جمع كوچك و بزرگ و جمهور فرس و ترك و رعیت و سپاه و سفید و سیاه از خونخواری زكی خان اندیشمند و از سرداری و سروری او بعلت سفاكی ناخرسند بودند علی مراد خان مزبور لشكری كه بهمراه داشت پیوسته از شداید اعمال زكی خان تخویف و قلوب ایشان را بجانب خویشتن تألیف و همواره این معامله را با وضیع و شریف مینمود. از آنجا كه بنحو مسطور قلوب جمهور از سالاری زكی خان نفور بود با علی مراد خان اتفاق ورزیده، حسب الواقع باو گرویدند و از بلده طهران متحرك گردیدند. چون بدار المؤمنین قم رسیدند علی مراد خان در آستانه مقدسه معصومه فاطمه بنت امام همام موسی بن جعفر علیه السلام با سران لشكر ممهد و پیمان را بایمان مؤكد گردانیده كه با زكی خان در مقام خلاف و اگر ضرورت افتد با او بمصاف درآیند و من بعد از احكام او متابعت و جز خلافش را موافقت نكنند.
پس از دار المؤمنین قم محرك آن كثر مردم گردیده، در دار السلطنه اصفهان رافع اعلام بغی و طغیان گردیدند.

در بیان توجه زكی خان بجانب اصفهان از شیراز و اختتام روزگار او

بردانندگان رموز نهانی و عالمان اسرار قضای آسمانی معلوم و مفهوم خواهد بود كه جهان را خالقیست توانا و قادر و این كار و كارخانه را صاحبیست جبار و قاهر و عاشق رفتار خویش و مصنوعاتش را در نظر رأفتش عزت بیش‌از پیشست. شاه و گدا كه جملگی مخلوق اویند در پیش صفش برابر و صعوه و هما كه همگی مجعول اویند در نزد همتش همسر. اگر بجهت مصلحت نظامی كلی یكی از بندگان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 225
خویشتن و پروردگان دست احسان و منن را بر كافه بندگان رتبه سروری و بر خلق زمان شرف برتری دهد، چنانچه با بندگان حضرتش بنهج مدارا و مواسا سلوك و با صورت‌پذیرفتگان كلك قدرتش طریق لطف و احسان و ولا مسلوك دارد روز بروز اسباب سروری و نعمای برتری او بر مزید و همواره مورد اشفاق و الطاف ناظم كارگاه «فعال لما یرید» خواهد گردید و درحالی كه برخلاف این بیان و تفویض این داستان عمل نماید و با جمهور این عباد و مخلوقات خالق جهان كون و فساد راه جور و بیداد پیماید و بمنهاج بغی و عناد گراید غضب قهاری و سخط جباری بزودی از تخت عزتش بخاك خواری و از اوج شوكتش بحضیض خاكساری خواهد كشید. اگرچه سرداران جهان و كشور خدایان حكمران را بجهة نظام عالم و اطمینان طبقات امم از تطرق و تطاول ارباب ظلم و ستم لوازم سیاست دركار و بسیاری از مفسدان جفاكار اقسام ایذا و اضرار را سزاوار، لیكن نه‌چندان‌كه بخون‌خواری و ستمگاری عادت كرده و نفوس محترمه را بجزوی موجب بمعرض تضییع درآورده، سفك دماء گناهكار و بی‌گناه را آسان و سوختن خشك و تر را بآتش خوی شعله‌ور یكسان دانند و خون بندگان خدا را كه در نظر رحمت او بغایت عزیزند بكمترین باعثی بریزند و با بی‌جرم و مجرم و مظلوم و ظالم برستیزند و از آه مظلومان دردمند و یا رب یا رب تلخ‌كامان زهرگزند نپرهیزند. جناب زكی خان همین هنجار رفتار و با عباد الله در كار می‌داشت و هیچ سفیدی و سیاهی را باو رجائی و امیدی نبود و هیچ ذی حیاتی بهیچ‌گونه صفاتی ازو استشمام رایحه رحمتی نمود. تا مكافات عمل او را دام راه و انجام كارش ارباب بصیرت را موجب انتباه شد. مفصل این مجمل آنكه: چون خبر طغیان علی مراد خان بر واقفان مواقف جلال زكی خان رسید و چون چگونگی ورود او باصفهان بمحرمان حریم جلال او محقق گردید در همان‌روز اطلاع از شهر شیراز بیرون خرامید و بخروش جارچیان درب سرای دولت و منادیان صاحب صولت در كوچه و بازار و بوسط
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 226
و كنار جار بركشیدند كه طبقات حشم و طوایف خدم از عبد و مولی و بنده و آقا و پیر و برنا، پیاده و سواره و بی‌كار و صاحب كار، هركس اسم مردی برو اطلاق شود، بجز معدودی از اهل حرفت كه وجود آنها را از ضروریات ولایتست، در روز و در ساعت بجائی و مأوائی كه هستند از شهر بیرون و بسوی هامون شتابند، كه چنانكه یك تن را آن شب در شهر یابند مؤاخذه عظیم نمایند و سزاوار و مستوجب انواع ستم و آزار باشند. پس آن جناب خود در كریاس دروازه قرار گرفته و از هیبت صولت و نفاذ حكم بی‌مهلت او اصناف مردم فوج‌فوج و دسته‌بدسته بیرون شتافته و از شدت بیم و هراس فرصت خبر بازواج و اولاد نكرده و قدرت وداع با اهل و اتباع خود نیافته، عصر آن روز عرصه شیراز بهشت‌نشان چون عرصه می‌خانه در ماه مبارك رمضان، طوایف حشم كه شانزده هفده سال اوقات توقف نواب غفران مآب در خطه دلنواز شیراز نام سفرشان از یاد و اسباب حركتشان بر باد رفته بود در ساعت صدور فرمان لازم الاذعان فرصت هیچ قسم تداركی نیافته، در ساعت از شهر بجانب بیابان شتافتند. یكی اسب نداشت و دیگری باركش، یكی را یخدان نبود و دیگری را مفرش، بزرگان نامدار و مهتران صاحب اقتدار برخی پیاده و بعضی سواره مرحله‌پیمای آن هنجار بودند. بسیاری مردم بزرگ مقدار با كفش و چاقشور راه می‌پیمودند. اكبر خان ولد اكبر خود را در شیراز گذاشته، نواب ابو الفتح خان و محمد علی خان را برداشته، بر آن نهج كه مذكور و بآن طریق كه مسطور گردید صحاری هنجار اصفهان را بپای تعجیل نوردیدند و بر سر راهها كس تعیین كردند كه در زیر و بالا وحش را در صحرا و طیر را در هوا مجال سبقت و فرصت حركت بصوب دار السلطنه ندهند كه علی مراد خان از توجه آن سیل بی‌امان مخبر و آگاه و احدی او را باعث انتباه نشود. چون منزل ایزد خواست كه پایان ملك فارس و آغاز كشور عراقست مقر احتشام و موفق ازدحام گردید بعرض قرب‌یافتگان پیشگاه جلال رسید كه قدری از خزانه اصفهان را كه حاكم
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 227
آنجا ارسال شیراز گردانیده و بایزد خواست رسانیده بود علی مراد خان بورود دار السلطنه اصفهان كس فرستاده، آنرا مراجعت داده است. بمؤاخذه آنكه اهل آن قراء خزانه مذكور را در قلعه خود در نیاورده كسان علی مراد خان را از تصرف ممانعت نكرده‌اند حكم بقتل و نهب آن بیچارگان ضعیف نمودند. گروهی ازیشان بتازیانه و شمشیر راه سرحد فنا پیمودند و لشكریان دست بر اسر نسوان و اطفال و اولاد و عیال ایشان گشودند. از آنجا كه موافق و مخالف از سطوت زكی خان خائف و هراسان و دوست و دشمن از هیبت آن شیرگیر پیل‌افكن بیمناك و ترسان بودند بجهة محافظت نفوس خویش و حفظ مال و جان و فرزند افنا و اعدام او را همواره انتهاز روز فرصت مینمودند و آن جناب را از شدت غرور و اعتماد بر قوت بازوی شیرزور هرگز حارس و حافظ و نگهبان و مستحفظ نبود این قسم بی‌احتیاطی و این‌گونه نامحتاطی هم محض خطا و از كبار غلطها بود، زیرا كه سروران حكمران را دشمن بداندیش بسیار و محافظت ایشان خویشتن را از شر ارباب كید و فتن ضرور و دركار و تیقظ درین مورد بغایت سزاوارست. هر كس بقدر حال باین احتیاط مأمورست، خاصه كشور خدایان كه آسایش عباد بنفوس نفیس ایشان منوط و آرامش بلاد بر ذات والا درجات آنها مربوطست. مختصر سخن آنكه: چون انجام آنروز سپهدار مهر جهان‌افروز در خون شفق غوطه‌ور و بجانب عدم‌آباد مغرب پی سپر گردید و شام تیره سرانجام بر جوانب این فضای اغبر فام پرده ظلام در ساحت افق و سعد ذابح خنجر خون‌ریز از نیام بركشید خانعلی خان نام مافی كه در آن زمان بشرارت منسوب بود از آسیب آن جناب خائف و در قصد قتل او ممهد با اشرار سایر طوایف بود فرصت یافته، بجانب خیمه‌گاه و خوابگاه آن شیر بیشه مردانگی كه خالی از مانع و تهی از منازع بود شتافته، در حالتی كه آن شیر بیشه مردانگی در خواب راحت و بی‌خبر از فتنه دهر پرآفت بود بگلوله طپانچه قصد خود را بعمل آورد و در بستر آسودگی آن جناب را آسایش‌گزین خلوتگاه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 228
فنا و آسوده دار القرار ملك بقا كرد. پس از كارسازی خویش از آن معرض رخ برتافته و بطلب نواب ابو الفتح خان شتافته، او را دریافت و حضرتش را بر مسند فرماندهی تكیه داده و آوازه قضیه زكی خان در میان آورد و سران و سركردگان عساكر جنگ‌جو را از آن غوغا ممنوع و مردم را بخدمت نواب ابو الفتح خان دعوت و مرجوع نمودند. طبقات مردم و اصناف اهل اردوی پرتلاطم فوج‌فوج بخدمت نواب ابو الفتح خان شتافته، سعادت ملازمت را دریافتند. چون زمانه لباس سوكواری یعنی جامه مشكین شب را از بر بیرون كرده و سرور لشكر انجم و اختر بجهة نظم كشور چرخ اخضر پا بركاب اشهب افق درآورد نواب ابو الفتح خان صبح‌گاهان این روز نخستین عزم عراق كرده، چون بعلت خزانه و سایر اموال و اسباب دولت و انتظام آنها توجه بصوب شیراز اوفق و ارجح بود دولت‌خواهان رای ایشان را منقلب ساخته، علم عزیمت بجانب دار العلم شیراز برافراختند. بورود شیراز اكبر خان را كه بنحو مسطور سابق از جانب پدر متوجه حفظ آن بوم و بر بود از مدخلیت عاری و جمیع ولایت و مجموع اثاثه دولت تعلق بایشان گرفت. نواب سپهر ركاب نیز از جانب كرمان عطف عنان سعادت بصوب شیراز و بخوشترین زمانی چون روح داخل كالبد این خطه بهشت طراز، نواب ابو الفتح خان مقدم عم بزرگوار را باحترام و اعزاز تلقی نمود و بملاقات عم فایز گردید.

بیان طغیان ذو الفقار خان افشار و سایر وقایع آن روزگار بتقدیرات مدبر لیل و نهار

چون بنحوی كه سابق مسطور و مذكور شد علی مراد خان با معاندت زكی خان وارد اصفهان گردید در نهایت تشویش خاطر آرمیده، او را بهیچوجه خبری از حركت زكی خان و توجه نمودن او بصوب دار السلطنه اصفهان نبود و در هنگام عصری كه پایان روز بود خبر وحشت اثر نزول موكب زكی خان بایزد خواست بطریق صحیح و راست در رسید موجب تشویش قلوب و دلهای محموع بدست پریشانی مغلوب گردیده،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 229
زیرا كه با همای همایون هم‌آورد گشتن نه كار مگس و راه پرسیل بنیاد افكن بستن نه در قوه خسست. چون شام قیرفام عیان گردید و سپهر بوقلمون جلباب مشكین بر گرد انجمن عالم كشید و شب قیرین سلب بنصف رسید علی مراد خان از اندیشه ظهور آن صاعقه بی‌امان بیدار و از آغاز شام تا بآن هنگام دیده‌اش چون دیده ثوابت و سیار بود كه یك تن از دنباله‌داران موكب زكی خان وارد گردید و خبر قضیه ناگهانی را كه در ایزدخواست بخواست ایزد وقوع یافته بود رسانید.
در آن شب نور صبح ساطع و آفتاب مسرت از مشرق خاطر عالی مراد خان طالع و بشایر بهر جانب سایر و آن خبر سروربخش خاطر آن قوم ترسان و خائف گشت. علی مراد خان جهان را بكام و همای دولت بدام خود دیده، اسباب حكمرانی فروچید. اگرچه در ظاهر اظهار انقیاد بابو الفتح خان مینمود و لیكن در باطن در تدبیر خودسری و جویای سروری می‌بود، تا سرانجام یك چند روزگار بكام خود فیروز گردید.
چنانكه عنقریب كیفیت آن بعنایت الملك السبحان رقم زد كلك نیكوبیان خواهد شد. بعد از واقعه زكی خان بعلی مراد خان خبر رسید كه ذو الفقار خان افشار جمی فراهم كرده و ملك گیلان را نیز بحیطه ضبط درآورده، عنان جلادت و جلالت بسوی همدان و توابع قلمرو گشوده، آن نواحی را بكلی شوریده نموده است. تفصیل این اجمال آنكه: در ایام حیات نواب غفران مآب هدایت الله خان بیگلر بیگی گیلان بیه پیش و بیه پس نظر علی خان شاهسون را كه ولایت او دار الارشاد اردبیل و همسایه گیلانست بعلت آثار عصیان نسبت بدولت جاویدان گرفته، در حبس داشت. در آن اوان اهالی گسگر و طوالش فتنه‌گر كه با هدایت الله خان در باطن منافق بودند و بنیروی شفقت نواب غفران مآب خدمت او را می‌نمودند در آن وقت فرصت یافته، بجزیره انزلی كه محبس نظر علی خان بود شتافته، او را از قید رها و بر خویشتن پیشوا كردند و در گسگر جمعیت و در مخالفت هدایت الله خان با یكدیگر بیعت نمودند. هدایت الله خان لشكری از سواره و پیاده و قرا خان طالش را كه نیز مدت مدید در حبس داشت اطلاق و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 230
لشكر را باو داده، بمقابل نظر علی خان و طوالش فرستادند. قراخان مزبور چون باهل غوغا نزدیك شد شیرازه سپاه خود را از هم گسسته، بمخالفین پیوست. از آنجا كه جمهور اهل گیلان نیز دشمن هدایت الله خان و در باطن مشار الیه را قاصد جان بودند طاقت توقف در رشت نیاورده، كوچ و بنه خود را حمل سفاین بدریا فرستاد و خود با معدودی رو بجانب عراق نهاد و در آنحال ذو الفقار خان بقزوین مستولی گردیده و در آنحال آرمیده بود. هدایت الله خان را گرفته، روانه خمسه نمود. نظر علی خان شاهسون نیز هم خلاص از قید را غنیمت شمرده، روی باردبیل و عزیمت بجانب طایفه و ایل خود آورد. طوایف اهالی گیلان هریك در جای خود آسوده، براحت چند روزی رضامند و خرسند بودند. ذو الفقار خان چون گیلان را خالی از صاحب دید یك دو نفر از رؤسای آن ولایت را اسم نیابت نهاده، جمله ولایت مزبور باو تعلق گرفت. چون علی مراد خان از كیفیت احوال ذو الفقار خان باخبر و آگاه از جمعیت آن سپاه و لشكر گشت، با گروهی انبوه از دار السلطنه اصفهان حركت و بجانب قلمرو اعلای لوای جلالت و در توابع شراه تلاقی آن دو سپاه، مهچه رایات عسكرین زیب‌بخش رخسار مهر و ماه و فراز خیمه و بارگاه باوج این نیلگون خرگاه رسید و بهادران طرفین و دلاوران جانبین روی بخونریزی یك‌دیگر نهاده و بازو بسفك دماء هم گشودند. ذو الفقار خان خود با سیصد سوار جرار كه از طوایف مختلفه یك‌یك را برگزیده و بعمل موسوم گردانیده بود كوششهای قوی كرده، لشكریان میمنه و میسره علی مراد خان شكست خورده، بوادی هزیمت شتافتند. علی مراد خان با سپاه قوی و گروه كردان بابان كه باعانت آمده و در تیب طرح توقف داشتند برجا مانده، علی مراد خان از مركز خویش و كردان از موقف خود حمله آورده و در آوردگاه پای ثبات افشردند. در آن وقت خداوردی خان بیگدلی كه از اعوان ذو الفقار خان بود بگلوله تفنگ از پای درافتاد و دست رد روی پس نهادند.
ذو الفقار خان عنان از میدان گردانید كه هم گریختگان دسته خداوردی خانرا
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 231
كه در عقب نشسته و رشته اتصال را گسسته بودند جمع آورده در جزو خود بدارد. لشكرهای آن از آن عطف عنان بهم برآمده، پریشانی بر سلك نظم ایشان راه یافت و هركس عنان بر جانبی برتافت. ذو الفقار خان چندان‌كه كوشش نمود كه دفعه دیگر اندك نظمی بسلك سپاه راه دهد ممكن نشد. لاعلاج پریشان و حیران با معدودی چند عنان بسوی خمسه گشود. با قلیل مردمی از اهل ولایت در قصبه زنجان متوقف بود. سه روز و سه شب علی مراد خان در آنجا متوقف و بتألیف قلوب مخالف و مؤالف پرداخته، اسب باحضار هزیمت بردگان سپاه خویش روانه ساخت و از آنجا عنان عزیمت بصوب خمسه افراخت. چون بدومنزلی آنجا رسید هدایت الله خان با مردم زنجان ممهد گشت، با ذو الفقار خان بنای تخلف گذاشته، سر بشورش برآوردند و بدر سرای او هجوم كردند كه او را دستگیر و در نزد علی مراد خان دست‌آویز عذر تقصیر سازند. ذو الفقار خان وحشت‌زده و حیران یك جانب سرای را رخنه كرده و اسبی بدست آورده، با دو سه نفر معدین خویش راه فرار در پیش گرفته، چون بتوابع خلخال رسید كسان محمد خان سعدادی خلخالی او را گرفته و بقید درآورده، در حالتی كه علی مراد خان در زنجان فرمانده و حكمران بود بنظر او رسانیدند. پس بامر علی مراد خان بقتل رسید و روزگارش باختتام رسید.

ذكر داستان بی‌دخلی نواب ابو الفتح خان در امور جهانداری و توجه این نور حدقه دولت بجانب اصفهان‌

بر جرعه‌نوشان صهبای معانی و پیمانه‌كشان باده نكته‌دانی پوشیده نماناد كه نواب ابو الفتح خان جوانی بود می‌گسار و باده‌پیما و مفتون كیف صهبا و شیفته نشائه ساغر مینا، زمانی نبود كه از كیف راح هوش‌ربا بیخود و مست و از تسلط اقداح عقل‌آزما رفته از دست نباشد. چنانكه پیوسته از پدر بزرگوار بجرم مستی صدمات عظیمه میخورد و همواره از والد ماجد نامدار بگناه می‌پرستی رنجها میبرد.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 232
اكثر اوقات شرابش چوب پدر بود و گزلك باده‌اش ایذاء و طعن برادر و در ایام حكمرانی و هنگام جهانبانی كه مخلی نبود و كسی او را از ساغركشی مدام و سرخوشی صبح و شام ممنوع نمی‌نمود و شخصی نبود داد دل از مستی و كام جان از می‌پرستی می‌داد و لمحه‌ای ساغركشی راح ریحانی و اقداح عمیق ارغوانی را از كف نمی‌نهاد. سروران حكمران و صاحب‌كشوران جهانبان گله خالق جهان را شبانند و متاع ناموس و كالای جان بندگان خالق انس و جان را پاسبان. شبان چون بمستی خفت گرگان قوی چنگال گله را می‌ربایند و پاسبان چون ترك هوشیاری گفت دزدان بدسگال بمتاع خانه و كالای كاشانه دست غارت می‌گشایند.
كشور خدایان مسندآرا و فرمانفرمایان ملك خدا باید بیدار و هشیار و از احوال زیردستان خبردار باشند.
باده‌كشی اهل جهانرا خطاست‌خاصه كسی را كه جهان پادشاست
كیفیت باده چو بی‌هوشی است‌مستی او چونكه فراموشی است
می كشی از شاه بود ناپسندزانكه نشاید شه ناهوشمند
صاحب كشور نسزد باده‌خوارخوش نبود شاه فراموش كار البته كسی كه زمانی هشیار و دمی خالی از خواب و خمار نیست اعتماد را نشاید و دوستی و دشمنی او دیگر بكار نیاید و از آن نوع سرمستی و ازین‌گونه می‌پرستی ظلمت‌ها در كار و فسادها در روزگار پدید آید. بالجمله چون در ایام شهریاری شب و روز آن حضرت بآن روش بپایان می‌رسانید، چندانكه عم بزرگوار او را ازین حركات ناهنجار منع می‌فرمودند ممنوع نمی‌گردید و مظنه بود كه عنقریب خللی در دولت زندیه پدید آید و فتنه‌ای از مكمن زمانه كمین گشاید كه چاره آن میسور و علاج آن مقدور نباشد و قطع نظر از آن آن جوان كم‌تجربه و خردسال بسعایت بعضی از اراذل و غمز بعضی بی‌خبران سفله خصال در قصد عم بزرگوار میبود، بعلت سستی رای و شراب فتنه‌زای از آن جناب مطمئن خاطر نمی‌توانست بود. نواب سپهر ركاب صلاح كار دولت و سعادت اهل مملكت و صلاح بندگان محافل
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 233
عزت و دولت را در آن دیدند كه جنابش یك‌چند دخیل امور جهانداری و ناظم كارگاه شهریاری نبوده و در خلوت‌سرای زاویه استراحت غنوده، احدی جرعه شراب بشخص تمنایش ننموده، بلكه بتوفیق جبری ترك ساغركشی او را عادت و فقدان شراب آن جناب را باعث سعادت گردد و در هوشیاری در امور عقلی اندك تفكر نموده، از نیك و بد زمانه آگاه و آن حالت او را موجب انتباه شود. علی الصباح كه شهریار عالم آرای خورشید از اوج افق مشرق طالع گردیده، جهانبان كشور شب یعنی ماه عنبرین سلب را در خلوت انزوال مغرب نشاند نواب سپهر ركاب از در سرای ارگ ازیگران عز و شان پیاده گردیده، نواب جهانبانی را با برادرانش در میان سرای آورید، بتراضی دل و مایه عنف محكوم بتوطن و توقف گردانیده، پس اسباب معیشت ایشانرا از هرباب بغیر از روحانی شراب و بجز از باده ناب مهیا نموده و خود با دولت در عمارتی كه در درب ارگ احداث شده بود منزل و بدولت و اقبال بتمشیت مهام و انتظام امور طبقات انام بازوی اقتدار گشودند و این شهریار والاتبار كه بتفضلات حضرت جبار زمان دولت همایونش تا زمان ابد پایدار بخواهش پدر بزرگوار بجهة تمشیت مهم عراق متوجه دار السلطنه اصفهان و خاك پای توتیا آسایش چون سرمه صفاهانی نوربخش دیده اهل آن خطه بهجت نشان گردیده. قاطبه انام و جمهور خاص و عام یك مدت در سایه سهی سروش از حرارت آفتاب تموز جهان‌سوز حوادث و نوائب كه در آن اوان از انقلاب دوران شیوع داشت باستراحت آرمیدند. چون علی مراد خان با ازدحام تمام كه در آن قضایا در موكبش اجتماع نموده بودند از اعمال خمسه و قصبه زنجان متوجه دار السلطنه اصفهان گردید نزدیك رسید از آنجا كه علامات عصیان و طغیان از ناصیه احوالش ظهور تمام داشت و غرور جور و طبع برتری جوی او رعایت حقوق پدر و برادر نمی‌گذاشت در ركاب میمنت مآب این جهان بآن كشورستان و دوحه حدیقه شوكت و شان اندرین اوان جمعی چندان نبود صلاح در توجه جانب شیراز دیده، اما باقر خان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 234
خراستكانی اصفهانی را كه علی مراد خان لقب خانی و حكومت اصفهان داده بود مأمور بملازمت موكب سعادت كوكب فرمود، عنان جلالت بصوب خطه دلنواز شیراز گشودند. چون اقصی مطالب از جمع این كتاب و علت غائی از تحریر این صحیفه مستطاب تدوین وقایع دولت این خدیو كامیاب است و سایر وقایع بجهة انتظام این مدعا بالتبع نگاشته میشود و در ایراد آنها بسط كلی ضرورت ندارد، بسبب ایجاز بتحریر معظمات واقعات اكتفا نموده، انشاء الله درین نزدیكی قلم زیبا رقم باقصی مطالب خود رسیده و بنگارش وقایع بدایع اوان این دولت جاوید مدت فایض گردیده، باظهار مفصل احوالات خواهد پرداخت و جمیع وقایع كلی و جزوی را بزبان فرخنده بیان معترض خواهد شد و علم فصاحت در میدان حكایت خواهد افراخت.

ذكر پریشانی اساس دولت علی مراد خان در دار السلطنه اصفهان بتقدیر خالق انس و جان و كیفیت آن‌

ابرش خوش خرام قلم و ادهم تیزگام كلك زیبا رقم در تحریر كیفیت و كم در فضای بهجت فضای این دفتر محترم بدین روش تیزگام و سبك قدم می‌گردد كه: چون علی مراد خان وارد اصفهان و ترازنده شوكت و شان گردید یك چند بتحمیلات زیاده از حد اعتدال و مطالبه و اخذ منال و مال و حواله وجوه كلیه برسم اسم‌نویس از رزاز و بقال و اهل آن ولایت مینو مثال بزیر بار صعب احتمال كشیده، از امتعه و نقود غیر معدود ساختگی لشكر نامحدود تدارك افواج و جنود نمود. بعد از آنكه چندی توقف كرد صید مراد خان ولد خدا مراد خان زند عم‌زاده خود را لشكری انبوه داده، بجانب فارس فرستاد. محمد طاهر خان خاله‌زاده خود را كه مأمور بكوه‌كیلویه كرده و در آن حدود بود باعانت صید مراد خان فرمان داد كه هرگاه و هرجا كه بجهة ایشان میسر و امكان داشته باشد عنان جلادت گشایند و سرداران سپاه افزون از حد و مر از صد مره تا بمنزل كوشك‌زر كه نخستین منزل سرحد فارسست بطریق جلادت پیموده، در آن سرزمین سنگری مطمئن بسته،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 235
باستحكام تمام نشستند. نواب سپهر ركاب حسن خان ولد خود را با لشكری با شكوه بمقابل آن گروه، علی نقی خان پسر دیگر را كه به دار العباد یزد رفته بود در آنجا اقامت داشت نیز مقرر فرمودند كه بحسن خان پیوسته، سر راه بر سرداران علی مراد خان بسته، بمجادله قیام نمایند. حسب الفرمان قضا تمكین آن دو برادر با یكدیگر قرین، در همان كوشك‌زر و توابع آن سرزمین تلاقی آن دو دریای كین و تقابل دو كوه متین اتفاق افتاده و دلیران دو جانب غازی و دلاوران مقابل و محاذی از دوسو در تك‌وپو برآمدند و بازار شمشیر و خنجر گرم و تیغ و تیر در خون‌ریزی بی‌آزرم شد. در آن دار و گیر شكست بر لشكر علی مراد خان و هزیمت بر آن سپاه گران افتاد، سر بصحرای هزیمت و بجانب اصفهان روی عزیمت نهادند. علی مراد خان را از ظهور این امر ناملایم دریای سخط و غضب متلاطم و سپاه غیظ و خشم او در عرصه طبیعت متهاجم و بنزد دلیران در كنار میدان عازم و خود بتوجه صوب فارس جازم شد. پس با طنطنه تمام و دبدبه مالا كلام بر زین فلك تمكین جواد گردون خرام برنشسته و سپاه سپهر دستگاه در دنبال رایات سیل روان جدول سبیل گشته، روی بباغ سعادت‌آباد آوردند. در آن عمارت مینو منزلت منزل كرده و جزایرچیان لشكر كه در مرتبه هفت و هشت هزار نفر بودند از اهالی توابع عراق با یكدیگر اتفاق، با علی مراد خان ترك وفا و وفاق كرده و فتیلها را سوزان و بهیئت اتفاقی بسوی اماكن و اوطان خود زاری‌كنان روی آوردند. آن معنی بسیار بدلیران سپاه و معسكر اثر كرده و هردسته بر اسبان تیزرو سوار و راه‌پیمای همان هنجار و هریك متوجه شهر و دیار خود گشتند. علی مراد خان ازین معنی حیران گردیده، او نیز با معدودی از غلامان و بقایای سپاهیان عنان بجانب قلمرو دشت همدان گردانید. چون این واقعه تفرقه جنود علی مراد خان انتشار یافت حسن خان مراجعت بشیراز، بخدمت پدر فرخنده سیر سرافراز، علینقی خان بجانب دار السلطنه اصفهان شتافت. در آن خطه غیرت‌بخش خلد و جنت اساس عیش و عشرت فروچید، در محفل طرب بساط لهو
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 236
و لعب گسترید. از كار علی مراد خان بكلی غافل گردیده، بمجرد ورود باصفهان علی مراد خان را كه بجز معدودی سپاه او را همراه نبود و اگر تعاقب او می‌نمود البته برو منصور و یكباره قلع مواد اینهمه شر و شور كه بالاخره ازو ظهور نموده می‌كرد و كار بجائی نمی‌رسید كه خود و پدر والاگهر و برادران و آن‌چنان دولت از شیران ناسپاس حق ناشناس بزوال رسد و سرانجام آن بقیل و قال كشد. مختصر سخن: علی مراد خان یك‌چند در بلده همدان نشیمن و تألیف قلوب دوست و دشمن كرد و بعد از اندك خودسازی دیگرباره آغاز ترك‌تازی، رو بجانب دار السلطنه اصفهان و رای بچاره كار علینقی خان آورد. علینقی خان نیز بعد از اطلاع بر كیفیت جمعیت و توجه او با جمعیتی كه داشت رایات نهضت باستقبال علی مراد خان افراشت و چون دو سه منزل بپای جلادت در نوردید آن دو كوه خارا و دو دریای پرپهنا باهم تلاقی كرده، كار بخون‌ریزی و امر بستیز و آویز انجامید. در اندك زمانی خونها ریخته و سرها بفتراكها آویخته و عنانهای تكاوران گسیخته و گردهای بلا در میدان هیجا انگیخته، خاكها بر فرقها بیخته، لشكر علینقی خان از صفحه میدان گریخته شد. علینقی خان با حالی پریشان عازم شیراز، و علی مراد خان مجددا با جلال و اعزاز متوجه اصفهان و در آن خطه بهجت نشان بر گردن‌كشان سرافراز و حكمران شد.

ذكر موكب علی مراد خان از دار السلطنه اصفهان بجانب شیراز جنت طراز بتقدیر خدای بنده‌نواز

خامه عنبرین شمامه و كلك بلاغت ختامه در تقریر این داستان بدین شیوه رطب اللسان می‌گردد كه: چون لشكرهای عراق از ایلات و جزایری و غیر ذلك گروهی انبوه بعلی مراد خان پیوسته و از خدمت گزاری در عهد ثبات قدم بستند مشار الیه از آن ازدحام كلاه گوشه غرور باوج چرخ نیل فام رسانید. طمع تسخیر و تصرف الكای فارس او را شیفته گردانید. نخستین مراد خان زند هزاره را كه مردی دلیر و جوانی صاحب تدبیر بود بمحل آباده كه در وسط مسافت میانه اصفهان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 237
و شیراز واقعست فرستاده، گروهی از لشكریان موكب را بمتابعت و مراقبت مشار الیه فرمان داده و خود نیز با گروهی انبوه كه دشت و كوه از هجوم ایشان بستوه بود از اصفهان اعلای اعلام شوكت و شان و متوجه صوب چهارمحال، در چمن گندمان نصب خیام فلك تمثال نمود. چون مراد خان مزبور معروض آن سپهدار پرغرور گردانیده بوده كه نواب سپهر ركاب تقی خان ولد خود را با لشكری آراسته مشحون بانواع تجمل و خواسته بصوب آباده فرستاده، علی مراد خان اكبر خان ولد زكی خان را كه در آن اوان از شیراز بطریق فرار و استخلاص بملازمت او اختصاص یافته بود باعانت مراد خان مأمور بآباده نموده، چون اكبر خان بمحل مزبور رسید تقی خان از لشكر مراد خان شكست یافته، بطرف شیراز عنان تافته بود. اكبر خان در آباده توقف نكرده، بتعجیل تمام رو بجانب شیراز آورده و حقیقت حركت خود را بعلی مراد خان اعلام كرده، علی مراد خان نیز از عقب محرك لشكر فولاد قبای آهن سلب و از اندیشه انجام كارها با هزار تاب و تب بصوب شیراز عنان‌گشای ادهم و اشهب و منزل خسرو شیرین را بجهة مقر موكب عز و تمكین منتخب نمود.
در منزل مذكور خبر رسید كه اكبر خان تا بلوك ایذج و قریه شهرك روی تهور آورده و نواب سپهر ركاب حسن خان ولد دیگر را با لشكری گران و سپاهی بی‌كران از شهر شیراز بیرون و شورش افكن كوه و هامون كردند. علی مراد خان از اندیشه آنكه اكبر خان طاقت مصادمت آن سپاه گران را نیاورد برسم راه‌نوردان صبا و دبور از خسرو شیرین مرحله‌پیمای آن راه دور و دراز و از بلوك بیضا شش فرسنگی شیراز در برابر اردوی حسن خان رافع الویه و اعلام مؤسس اساس انبوهی احشام گردید، حسن خان بمحض ظهور طلیعه علی مراد خان منهزم گردید. سلك جمعیتش از یكدیگر پاشیده و راه مراجعت در نوردید. مخفی نماناد كه نواب سپهر ركاب را جمعی از اولاد ذكور بودند: این سهی سرو حدیقه دولت و نور حدقه جلالت اكبر اولاد
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 238
آن جناب و آبروی آن دودمان سعادت انتساب و مهد علیا والده مكرمه ایشان همشیره قدسیه جناب زكی خانست، سه پسر دیگر از یك مادر، والده آنها از اهالی خضر كه ناحیه‌ایست در گرمسیرات فارس بود.
اكبر آن سه نفر تقی خان و اوسط علینقی خان و اصغر حسن خان، بغایت تا خلف و باوجود آن شرف كه اخلاف نواب سپهر ركاب باشند دولت آن حضرت بعلت ناخلفی و نااهل بودن آن سه برادر با نام نیكو كه سالهای دراز اندوخته بودند زمان را از یاد رفت. ایشان را خالوئی بود رفتارش ناهنجار، بالواط و اراذل متصف بناخوش‌ترین صفات و خصال و اوضاع آن سه برادر مصدوقه «ولد الحال یشبه بالخال».
این گلین‌سرا بوستان شهریاری و خسروی و تازه‌گل گلستان صوری و معنوی در ایام حیات عم نامدار و پدر بزرگوار از نااهلی و ناسزائی و بیهوده‌كاری و هرزه‌درائی آن سه برادر از دولت پدر و نعمت والد نامور قطع طمع و صرف‌نظر فرموده، در سرای دیگر بدولت و سعادت در ظل حمایت عم عالی‌قدر آسوده بودند. چندان‌كه پدر والاگهر وسایط برانگیختند از غایت آزردگی خاطر فیض مظاهر و نهایت كدورت باطن و ظاهر مفید نیفتاد و آن حضرت بدولت پدر نامور دیده التفات نگشودند. تا در آن زمان كه علی مراد خان در الكای فارس نزول نمود آن حضرت از آزردگی خاطر خطیر و حیله و كید علی مراد خان صاحب تزویر باو پیوسته، عهد موافقت با برادران می‌بستند. چنانكه مفصل آن درین عنوان رقم‌پذیر و نگاشته قلم فصاحت صریر و نقض عهد علی مراد خان حیرت‌بخش عاقلان بصیر خواهد شد.

بیان اتفاق این جهانبان كشورستان با علی مراد خان و سایر وقایع آن زمان‌

بلبل خوش‌دستان بستان خامه و طوطی شیرین‌زبان كلك عنبرین شمامه در سرابوستان ورق و شكرستان این مبارك نسق بدین ترانه گذراننده فسانه می‌گردد كه: چون بنحو مسطور از فضای خوش‌هوای
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 239
بلوك بیضا حسن خان روی‌گردان شد رایات علی مراد خان بطریق قرین الشرف شیراز در اهتزاز و طایر شوقش در هوای تصرف آن ملك دلنواز بپرواز آمده، وارد خارج شهر و در مقدم قریه موسوم بكشن یك فرسخی قلعه بار نزول گشاده، بنای توقف نهاد و سنگری متین كه در معنی قلعه‌ای بود حصین بسته، بتشویش خاطر و تزلزل باطن و ظاهر بنشست، زیرا كه قلعه شیراز نه‌چنان حصاریست كه باستظهار بال طایران فلك‌پرواز وهم و خیال كه فراز نه آسمان حصار آشیان پست‌ترین آشیان ایشانست بر مشرفات آن توان رسید و بسلم فكر و اندیشه كه اوج گردون نخستین پله آنست فراز خاك‌ریزش را توان پیمود. از صدمه تیشه حفاران خندقش پشت سمك ناسور و از شعله آتش حارسان بروجش چراغ سماك بی‌نور، غرفاتش با فلك زحل ردیف و شرفاتش با چراغ اطلس الیف. بسیاری لشكر و افزونی حشم و حشر در درون قلعه زیاده از آن‌كه عارض ادراك را شمار آن مقدور و محاسب عقل دراك را حصر آن میسور تواند بود. بعد از نزول بسنگر كشن هرروز فوجی از شیران جنگ‌جوی و پلنگان تندخوی از درون شهر چون شیران آجام و پلنگان كنام بیرون تاخته و بطرفة العینی لشكر بیرونی را فوجی كثیر چون نخجیر بخاك و خون انداخته، مراجعت مینمودند و روز دیگر بهمین طریق راه پیموده، دست بپیكار و پای برفتار صبا و دبور میگشودند. چون درین اوان این جهانبان اقلیم‌گیر كشورستان بخواهش پدر فرخنده سیر بجهة انتظام كوه‌كیلویه در بلده بهبهان آرایش بخش مسند شوكت و شان بودند گروهی انبوه سپاه پلنگ جنگ و نهنگ آهنگ در خدمت آن حضرت اقتباس انوار سعادت مینمودند. علی مراد خان از شبیخون این شاهباز همایون مطمئن و مأمون نبود. لاجرم دكان افسونگری باز و فسون ساحری آغاز بنیاد حیله‌وری از طمع فسون‌ساز نموده و راه كید و مكر را در فضای رسایل بقدم قلم تحریر پرداز پیموده. بخدمت آن سرلوحه كتاب كمال و فهرست دفتر جاه و جلال شرحی بنگاشت و در طی آن معروض داشت كه: این نیازمندان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 240
داور ارجمند هردو فرزند یك مادر، از جانب مادر باهم یاور و خیرخواه و نیك‌اندیش یكدیگریم. غایتش آنكه آن حضرت را برادران دیگر می‌باشند ناسازگار و ناخوش اطوار، خداوند خصایل ناپسندیده و صاحب شمایل نكوهیده، آن حضرت از سوء صفات ایشان از پدر والاگهر دامن كشیده و از خباثت ذات آنان از دولت والا ناهموار بگزلك انزجار و بمقراض انقطاع پیوند ارتصاد بریده، بالجمله ازیشان به غایت منزجر و بكلی آزرده خاطرند. اگر بهمت بلند با این نیازمند سازگار و بهنجار برادری برفتار آیند، در اجرای امری كه در پیشست برادر خویش را مددگاری و این محب خیراندیش را یاری نمایند بعد از حصول فیروزی بمقصود و بعنایت الله الملك المعبود كشور فارس و ملك عراق كه در حقیقت آن نور دیده آفاق هردو را وارث باستحقاق میباشند در میان ما دو برادر باشتراك و گواه بدین مواضعه یزدان پاك و شاهد برین معامله خالق عناصر و افلاك میباشد. از آندو مملكت هریك را كه آن حضرت اختیار نمایند بخاصه سركار خویش برادرند و آن دیگر را باین برادر صداقت كیش واگذارند. پدر والاگهر كه این ذره احقر نیز پرورده و تربیت یافته دست مرحمت اوست مشخصست كه بجز مطاع و منقاد نخواهد بود و از هیچیك از لوازم تبجیل و تعظیم و مراسم توقیر و تكریم ایشان كه برین بندگان واجب عینیست خودداری نخواهیم نمود. برادران در تحت حكم و فرمان آن حضرت خواهند بود كه بطریق كه خواهند ایشانرا بدارند و بهر نحو كه صلاح دانند با آنها بسر آرند. این نیازمند را با برادران آن حضرت بهیچوجه كاری و با اخلاف نواب سپهر ركاب هیچگونه شماری نیست. چون رسل و رسایل علی مراد خان بتوالی رسیده و افسونگری آن جادو زبان بتواتر انجامید و باین شروط موافق مضبوط و عهد بایمان غلاظ مربوط از جانب او صادر گردید بنابر جهات مذكوره سابق حضرت جهانبان كشورستان بمراقبت و ملاقات او رضا داده و بانواع لشكر و طبقات حشم و حشر و اسباب دولت و اثاثه عظمت بجانب اردوی او عنان سعادت گشادند و مبلغهای خطیر از نقود
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 241
و نفایس برسم یادبود و طریق ره‌آورد در نزد او بر طبق مردی و انسانیت نهادند. آن دوست شیاد مكار و آن برادر پرفن و فسونگار غایت بشاشت و نهایت مسرت از ملاقات آن دوحه ریاض فیاض دولت ابراز و اظهار كرده، شرایط ساحری و نهایت افسونگری كه او را ضرور و در كار بود بظهور آورد. بر عقلای زمان و خردمندان خرده‌دان مخفی و مستور نیست كه التفات این مهر منیر سپهر سروری و اتفاق این ماه تابان آسمان برتری در چنین وقتی علی مراد خان را چقدر موجب ازدیاد قدرت و آن ناحق‌شناس پریشان حواس را در چنان هنگامی چه مایه باعث اعتلای پایه و منزلت گردید. باین ترتیب بمنتهای آمال كه میسر شدن آن در نظر عاقلان بغایت دشوار می‌نمود بآسانی رسید.
بالاخره از راه حق‌ناشناسی حقوق آن حضرت را از خاطر برده و پیشه غدر و خلاف عهد را پیش آورده، سزای عمل او را بكنار و حق بحق‌دار رسید.

ذكر چگونگی سلطنت علی مراد خان و وقایع آن ایام محنت انجام غم آغاز

فاتح ابواب تواریخ و سیر یعنی كلك معنی‌پرور افسانه‌پرداز این خبر می‌گردد كه: چون توقف علی مراد خان در خارج قلعه و سنگر كشن بطول انجامید و زمان محاصره و نزدیك بیك سال كشید در آن مدت روزی نبود كه دلیران قلعه‌دار و بهادران درون حصار از قلعه پای دلاوری بیرون و قدم مردانگی بوسعت‌گاه صحرا و هامون نگذارند و بهر حمله جمعی كثیر از سپاه بیرون را عرصه تیغ بی‌دریغ ندارند.
علینقی خان كه قبل از وقوع آن واقعه بفرمان نواب جوزا ركاب و حكم پدر والا جناب بجانب كرمان شتافته بود در آن ایام مراجعت و شبانگاهان با جمعی همراهان خود را بدرون قلعه رسانیده، بهر تقدیر نوایر بلا هرروزه بذروه فلك اعلا اوج‌گیر و اراضی اطراف شهر از خون جوانان و پیر عجین و غیرت آبگیر و رشك غدیر و از شرار توپ و تفنگ خرمن سپهر مینارنگ پرنور و از تراكم دود و تهاجم غبار خورشید جهان‌سوز و مهر عالم‌افروز بی‌نور بود. تسلط علی مراد خان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 242
بلكه استیلای قیصر و خاقان بآن حصار فلك‌شان در نظر خردمندان از بابت محالات و از مقوله خوارق عادات می‌نمود. زیرا كه نه سكان حصار بی‌قوت و نه لشكر خون‌خوار قلعه‌دار بی‌قوت بودند و در آخر حال كه اختر مقیم و بال شد جماعت باجلان و مافی درون حصار و چاكران نواب گیتی‌مدار با علی مراد خان در جزو سازگار و او را بدست دادن قلعه استوار خرم و خرسند و امیدوار گردانیده، سحرگاهان كه قلعه‌گشای فالق الاصباح بیرق حریر سفید صبح صادق را بر فراز دروازه‌های افق شهر مشرق در پای كرد طوایف مذكوره كه دروازه‌ها را متصرف بودند یگران رایشان از طریق خدمت نواب سپهر ركاب منصرف گردیده و آوازهای بلند بدعوت اكبر خان كه در آن حوالی پیشوای سنگر بود گشادند. اكبر خان از استماع آن آوازه بسرعت بی‌اندازه خویشتن را بدروازه رساند. دری مشهور بدروازه باغ شاه را بحیطه ضبط درآورد. علینقی خان بمجرد اطلاع با معدودی از غلامان بر آن قوم تاخته، قریب بآن بود كه دروازه شهر را استرداد ساخته، مجددا استحكام دهد كه خبر رسید از دروازه شاه داعی الله نیز فوجی دخول نموده، آن دروازه را نیز گشوده، علینقی خان از پیشرفت كار مأیوس، از نیرنگ چرخ فسون‌گار قرین افسوس گشته، متوجه درون ارگ و بامر پدر والاگهر دروب را بسته، بانتظار حكم قضا نشستند، تقی خان كه در خانه و سرای مسكن خود باطمینان قرابت قدیم بدروازه نزد اكبر خان رفته، آن مردود بدست خود تیغی بر آن جوان بیچاره فرود آورد و او را شهید كرده، نواب سپهر ركاب كه بقاعده روزگار و طریقه آئین مردم حق‌گزار مظنه هیچ‌گونه سوء رفتار بعلی مراد خان نداشت از در مصالحه درآمدند و مشار الیه نیز آن حضرت را بایمان و پیمان مؤكد مطمئن كرده و از ارگ بیرون آمده، در باغی كه در جنب ارگ احداثی نواب غفران مآب و مدفن آن جناب بود نزول فرمودند. در ساعت اكبر خان بامر علی مراد خان از قفای ایشان درآمده، دیده دریده را از همگی حقوق و نعمت چندین ساله آن حضرت پوشیده، جهان‌بین آن نوردیده جهانیان را بگزلك بی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 243
شرمی و نیشتر بی‌آزرمی كور و چراغ بینائی آن چشم را كه پیوسته پرتو التفات بحال آن كافر نعمتان انداخته بود بی‌نور نمودند، با علینقی خان نیز راه همین معامله پیمودند. حسن خان نیز در ایام حصاربندی باجل طبیعی درگذشت، از جفای آن بیوفا خلاص گشته بود. نواب سپهر ركاب بعد از دو روز برین سراچه غم‌آباد و این تنگنای پرفساد دست بیزاری افشانده، همای همایون روح پرفتوح را ازین تنك قفس و این خرابه پرخار و خس رهانیدند. در السنه مذكور شد كه از حمیت طبع غیرتناك بمشت تریاك خود را هلاك و آن جان پاك بآن واسطه ازین تیره مغاك بسوی نزهت‌سرای افلاك بال پرواز گشودند و در فضای قدس توطن نموده، علینقی خان نیز بعد از تضییع نطع چشم بخنجر جفا بسوی دیار فنا راه‌پیما و دو برادر دیگر را بعیوب عمی مبتلا ساخته، علی مراد خان را از خلاف عهد و میثاق كه بدان خدیو آفاق نموده بود و حق‌ناشناسی نعمتی كه در تمام عمر او از خوان مكرمت و سفره عاطفت آن دودمان عالی‌شان باو رسیده بود بزودی بسزای عمل گرفتار و گرفتار خسران بوار و در بند وخامت سرانجام روزگار گردید. این بدنامی او را تا روز قیامت حاصل و ذكر صفت ناستوده‌اش تا قیام ساعت اهل عالم را نقل محفل شد. بعد از واقعات از اكبر خان نیز نامطمئن گردیده، روزی در خلوت بغفلت او را گرفته، جهان‌بین او را نیز از بینائی عاطل و پس از یك دو روز آن صید زبون گشته را بتیغ ستم بسمل نمود و دست جفاداری بر اهل شیراز گشود. بیست هزار تومان نقد از بیچاره و بی‌نوا و ناتوان و توانا اخذ كرده، آن مردم فقیر بی‌جرم و تقصیر را بقید انواع شكنج بتعذیب درآورده، بعد از آن كافر نعمتی كه شیوه دیرین و شیوه و آئین آن بی‌پیمان بی‌دین بود ظهور دیگر كرده، از شعله خرمن‌سوز خوی غریده‌جوی خویش تجلی دیگر آورده، نور حدقه بینائی جهانبانی ابو الفتح خان و دو برادر و برادران آن مرغ خراب‌آشیان را هم ببلای عمی گرفتار و بدرد بی‌بصری خاطر آزرده آنها را هزار آزار كرده، كوچ و بنه خود و پردگیان حریم عز و شان این جهانبان اقلیم‌ستان و كسان و متعلقان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 244
جمیع اعزه و اعیان الكای فارس و خانواری خوانین و سركردگان و قاطبه ایلات را از ذكور و اناث و خدم و حشم و جمیع اثاثه دولت نواب غفران مآب را كه در مدت ابتداد آن دولت در شیراز جمع آمده بود برداشته، روی بدار السلطنه اصفهان گذاشته، صید مراد خان عم‌زاده خود را كه در حركت بصوب فارس حكومت دار السلطنه داده بود طلب كرده، حكومت شیراز و ضبط و نسق آن ملك خلد انباز را بقبضه تصرف او درآورد.

بیان بقیه احوال علی مراد خان بعد از نزول او بدار السلطنه اصفهان و كیفیت و گزارش آن‌

بر واقفان رموز دانائی و دانایان مواقف عبارت آرائی پوشیده نماناد كه: علی مراد خان بعد از ورود اصفهان و نزول بآن ملك غیرت خلد و جنان بساط می‌گساری و سفره باده‌خواری گسترده و رسم جرعه‌نوشی و شیوه پیمانه‌كشی را از حد متعارف فزون كرده، قاعده تازه را مؤسس اساس و كیفیت شرابش همیشه بسرحد نقل حواس بود. كار باده خواریش از رطل و پیمانه بخم و خم‌خانه رسیده، غذای روزش راح ریحانی و طعام شبش عقیق رمانی گردیده، از غایت ولوع صاف و درد در نظرش یكی و دریاها در چشمش اندكی می‌نمود و مكرر او را از محفل دیوان چون سبوی باده بدوش و بكرات از بارگاه عز و شان از نشان‌ء می بی‌هوش می‌بردند. مردمانی كه مشاغل عظیمه سلطنت برای و روی ایشان تمشیت‌پذیر و مهام كلیه مملكت بید قدرت آنها صورت‌گیر بود بجهة دوام اقتدار و تشویش سلب اختیار خود او را بشراب مدام تحریص و بمستی صبح و شام تخصیص می‌نمودند، كه دخل و تصرفشان در كلیه امور بی‌مانع و مداخل باشد و منافع بی‌مشاركت صاحب دولت بایشان واقع شود، تا از افراط شراب و تفریط خورد و خواب آن بی‌نوا بامراض مهلكه مبتلا و بسعی خودپرستی آن بندگان صدرنشین ایوان فنا گشت، چنانكه مفصل آن نگاشته كلك در افشان و زبان‌زد خامه شیرین‌زبان خواهد شد. مختصر سخن:
بعد از آنكه علی مراد خان با دوست و دشمن بكام خاطر خویشتن عمل
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 245
نمود، ازین جهانبان دشمن‌شكن بغایت مخوف و پیوسته همتش بحراست آن حضرت مصروف بود، روزبروز اندیشه‌اش در تزاید و اطمینان از ضمیر وحشت‌پذیرش تباعد می‌نمود. این بحر مواج بجهة تسكین خاطر آن سست مزاج سیصد چهارصد نفر غلامان خاصه خود را اخراج و بمعدودی عمله خدمت‌گار رفع احتیاج فرمودند.
آن هم موجب آرامش و باعث آسایش او نگردیده، هم‌چنان مشوش و ضمیرش از اندیشه پرآتش بود. مرتبه‌ای كه یكی از نجبای شیراز كه در لباس درویشی و از غایت صافی ضمیری با صغیر و كبیر در نیك‌اندیشی و در نظر همتش شاه را با گدا خویشی و برسم منادمت در خدمت آن خدیو كشور سعادت بسر می‌برد، بمحض اینكه با اهل فارس بسبب شراكت موطن ترددی می‌كرد و باین و آن روزی بمصاحبت بسر می‌برد از اندیشه آنكه مبادا ارتباط آنها را بآن حضرت باعث و بآن علت فتنه حادث شود و هلاك او را باعث گردد او را خواهی نخواهی بمسافرت تكلیف و از توقف اصفهان تخویف و بضرورت روان نمودند. چون استیلای اندیشه بخاطر توهم پیشه‌اش بسرحد افراط رسید و پیشنهاد ضمیر صلاح اندیشش گردید كه آن حضرت را بسفری مأمور و از قرب ایلات و اخلاص‌كیشان دودمان عالی درجات دور نمایند. لهذا فوجی از لشكر را كه معتمد می‌دانستند مأمور بملازمت موكب سعادت كوكب نموده، این خدیو كشور جلال را مكلف بسفر كردستان اردلان و تنظیم آن عرصه وسیع البنیان ساختند. در ساعتی میمون و در زمانی بمباركی مشحون فراشان ستبر بازوی قوی پشت و خیامان محكم پنجه درشت انگشت خیمهای سپهر مثال و سراپردهای فلك تمثال بفضای هامون برپای كردند و ملتزمان موكب نصرة كوكب در ركاب سعادت انتساب روی توجه بجانب مقصود آوردند. چون یك مدت اراضی سنندج مقر اردوی ملایك مخرج شد یك‌باره ضمبر علی مراد خان بهراس و خاطر صلاح‌اندیشش بوسواس افتاده، دوری آن حضرت بر دل سوداء منزلشان بار اندیشه نهاده، خواهشمند مراجعت موكب مسعود گردیدند. چون دار السلطنه اصفهان از نور شمع
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 246
حضور خورشید گیتی‌فروز فروغ دولت در دست سعادت گرفت و یك چند ساعت آن ولایت از مقدم سعادت توأم و رونق گلزار ارم پذیرفت مرة بعد اخری وحشت بر خاطرشان غالب و مسافری آن حضرت را مجددا طالب و مواكب ظفر كواكب دیگرباره راه‌نورد آن جانب گشت. مجملا: نگاهبانی حفظ الهی و سرداری لطف حافظ ماه تا ماهی آن حضرت را از شر آن شاه كشور بدخواهی محافظت فرمود و از فیض فضل خویش این خدیو معدلت كیش را زیب‌بخش مسند جهانبانی و یمن افزای چهار بالش كشورستانی نمود.

بیان احوال آقا محمد خان قاجار و چگونگی استیلای او بالكای مازندران و چگونگی آن‌

دارای دار المرز صحیفه ورق یعنی كلك گوهر سلك چگونگی این حكایت را با شرف عبارات بفرح‌آباد این دفتر فرخنده سیر ساری می‌گرداند كه: آقا محمد خان قاجار ولد اكبر محمد حسن خان و سه چهار نفر برادران او در دار العلم شیراز سعادت طراز شرف‌اندوز خدمت نواب غفران مآب بوده، بلوازم خدمت اقدام می‌نمودند، در روزی كه قضیه هایله آن جناب وقوع یافت و روح پرفتوح آن امیدگاه شیخ و شاب ازین عالم خراب روی همت برتافت از اتفاقات آقا محمد خان از شیراز بیرون و بشكار بسوی هامون رفته، بتماشای كوه و در و دشت و متوجه گلگشت بود. چون خبر وحشت اثر را مسموع داشت خلاصی خویش را از آن ورطه غنیمت پنداشته، رایت عزیمت بجانب استراباد و مازندران كه موطن اصلی ایشانست برافراشت و بسرعت برق خاطف و تعجیل ریح عاصف طی مراحل و مواقف نموده، چون بمحل ورامین و ساوچبلاغ ری رسید اكراد اینانلو را كه بامر نواب غفران مآب مغفرت انتساب در آنجا توقف و توطن داشتند بمواعید ملك و مال و نوید جاه و جلال با خود برداشته، روی بمازندران گذاشت. مردم مازندران و اهل آن عرصه بهشت‌نشان كه در آن اوان واقعه هایله را شنیده، بی‌صاحب گردیده بودند، سرداری آقا محمد خان را قبول و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 247
مهدی خان ولد محمد خان داد و سوادكوهی حاكم آنها با جمهور برایا خویشتن را بخدمتش مشغول نمودند. مشار الیه در آن ولایت بقدر حال استعدادی بهم رسانید. استراباد و سمنان و دامغان را نیز كه در جوار آن ملك و دیارست مضبوط گردانید. علی مراد خان یكدفعه امیر گونه خان افشار را كه در ركاب سعادت انتساب این خدیو كامیاب از شیراز باصفهان آمده، در حال مراجعت آن حضرت از راه خباثت جبلت و فساد طینت ترك ملازمت ركاب با سعادت نموده، طریق خدمت علی مراد خان را پیموده، چون مشار الیه مردی بود بشرارت معروف و بفساد حال موصوف علی مراد خان بتصور اینكه او را بكاری مشغول سازد كه بلكه صحیفه هستی را از غبار وجودش بپردازد نام سرداری مازندران را و حرب آقا محمد خان را باو نهاده و بعضی لشكرهای ری و قزوین را بمتابعت او فرمان داده روانه نمود. مومی الیه بتوابع ری و قزوین شتافته و قلیل جمعیتی را تار و پود بهم بافته، عطف عنان بجانب مازندران نمود، تا نواحی آمل راه جلادت پیموده، در آنجا او را با آقا محمد خان تلاقی و شكست بر مشار الیه افتاده، یكنفر ولدش كه جوانی نیكو پسری خوبرو بود در آن قضیه روی بدار السلام بقا نهاد. امیر گونه خان شكسته و پریشان وارد قزوین و چندی گوشه‌نشین و بالاخره درحالی كه در اصفهان بطریق بیان قلم شیرین‌زبان جزایریان موجب پریشانی دولت علی مراد خان شدند فرصت كرده و شرارت ضمیر را بظهور آورده، قلیل سواره و پیاده از افشاران طارم طایفه خود را جمع‌آوری و روی طمع بجانب گیلان آوردند. هدایت الله خان در هنگامی كه بعلت خروج اهل ولایت بغایت محتاج بتقویت بود مشار الیه را استقبال و در چهار فرسنگی رشت انصار هدایت الله خان در جنگل و آن ناحیه پروحل مشار الیه را محیط گردیده، دستگیرش كردند و با قبح وجهی ببلده رشت آوردند. بعد از اندك زمانی بیمار و بمرض گرفتار گشته، باجل موعود یا بدوای جان فرسود درگذشت. آقا محمد خان یك دو نوبت از مازندران پای بیرون نهاده، بسوی ری عنان گشاده،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 248
محمد طاهر خان خاله‌زاده علی مراد خان كه مأمور توقف طهران بود محصور و كاری از پیش نبرده، یكدفعه از طهران درگذشته، در نواحی همدان با شاه مراد خان زند و مراد خان زند هزاره كه بحكم علی مراد خان سردار و در آن دیار رایت‌افراز عرصه اقتدار بودند او را تلاقی افتاده و سرداران مزبور را شكست داده، پای رجعت بسوی ولایت خود گشوده، مختصر كلام: بعد از معاودت علی مراد خان از سفر فارس چون مدت دو سال در دار السلطنه اصفهان محفل آرای ایوان جلالت گشته، ماهیچه اقبالش از اوج مهر و ماه درگذشت و صاحب دیوان قضا طغرای غرای كشور خدائی را بنام او نوشت. لشكرش از مور و ملخ افزون و سپاهش از ریك هامون و هوس دارائی و هوای گیتی گشائی در خاطرش مكنون شد. نخستین بفكر كار و خیال دیار آقا محمد خان افتاده، شیخ ویس خان ولد اكبرش را، كه طفلی بود در وادی زندگانی مرحله‌نورد و در اواسط عشر ثانی، مرتبه سرداری و سپاه‌سالاری داده، محمد طاهر خان را باوجود قواد و رؤس افراد كه زیاده از هشت هزار سپاهی باستعداد بود، سلب و سلاح جملگی از آهن و فولاد مأمور بهمراهی اوروان، لشكر آتش‌خوی جنگجوی بسوی مازندران، چون خیل شیران گرم‌پوی شدند. علی مراد خان بنفس خویش نیز بجهة استظهار سپاه مزبور و پشت‌گرمی لشكر مذكور بادبدبه خاقانی و كوكبه فغفوری و لشكری جمله پیل‌توان و شیرزور از دار السلطنه اصفهان رافع رایات نخوت و غرور، سر طوق لوایش زیب رخسار ماه و هور گردید و چون بلده طهران مازندران را در جوار و آن خطه مینونگار دار المرز را اقرب دیارست بلده مذكور را بجهة مطلبی كه در نظر داشت اختیار، در آنجا نصب خیام ثبات و قرار نمود. القصه چون شیخ ویس خان و آن لشكر گران با وصف های آن‌چنان بنواحی مازندران رسید آقا محمد خان چون اهل مازندران را بجانب معاندین خود نگران و مردمان آن سرزمین خلد آئین را بدولت علی مراد خان خواهان دید صلاح خویش را در جنگ
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 249
و صرفه خود را در درنگ ندید. عنان بجانب استراباد پیچید. شیخ ویس خان خالی از مخل و بغایت مطمئن‌خاطر و قوی‌دل وارد بلده ساری و اكابر و اعیان كوهسار و دریاكنار مازندران راه‌نورد طریق خدمت‌گاری گردانیده، از آنجا كه سپهدار لشكر طفلی خردسال و بی وقوف از قواعد محافظت ملك و مال بود جنود معسكر آغاز تركتاز و دست استیلا بر عرض و مال سكان آن كشور بهشت‌نشان دراز كردند.
اهالی آن ولایت از كرده خویش نادم و در دل دیگرباره بعبودیت آقا محمد خان عازم شدند. در آن اوقات مرتضی قلی خان و مصطفی قلی خان برادران آقا محمد خان ترك موافقت برادر كرده و رخ بجانب شیخ ویس خان آورده، شیخ ویس خان مراتب را بعرض پدر رسانیده، بموجب ارقام مطاعه مقرر شد كه مشار الیه خود در ساری متوقف و ناحیه داران موفق و افواج لشكر و سپاه با محمد طاهر خان همراه، بجانب استراباد و سمت آن ناحیه باستعداد روی كرده، آن ولایت را بحیطه تسخیر و تصرف درآورده، در استیصال آقا محمد خان خاطرخواه و دل‌خواه برادران را بعمل آورند. شیخ ویس خان بحسب فرمان عمل نمود. محمد طاهر خان با جمعی كثیر و فوجی از شیران دلیر و دلاوران خصم‌بند عدوگیر بطرف مقصود روی جلادت آورده و منزل و مرحله طریق مقصود را بپای عزم طی كرده و چون ببحر رسید در استحكام جر و تعیین بیله و سنگر كه در آنجا برو واجب بود تهاون ورزید و از وخامت عاقبت و سوء خاتمت آن تهاون و تعلل غافل گردیده.
بدانكه جر مزبور حفره‌ایست بطریق خندق بسیار عمیق و آن راهیست بجهة معبر دقیق سلطان جنت مكان شاه عباس صفوی بجهة سد راه تركمان و انسداد طریق سلوك و عبور آن طوایف دزدان حفره مذكوره را حفر كرده، برسم زمین مازندران و قراء آن عرصه بهشت‌نشان اكنون از اطراف درختان قوی رسته و اشجار ستبر بهم پیوسته، اغصان متصله بر یك‌دیگر پیوسته، از هیچ مكان آن در چهار فرسنگی طول بهیچوجه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 250
عبور مقدور و بجز از همان یك راه باریك مرور میسور نمیبود. الغرض:
محمد طاهر خان از جر گذشته، صحرانورد طریق استراباد گشته و در خارج قلعه شهر بار نزول گشاده، خیام رفیع و سراپرده منبع را زیب‌بخش رخسار ماه و مهر و پرده‌پوش روی سپهر نمودند. یكی از اهالی مازندران بدولت‌خواهی آقا محمد خان برنجش خاطری كه از بدرفتاری و میزبان آزاری میهمان نورسیده بهم رسانیده بود با جمعی تفنگچی معبر دقیق و طریق مضیق جر را گرفته، فرو نشست و راه ذخیره و آذوقه را كه هر روزه از مازندران حمل استراباد میشد بربست. بآن سبب آذوقه در اردوی محمد طاهر خان ناپدید و قحط قبیح حادث گردید. تركمان و یموت كه با استراباد همسایه و در چنین بازارها مردم آنولایت را نیكو ترین همسایه‌اند از جوانب بیشه و جنگل و اطراف جبال و وحل كه جملگی اراضی آنمحل بآن مشتملست هجوم نموده، بنیاد تركتاز و در نواحی اردو غارتگری آغاز و درهای چاره را بر روی محمد طاهر خان فراز كردند. چون آن لشكر قوت اثر از شدت تنگی بكلی ضعیف گردیده و بجهة امور مذكوره غایت پریشانی بسپاه رسید روزی آقا محمد خان با فوجی از انصار و اعوان از استراباد روی محمد طاهر خان فراز كردند. چون آن لشكر قوت اثر از شدت تنگی بكلی ضعیف گردیده و بجهة امور مذكوره غایت پریشانی بسپاه رسید روزی آقا محمد خان با فوجی از انصار و اعوان از استراباد روی بیرون و حمله قوی بآن قوم پریشان ضعیف آوردند و لشكریان را پای ثبات و سكون از جای و قوت و توان از دست و پای رفته، تفرقگی در جمعیت آنها راه یافت و هركس حیران و سرگردان بسوئی شتافت. تركمانیه بر آن قوم شیرازه گسیخته ریخته و قاجاریه نیز با لشكر گریخته درآویخته و پریشان شدند. محمد طاهر خان با فوجی از عظماء و رؤسای سپاه بقید اسر درآمدند. محمد طاهر خان بامر آقا محمد خان و خون دو نفر خالو زاده كه در شیراز بامر علی مراد خان بخونشان نشانده بود عرصه تیغ گشته، بشمشیر درگذشت. چون شیخ ویس خان فوجی از جنود نزد خود را بجهة استحفاظ و نگهبانی جر و تنقیه آن تنگ معبر بآن بر و بوم فرستاده بود خبر قضیه مذكوره در سر جر بآنها رسیده،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 251
موجب توحش و تفحش و تفرقه ایشان نیز گردیده، مراجعت بصوب ساری و وهم كلی بر ضمیر شیخ ویس خان ساری گشت. از آنجا كه مشار الیه را زیاده عدتی همراه و چندانی لشكر و سپاه نمانده بود از ساری حركت و عنان بجانب هزیمت كشیده بود، در طهران شرف پای‌بوس پدر حاصل نمود. علی مراد خان گروهی از لشكر را بار دیگر بسركردگی رستم خان زند كه از اقارب او بود نامزد سفر مازندران و بحیله و دستان را روانه آن كشور فسحت بنیان ساخت.
سپاه مأمور موكب او برخی در عرض راه فرار و بعضی راه‌نورد مسكن و دیار و تتمه بنواحی مازندران رسیده و ایشان نیز شكستی فاحش دیده، نیز متفرق گردیدند. از قشونهای شكست دیده مازندران هركس كه از گران سری تركمان مازندران و سخت‌گیری آن سباع سیرتان صحرا و بیابان و رهزنی طبریان مازندران جان بیرون كرده، تخته‌پاره وجود خویش را در چهار موجه حدثان، از آن ورطه هایله براحت‌گاه كناره و ساحل آورده بود علی مراد خان آنها را مرخص باوطان نمود. یك دو سه نفر اعاظم خوانین ایلات را بجرم حركت دادن شیخ ویس خان از قلعه ساری و هزیمت نمودن بآن خواری بقتل رسانیده، سردار سپاه ملك عدم گردانیده بود، از آن حال اكثر ایلات متوحش و رمیده، چون آهوان رم دیده بكوه و بیابان پراكنده گردیده، بی‌رخصت بدار السلطنه اصفهان كه خانواری آنها در آن ملك چون روضه رضوان و در آن خطه چون گلزار جنان بود روی درآورده بودند. باقر خان خراستكانی كه نام او سابق نگاشته كلك جواهر سلك گردیده، علی مراد خان بعد از تصرف شیراز مجددا قامت او را از خلعت حكومت طراز داده بود دروازهای شهر را بر روی آنجماعت بسته، آن بیچارگان برهنه و عریان، دردمند و خسته‌روان، در آن هنگام كه فصل زمستان و برودت هوا خصم جان و كسوت سفید پرند برف بر دوش كوه و بیابان بود در كوه و صحرا و نشیب و بالا فقیر و بی‌نوا می‌گشتند. در خلال آن احوال مرض استسقاء
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 252
بر علی مراد خان استیلا، مزاجش بدردی صعب ابتلا یافته، ناخوشی قوی بر طبیعت او غالب شد. آنانكه قبض و بسط مهام دولت و بست و گشاد كارگاه جلالت درید كفایت و در دست كفالت ایشان می‌بود كار او را در پیمودن باده و شراب از حد و طاقت زیاده بآن مرتبه رسانیده كه بآن مرض جان‌گزایش مبتلا گردانیده بودند. بجهة اینكه خلایق را از شدت مرض و صعوبت این جانكاه و جان‌گزای عرض آگاهی كلی حاصل نشود نیرنگها ریخته و شعبدها برانگیخته، لباسهای پنبه‌دار و پوشش‌های آستردار او را دربر پوشانیده و بهزار تدبیرش بر مسند جلال تكیه‌ور می‌كردند، كه نفخ ریح استسقاء و تهیج آن مرض جان‌فرسا بر ایستادگان حواشی محفل جهان‌آرای فلك اعتلا و دولت‌خواهان را موجب پریشانی نگردد. بلی منتقم حقیقی چگونه سست‌پیمانان را بسزای نقض عهد گرفتار عقوبت نسازد؟
چه‌سان حق ناشناسان را بجرم ناسپاسی در صعب‌ترین دردی بسختی مكافات نیندازد؟ علی مراد خان كه بطمع دولت و آرزوی هم‌آغوشی بشاهد بدیع الجمال سلطنت و بدنامی و بدعهدی و ذلت سست عهدی را پسندیده، بآن رفتار ناهنجار گرائید نه از نهال نوخیز عمر و جوانی بری چید و نه از دوحه نورس زندگانی ثمری دید. از آغاز كار و از بدایت حصول مقصود با دل امیدوار بهزاران ناكامی و نامرادی بمرد و رخت هستی بناخوش‌ترین حالتی از سرای عاریت بیرون برد و حق عز و علا حق را بحق‌دار رسانید، با اینكه بدریافت آن سزاوار بود. چنانكه چگونگی انجام و كیفیت اختتام كار او زبان زد خامه حق‌گو می‌شد.

بیان میمنت ترجمان طلوع آفتاب جهان‌آرای وجود مسعود آن نورفزای جهان كامگاری از مشرق شهریاری و بروز رای عرصه‌پیرای ذات معدلت صفات آن غره ناصیه نامداری از افق فضل حضرت باری‌

دارای دار الملك دفتر و داور اقلیم تواریخ و سیر یعنی كلك بلاغت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 253
گستر و خامه معنی‌پرور بدین‌گونه نگارنده این همایون خبر می گردد كه: بر روشن‌دلان چراغ نكته‌دانی و پرتواندازان شموع نكات و معانی پوشیده و مستور نیست كه هركاری را بحكم كارفرمای كن فكان وقتی مقررست و حصول هرمقصودی را بامر مدبر كارخانه وجود و فرمانده اقلیم غیب و شهود زمانی در پرده تقدیر مستترست و در هنگامی كه نواب غفران‌مآب وكیل و برگزیده رب جلیل چشم از تماشای این ملك فراخ بسته و همای همایون روح پرفتوحش از قفس این كهنه كاخ و آشیان این پوسیده شاخ و تنگنای این دیولاخ رسته تاكنون كه مدت هشت عام تمام گذشته انواع فتن و فتور درین ملك پرشور ظهور نموده و اقسام آلام بر درون پرخون و مال و جان سكان و اوطان كشور ایران راه گشوده، الطاف آفریدگار جهان و اعطاف خالق كون و مكان وجود ذیجود این جهانبان كشورستان را در كنف حمایت و ظل عاطفت از تطرق فتن و تطاول حوادث زمن بمحض فضل خویشتن محافظت و محارست فرموده‌اند كه درین ایام كه هنگام ظهور اشفاق خالق عبادست نسبت باهالی این شوریده بلاد كه درین مدت بامتداد اقصی الغایت ظلم و بیداد دیده و منتهای مراتب جور از ارباب فتنه و فساد كشیده‌اند این نوربخش محفل معدلت و زیب‌افزای چهار بالش دولت ظلمت‌زدای شبستان احوال سیاه‌روزان و ساحت‌آرای قصور بیقصور ممالك ایران گردیده، زخم ناسور جراحت رسیدگان تیغ جفا را از مرهم مرحمت خاطر مرحمت كیش قرین بهبود و خسران زیان دیدگان بازار دهر دغا را از خزانه رأفت ضمیر عدالت‌اندیش مبدل بسود فرمایند. بحمد الله تعالی كه منتظران این عظمی سعادت باحسن وجهی بكام خواطر رسیدند و منت خدای را كه امیدواران این كبری موهبت با شرف نحوی بمنتهای مقصود فایز گردیدند. مفصل این مجمل و مطول این مختصر آنكه:
در آن اوان سعادت‌نشان كه آغاز نضارت بهار عالم‌آرای دولت و اوان حضرت باغ دل‌گشای مملكت و اهتزاز نسایم الطاف جناب احدیت بود كه حقایق احوال سپاه و رعیت این خدیو كشور عدل و انصاف و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 254
قهرمان اشفاق و جهان الطاف در حالتی كه عرصه‌پیرای ساحت كردستان و كالبد سنندج را بمنزله روان بودند شبی در خلوت سعادت و حریم كاخ دامن فراخ دولت بر بستر شوكت تكیه فرمودند و نفس مقدسشان بنفوس قدسیه تقرب نموده، در عالم خواب هاتف غیبی و مبشر لاریبی بصورت بشر این مهین خلف هفت پدر و بهین نتیجه چهار مادر را بنظر آمده، ایشان را مخاطب و بزبان الهام بیان آورد كه: «إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ»، با آنكه آنحضرت را در هیچ‌گاه واهمه بر پیرامون خاطر نگردیده و این قهرمان هفت اقلیم صورت بیم را هرگز در آئینه خاطر ندیده از صولت آن خطاب مدهوش و از خواب بیدار و دهشتی قوی بر ضمیر آن دوحه باغ خسروی استیلا یافته، باوجود نهایت انتباه تا دیدگاه حیرت این خواب و دهشت این خطاب و از غایت حیرت و دهشت در اضطراب بودند،
چه مبارك سحری بود و چه فرخنده شبی‌این شب قدر كه این تازه براتم دادند بر عقلای زمانه و خردمندان خرده‌دان تعبیر این خجسته خطاب و تأویل این همایون خواب و تحویل این قدسی خطاب محجوب و مستور و ایراد آن ضرور نیست و تأثیر آن بعنایت الله العزیز المنان تا این زمان كه مدت یك سال از آن گذشته ظهور كلی كرده انشاء الله تعالی این غره ناصیه خلافت جمیع معموره ارض را خلیفه و حكم فرمودن بحق در میان جمهور فرق او را وظیفه و آیه‌ای از آثار آیه شریفه خواهد شد. بالجمله چون بلده طهران علی مراد خان را محل نزول كوكب عز و شان شد مملكت كردستان نیز بقوت شمشیر كشور گیر آن خدیو بدولت جوان بتدبیر پیر میسر و انتظام كلی بهم رسانیده بود، آن حضرت را بطهران دعوت نموده، در غایت اندیشه و تشویش كه این دفعه بیش از پیش خاطرش را فرسوده بود بعد از ملاقات با این غره ناصیه دولت لازمه مبالغه در رعایت قواعد اخوت و ملاحظه شرایط مودت بعمل آورد و مقرر كرد كه اردوی نصرة جوی آن حضرت علی حده نزول نموده، مستعد حركت و مهیای نهضت بجانب توابع
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 255
خمسه گردند. از آنجا كه علی خان افشار زایر لوی خمسه كه علی مراد خان بعد از واقعه ذو الفقار خان او را حكومت خمسه داده و بدست خود ابواب فتنه را در آن حدود گشاده بود مردی شریر و خداوند شمشیر شرارت‌پذیر و در آن حین از خمسه كناره‌گیر و در كمین فساد و مشتهر ببغی و عناد بود، قطع نظر از آن علی مراد خان از جانب آذربایجان نیز اطمینان خاطر نداشت و در خمسه كه انجام عراق و آغاز آذربایجانست هركسی در گوشه‌ای رایت شرارت می‌افراشت ازین ناظم كشور دولت و اقبال و مهر اقلیم شان و جلال خواهشمند گردید كه بخمسه نهضت فرموده و بنظم آن ملك بازوی با نیروی كشور گشائی گشوده، از جانب آذربایجان نیز باخبر و در آن حدود قامع بنیاد شوروشر باشند و غرض دیگرش آنكه آن حضرت مدت مدید در یك مملكت توقف و با مردم آن ولایت تألیف ندارند، كه مردم از شرایط معدلت و قواعد نصفت و محامد عدل و صفات و مكارم ذات آن مسندآرای ایوان جود و كرم اطلاع حاصل نموده، بی‌اختیار در راه خدمتش پای خدمت‌گزاری گشوده، كسانی كه از دست فتنه دور روزگار دامن فرامی‌كشند بناگاه دامن‌گیرش گردیده، بهر تقدیر این دلیر كشورگیر حسب المرام او رافع رایت دولت و اقبال، بسوی خمسه و زنجان عطف عنان شوكت و جلال فرمودند، نه اندام صحرا و كوه از تصادم سم ستوران پلنگ‌خوی غراب‌پوی خسته و اجزای سهل و جبل از ضربت تردد سرداران رزم‌آور جنگ‌جوی علاقه ارتباط گسسته، توابع خمسه از نزول آن شهریار جهانبان باغ جنان را ردیف و روضه رضوان را خلیف شد و ارباب فتنه هریك از بیم آتش قهر فتنه‌سوز آن خدیو فیروزمند كشورگشای در گوشه‌ای سر بگریبان خمول كشیدند و علی خان حاكم خمسه و اصحاب فساد از اندیشه غضب قیامت لهب قهرمان ملك عجم و عرب در زاویه ناكامی پای در دامن گم‌نامی پیچیدند و علی خان بورود موكب مسعود
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 256
آن حضرت مملكت را رواج و درد سپاه و رعیت را از دار الشفای معدلت چاره و علاج فرمودند. بر دانایان قواعد غیرت و حمیت مستور نیست كه هركس متحلی بحلیه انصاف و شیوه حمیده مروت اعتراف داشته باشد یقین دارد كه زیاده بر آنچه حضرت جهانبان گیتی ستان در قضیه علی مراد خان صبوری فرمودند، در مشاهده هركار ناصواب او كه نسبت باین دودمان عالی جناب واقع شد تحمل نمودند حد بشر و در قوه احدی دیگر نبود. در آن اوان سعادت اقتران آن حضرت را طاقت طاق و مزوجه صبوری و شكیبائی مستحق سه طلاق گردیده، خون‌خواهی شهیدان والاشان را عازم و تخریب دولت علی مراد خان را جازم گردیدند و رایات فتح آیات و سرادقات گردون درجات را از قصبه زنجان بجانب صحرا و بیابان كشیدند. اسرافیل منشان كره نای‌نواز از نایهای تندر خروش رعدآواز بناهای زمین و اركان سپهر برین را تزلزل دردادند. چون فضای خارج قصبه مذكور مضرب خیام انجم احتشام و جلوه‌گاه اعلام فلك مقام شد مكنون خاطر خطیر و منظور نظر فیض تأثیر گشت كه از جانب بلده همدان و توابع قلمرو و اعمال و امصار عراق و از آن راه محرك سپاه منصور و عازم صوب اصفهان و در دار السلطنه مؤسس اساس شوكت و شان و متوجه تدارك لشكر بی‌كران و تهیه اسباب و سپاه غضنفر توان گردند. با آنكه جهان را هنگام دم‌سردی و لشكر برودت هوا در بردن طاقت و توان پیر و برنا پای مردی می‌نمود بقدم تصمیم قیام سلسله‌جنبانی سپاه فلك احتشام فرمودند ظهور این واقعه كه علی مراد خان پیوسته از اندیشه آن تلخ‌كام و همواره در انتظار آن باده مرارتش بجام بود موجب تزلزل بنیاد صبر و قرار و باعث تبدل‌گونه سكون و قرارش گردیده. چون این خبر و قصه را در انقلاب اوضاع خویش از داهیات كبری و سانحات عظمی می‌دانست بجهة چاره كار و تدبیر امر نااستوار از طهران حركت و بتعجیل برق و باد بجانب اصفهان عزیمت نمود. از آنجا كه فوجی از لشكر را علی مراد خان ملازم ركاب
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 257
نصرةپرور ساخته بود همگی از هواخواهان دولت و جان‌سپاران حضرت او در شیوه اخلاصمندی در غایت غلو بودند ارقام متواتر خطاب بسركردگان قلمزد كلك‌منشیان گردید كه ترك ملازمت خدیو كشور مروت و فتوت نموده، هریك بمواطن و مساكن خویشتن روی نمایند و از معسكر آن حضرت متفرق گشته، پای صحراپیمای بسوی دیار خویش گشایند.
چون از قراری كه ذكر یافت جمیع آن لشكر از معتمدین علی مراد خان و قطع نظر از آن مردم را از مشار الیه توهمی زیاده از حد و هراسی فزون از قیاس در دل و سرشته آب و گل بود بعد از وصول احكام او از نزد این جهانبان اقلیم‌ستان هزیمت و بجانب اوطان خود عزیمت می نمودند، بآن مرتبه كه از آن لشكر یك تن در معسكر نصرة اثر باقی نماند و تفرقه آنها بهیچ‌وجه فتوری در اركان وقار و سكون این شهریار گیتی‌مدار بهم نرساند، تا موكب ظفر موكب ببلده همدان رسیده، اهل آن ولایت نیز از غایت هراس از خدمت داور كسری اساس دامن دركشیده، تقاعد ورزیده، پس رایات ظفر طراز باجلال و اعزاز میل بجانب كزاز نموده، فراریان ناحیه كزاز كه حسب الامر علی مراد خان از مأمورین دفعه ثانیه مازندران و در عرض راه از اردوی رستم خان فرار و راه‌نورد طریق وطن و دیار گردیده بودند بظل رایات فتح آیات استظلال نموده، از دنباله‌داران موكب نصرةنشان گردیدند.
محمد كریم خان نام كزازی كه از جانب علی مراد خان بحكومت آن ولایت قیام داشت در حصار مخالفت نشسته و ابواب قلعه خویش را بر روی بهادران نصرة كیش بسته، بیك حمله كوه‌فرسای دلاوران قلعه گشای حصار مذكور مفتوح و اموال مشار الیه كه برحسب فرمان بحیطه ضبط درآمد از حد و حصر درشد. فی الجمله فتوحی روی داد و علی مراد خان را ازین خبر دهشت اثر مهره امید بششدر افتاده وارد كاشان و در آنجا نیز اقامت نكرده، روی باصفهان آورد، كه شاید این جهانبان ملك‌گیر كشورستان را از دخول اصفهان مانع آمده، چاره‌ای بحال قریب الوبال خویش اندیشد. در منزل قهرود منزل اول بعد از
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 258
كاشان غذای نامناسب بكار برده و غذا نیز فزون از حد طاقت طبیعت خورد كه مرض روی باشتداد و طبیعت میل بفساد آورد و هم‌چنان‌كه با تخت روان قطع مسافت می‌كرد تا ورود مورچه خورت بسر حد اشراف برهوت رسید. امنای دولت تخت روان را بسرعت بجانب اصفهان می‌كشیدند، تا قریب بدروازه شهر و محاذات باغ قوشخانه بار رحیل ازین كهن كاشانه بربست. باقر خان خراسكانی كه پرورده نعمت و ترقی كرده تربیت او بود در حال حیات علی مراد خان دروازه شهر را بسته و در راه ممانعت نشسته، تفنگهای متواتر بجانب تخت روان ولی نعمت خود انداخت و او را در خارج شهر چندان معطل ساخت كه روحش از شهربند بدن بیرون تاخت. بالاخره فوجی تفنگچی با ولد خود بیرون فرستاده، اهالی حرم و صندوقخانه و خزانه و اسباب دولت و آلات جلالت را بدرون شهر آورده، در عمارات شاهی ساكن گردید. چون چندان اموال و اسباب او را بحیطه اكتساب درآورد كه حصر آن بر وهم محال‌اندیش دشوار بود بطمع شاهی و سودای فرماندهی افتاده، آن شغل خطیر را كفیل و از كاشانه‌ای كه در اصفهان داشت بعمارت شاهی نقل و تحویل نموده، جماعت ایلات را كه در بیرون شهر بنحوی كه مذكور و مسطور شد سرگردان و در آن سرمای زمستان بی سر و سامان بودند بار دخول داده، دكان سروری گشاده، شروع در بذل درم و دینار و بخشش حریر زرتار كرده، هنگامه‌ای پدیدار آورد.
حضرت جهانبان كشورستان كه بی‌خبر از واقعه وفات علی مراد خان با معدودی از خاصان و غلامان متوكل بحضرت قادر مستعان در نهایت استظهار و غایت استعجال راه‌پیمای طریق شوكت و اجلال بودند خود را باردوی علی مراد خان رسانیده، كه كار را بكام دولت‌خواهان نموده و امر او را انجام دهند. در حالتی كه هوا بغایت سرد گردیده، برفی عظیم باریده، سحرگاهان در غایت برودت هوا موكب ظفر كوكب روی دولت براه آوریده بود. فوجی از سواران زند و جمعی از ایلات و اعیان آن فرقه سعادتمند كه در حال ارتحال علی مراد خان روی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 259
اخلاصمندی بجانب این جهانبان ملك‌ستان نهاده و پای ارادت بسوی این شرف دودمان جلیل ایشان گشوده بودند خود را در هفت هشت فرسنگی شهر بموكب نصرة بهر رسانیدند. فوت علی مراد خان را با واقعه طغیان باقر خان خراسكانی معروض سده صدر مبانی گردانیده، موكب نصرة كوكب بعد از اطلاع برین مطلب بتعجیل افزوده و در جائی نیاسوده، در نیم فرسنگی شهر اصفهان شادروان عز و شان گشودند و اسمعیل خان ولد شجاع- الدین خان برادرزاده محمد خان زند كه بعد از وفات علی مراد خان زنبوركخانه و نقاره‌خانه و بعضی از اسباب دولت را متصرف و فوجی عساكر را جمع‌آوری نموده، منتظر ورود موكب مسعود میبود وارد اردوی نصرة نمود و سر افتخار بر آستانه معدلت‌مدار سود. باقر خان را این گمان نبود كه آن حضرت بدین سرعت راه بجانب اصفهان آرند و با قلیل غلامان و خاصان كه در موكب سعادت‌نشان حاضر بودند روی جنگجوئی باردوی علی مراد خان كه عدتش از كثرت كواكب بیشی و در شوكت با خاقان و قیصر خویشی داشت نهاده، باقر خان از اطلاع بر قضیه ورود موكب مسعود اركان صبر و قرارش متزلزل و سكون و ثباتش باضطراب متبدل و متوجه عرض لشكر گردید و از ایلات و غیره كه بنحو مسطور سابق بعد از شكست مازندران در اطراف كوه و بیابان متفرق و متلاشی گردیده، اكثری بتقرب آنكه خانواری آنها در دار السلطنه اصفهان توقف داشت باصفهان رسیده بودند، بطمع حطام پیرامون او را گرفته، مشار الیه نیز آغاز عرض لشكر و بنیاد تدارك عسكر كرده دو روز بملاحظه سان روز را بپایان آورده، روز دیگر اعیان ایلات بعد از اخذ قلیل سودی و حصول شرب الیهودی با یك‌دیگر قرار دادند كه او را گرفته، بموقف حضور خدیو منصور رسانند. بلی باقر خان را از غایت بی‌عقلی طمعی كاذب بر خاطر غالب گردیده، توقع داشت كه باوجود ظهور صبح اقبال و طلوع آفتاب بی‌زوال ذات معدلت خصال خدیو دریانوال از افق جاه و جلال مردم رضامند بمتابعت باقر خان و پیروی امر و نهی ایشان توانند شد. حوالی ظهر روز جمعه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 260
اوایل شهر ربیع الثانی مطابق هزار و صد و نود و هشت هجری اعیان ایلات عزیمت تخریب اركان سست بنیاد كروفر باقر خان را جزم كرده درحالی كه در كشیك‌خانهای درب دولت‌خانه شاهی دار السلطنه اصفهان متوجه سان بود این معنی را دریافت كرده، روی بدرون دولت خانه شاهی آورد. افراد سپاهی دورور آن عمارت مباركات را گرفته، مشار الیه اول خود را ببرجی كه در گوشه دولت‌خانه بود بركشیده، چون دید كه آن مكان دام گرفتاری او خواهد گردید لا یشعر خود را از آنجا بزیر و بر زبر بام رسانید. باعانت یك دو نفر بتمسك ریسمان و طناب چون دولاب خویشتن را بپائین كشیده، با پسر و برادران پیاده و سرگشته بقریه خراسكان كه موطن اصلی ایشانست رفته، نیم‌شب باسبان تیز رفتار برنشسته، با بیست نفر از منسوبان و متعلقان راه‌نورد كوه و بیابان و باعتقاد فاسد خود از آن حادثه مبرم رست. روز دیگر اعیان و اركان ایلات و اهل ولایت باستقبال موكب با سعادت خدیو آفتاب رایت شتافته، در خارج شهر سعادت خدمت و شرف پای‌بوس دریافته، هنگام صبح روز شنبه كه مهر انور و خسرو خاور بعزم تسخیر دار السلطنه افق بر جواد خوش خرام فلك حامل برنشست داور منصور و شهریار سكندر غرور را با شهب تیزگام سعادت برآمده و فیض قدوم بجهت لزوم بدرون شهر بخشیده، گلشن‌سرای دلگشای آن خطه وسیع الفضا از اهتزاز نسایم فیض لوازم مواكب جهان‌گشا خضرت و نضارت گرفت و فضای روح فزای آن بلده از هبوب ریاح راحت‌بخش كوكبه گیتی‌آرا خرمی و طراوت پذیرفته، گلهای فرح و شادمانی كه از صولت حوادث زمانی پژمردگی دیده بود در سرا بوستان احوال و ضیع و شریف برشكفت.
دیدهای رمد محنت دیده از توتیای غبار پای آن حضرت روشن و خراب آباد اصفهان از اهتزاز باد صبای مقدم فیض توأم غیرت گلزار و گلشن شد «1». روز دیگر در بلوك ری‌دشت هشت فرسنگی اصفهان در
______________________________
(1) در تاریخ رحلت علی مراد خان و جلوس جعفر خان صباحی بیدگلی شاعر معروف آن زمان گفته است:
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 261
قریه موسوم بقلعه عبد الله خان جلوداران سركار دیوان اعلی كه در آن موطن و مسكن داشتند باقر خان و پسر برادر و كسان او را كه همراه بودند گرفته، بدربار گردون وقار آوردند. حكم مقدس و فرمان اقدس بحبس و قید و مصادره او صادر گردیده، مبلغ كلی از نقد و جنس اموال او واصل امینان دیوان عدالت اركان گشت. تتمه احوال او را بموقع خواهد نگاشت.

رسیدن بهار عالم‌افروز سال فرخنده‌فال مطابق سنه یكهزار و صد و نود و هشت هجری‌

اشاره

دگرباره از فیض باد بهارهمه لعل و فیروزه شد جویبار
بهر گوشه بشكفت گل رنگ‌رنگ‌بصد رنگ شد گونه خاك و سنگ
زمین كرد دامن پر از لعل ناب‌هوا بر چمن ریخت در خوشاب
جهان كهن باز شد نوجوان‌زمین چمن گشت باز ارغوان بهار عالم‌فروز و نوروز فیروز عرصه بسیط غبرا را نمونه فردوس اعلی ساخت. سپهدار و سرو چنار رایت اقتدار بر چرخ دوار افراخت.
سلطان فروردین قامت رعنای نوباوگان بخلاع رنگین اوراق و ازهار بیاراست و نوای مسرت‌فزای باهتزاز آورد. آواز دلنواز طایران گلزار از فراز سبزه و جویبار برخاست. خدیو گیتی‌گشای ربیع كه بعلت هجوم متغلبه سپاه بهمن در عرصه چمن و ساحت گلشن مسافرت گزیده بود بار دیگر با نصرة و فیروزی با لشكر گلهای نوروزی بدار السلطنه گلستان و ممالك باغ و بوستان استیلا یافت و سردار سپاه فرخنده پی‌آذر و نیسان روی‌گردان شده، بگوشه عزلت شتافت. قلعه محكم اساس گلشن كه قرار و مكان ثبات و وقار روستائیان ثلوج و امطار گردیده بود مفتوح سپاه كینه‌خواه اردی‌بهشت و ساحت جهان و فضای آخشیجان
______________________________ «نوشت كلك صباحی: ز قصر سلطانی‌علی مراد برون شد نشست جعفر خان" از قصر سلطانی كه 550 است علی مراد را كه 355 است باید كاست و جعفر خان را كه 1004 است باید افزود و 1199 می‌شود (550- 355+ 1004- 1199)
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 262
از یمن معدلت و فرط مروت قهرمان بهار غیرت خلد و رشك بهشت گشت.
از قدوم بهجت لزوم فروردین فضای زمین دیگر بار بخضرت و نضارت قرین. فیض فتوت روح‌بخش ثابته عرصه گلستان و ساحت بستان جلوه‌گاه نوجوانان ریاحین و حجله‌سرای تازه‌عروسان سمن و نسرین شد. محفل نوروزی در عمارات مباركات اصفهان خلد زینت برین و زیب نگارخانه چین یافته، خالی از اغراقات منشیانه و بیرون از تعارفات اهل قصه و افسانه چندان خلعت زرباف سیم و زر و اثواب نگارین زینت از صنادیق كرم و مخازن نعم بسران سپاه و مقربان درگاه و رؤسای ولایت و عظمای مملكت شفقت و عنایت گشت كه در هیچ عصر از هیچ‌یك از سلاطین اورنگ‌نشین و كشور خدایان معموره زمین مثل آن بگوش راویان سلف نرسیده و مسموع احدی نگردیده بود. احدی از وضیع و شریف كه معروف آن برگزیده حضرت رب الرؤف و یا معلوم امنای دولت سعادت مألوف باشد باقی نماند كه برو دوش افتخارش از فروغ خلاع زرین نوربخش ماه و خور نگردیده باشد. سبحان الله العزیز القدیر و حسبنا الله العلی الكبیر.

بیان مجادله و محاربه سپاه نصرة همراه با آقا محمد خان قاجار و هزیمت لشكر منصور

بر رای عقده‌گشای ارباب دانش و بینش پوشیده نماند كه چون بعد از شكست محمد طاهر خان در استراباد و هزیمت شیخ ویس خان از ساری مازندران آقا محمد خان بر استعداد و استظهار افزود و خبر حركت علی مراد خان از بلده طهران و متعاقب قضیه وفات او معروض آقا محمد خان گردید و بگوش وی رسید كه باقر خان خراسكانی اموال و اسباب و خزاین و دفاین و جواهر و ذخایر علی مراد خان را آنچه همراه داشت و هرچه در دار السلطنه اصفهان مكنوز بود بتصرف درآورده، در دیوان عالی‌شان تالار طویله مسند جلالت افكنده، دعوی خودسری و هوس سروری می‌نماید. این معنی بر خاطر آقا محمد خان گران و این حكایت موجب حیرت و تعجب بی‌كران
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 263
گردیده، از ورود موكب مسعود این شهریار كشور وجود بدار السلطنه اصفهان هنوز خبری بمازندران نرسیده و مسموع ایشان نگردیده بود.
از الكای مازندران حركت و بصوب بلده طهران نهضت و مردم را بخدمت‌گزاری خود دعوت كرد. مردم طهران سر بر دایره اطاعت درنیاورده و كاركنان دولت ایشان نیز خود را مقید تسخیر طهران نكرده، عازم حركت بصوب قم و علی خان افشار حاكم خمسه و جماعت قره گوزلو حدود گروس و ایلات خلج ساوه بمعسكر ایشان پیوسته، نطاق خدمت بر میان بسته. عبد الرزاق خان حاكم كاشان این معنی را عرضه داشت سده معلی و معروض چاكران دربار والا نموده، در عرایض مرسوله زبان بعرض عدم استعداد و قلت اعوان و انصار آقا محمد خان گشوده، حقیقت اتفاق خمسه و گروس و قره گوزلو و خلج را كه زیاده بر سه چهار هزار نفر بودند اشعار ننموده و چون خان مشار الیه بطهران نزدیك و اظهار و اطلاع كلی باوجود بی‌خبری كرده بود حضرت ظل الله فلك دستگاه بعرض او اعتماد و مساهله در امر احتیاط فرموده، قلع مواد استعداد آقا محمد خان را جزوی شمرده، چون آغاز طلوع نیز حكمرانی و بدو ظهور صبح كشورگیری و ملك‌ستانی بود روی بتنظیم و تمشیت مهام دیگر آوردند و نجف خان نام زند را با معدودی از سپاه ظفر شعار بجهة تمشیت مهام این كار روانه صوب طهران كردند. نجف خان مشار الیه چون بدار المؤمنین قم رسید و در آن بلده بهشت تأیید متوقف گردید و حقیقت قلت سپاه او معلوم گردید آقا محمد خان بجانب قم عطف عنان و خارج بلدة المؤمنین را جلوه‌گاه ادهم سبك جولان نموده، اگرچه جماعت سپاه كه از موكب منصور حضرت ظل الله بهمراهی نجف خان مأمور گردیده چندان عدتی نداشتند كه با لشكر آقا محمد خان مقابله توانند كرد و لیكن خان مزبور هم در خودداری و ایستادگی اندكی تقصیر كرده و تهاون ورزیده بود. بورود موكب آقا محمد خان مشار الیه خود را از شهر بیرون و راه تعجیل را درنوردیده، در توابع جوشقان جلو كشیده، متوقف
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 264
گردید. خدیو فیروزمند عرب علی خان زند و فوجی از بهادران غضنفر مانند را باعانت و امداد نجف خان روانه فرموده، مأمورین چون بنواحی قم رسیده و مشخص شد كه نجف خان مزبور هزیمت و بصوب جوشقان از راه دیگر عزیمت كرده، چون عدت لشكر عرب علی خان نیز چندانی نبود كه بتنهائی مقاومت تواند كرد صلاح در مراجعت دیده. لیكن فوجی كثیر از سپاه آقا محمد خان كه چرخچی و قراول بودند بعرب علی خان برخورده، دلیران عرصه وغا حمله دلیرانه برده، جمعی را اسیر و گروهی را عرضه شمشیر و مراجعت بكاشان كردند. بعد از آنكه این اخبار معروض رای مهر آثار شد و كثرت و عدت آقا محمد خان معلوم ضمیر خورشید شعار شد احمد خان ولد آزاد خان افغان را بسرداری تعیین و سپاهی با ابهت و آئین تدارك فرموده، از اسب و باركش و سلاح و یراق و نقود و خلاع و امتعه خورشید شعاع، از هرگونه و هرقسم عنایت و از سواران ایلات و پیادگان جزایری و تفنگچی لشكری با عدت و سپاهی با شوكت در غایت زیب و زینت روانه صوب كاشان فرمودند، كه سردار مزبور در مقابله آقا محمد خان در قم و كاشان، در هرجا و هرمكان كه صلاح داند و مناسب وقت باشد عمل نماید. سردار مزبور بكاشان رفته، متعاقب فوج‌فوج لشكر بفرمان داور سكندرفر باحمد خان مذكور ملحق گردیده، باو رسیدند.
آقا محمد خان نیز از قم حركت و بتأنی و همواری تا محل سنسن كه تا دار المؤمنین كاشان شش فرسنگ مسافت دارد آمده، در آنجا سنگری متین بسته، توقف و در روزی از محل مزبور حركت و متوجه نصرآباد و سه فرسنگ راه سواره و پیاده را دوانیده، از حس و حركت انداخت.
مظنه مشار الیه این بود كه چنین وقتی كه لشكر آقا محمد خان در كوچ و مرحله‌نورد راه‌پیمائی مسافت منزلگاه می‌باشد و بنه و اغروق همراه دارند و نظم سپاه ایشان مضبوط و سلسله لشكر بیكدیگر مربوط نیست بلكه مقصود خویش را حاصل و نصرة را باحوال خود شامل نماید.
در نظر عقل و بصیرت خود بعید می‌نماید كه آقا محمد خان در چنین
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 265
موضعی كه بحریف نزدیك رسیده و فاصله لشكر او و سپاه مخالف قریب گردیده است با نهایت حزم و خودداری و غایت توطن و دشواری خالی از احتیاط سپاهیانه پای بزین نهاده باشد. مختصر سخن: در نصرآباد تلاقی آن دو دریای نصر روی داده، دلیران جانبین بازوی مردانگی گشاد. بعد از اندك گیر و داری شكست بر سپاه احمد خان افتاده، روی بوادی هزیمت نهاد. این خبر در اصفهان معروض خدیو معدلت‌پرور گردیده، شكسته لشكر بدار السلطنه اصفهان رسید. از هدم قصر عمر و زندگانی علی مراد خان تا آن زمان كه خبر ورود آقا محمد خان بطهران رسید و حضرت ظل الله كشورپناه را باوجود ابتدای كار و آغاز روزگار صد هزار گونه مشاغل ترتیب لشكر و تعیین عسكر لازم گردیده زیاده بر هشت روز فاصله نشد و فرصت بدست نیامد كه آن حضرت از جزو و كل احوال لشكر و طوایف عسكر تتبع كلی كه بر صاحبان واجب و لازمست حاصل فرمایند و نیك و بد هرفرقه را بدیده بصیرت ملاحظه نمایند و تفرس كنند كه كدام طایفه اعتماد را شاید و كدام فرقه محل اطمینان توانند بود. اگر در باب خود و اصحاب تمییز نیك و بد و انصاف دهند در مبادی كاری چنان و آغاز طلوع نیر عز و شان كه امور دولت را هنوز نظم كلی بهم نرسیده و قواعد مملكت همان مستحكم نگردیده تدارك چنان لشكری با عدم فرصت و تهیه چنین عسكری بچندان عجالت دون قدرت هرصاحب شوكت بود.
القصه چون قضیه شكست احمد خان واقع گردید و خلاصه لشكر همان بود كه بآن سفر رفته، شكسته و پریشان متفرق باطراف كوه و بیابان شده بودند و سپاه دیگر مهیا نبود كه بتدارك آن واقعه قیام توانند فرمود و كوچ و خانواری اعیان فارس و نزدیكان و متعلقان و غلامان حضرت كسری اساس و سایر ناس و ایلات و غیره كه علی مراد خان بنحو مسطور سابق از شیراز كوچانیده، در اصفهان متوقف گردانیده بود چون دار السلطنه اصفهان را قلعه و حصاری نمی‌باشد وسعت شهر و بواسطه بسیاری طول و عرض آن ولایت ضبط آن ممكن و میسر نیست،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 266
آن كوچ و بنه و زن و فرزند لشكر و سپاه بی‌ملجاء و پناه و بآن جهت دست صاحبان كوچ از دامن شكیب و قرار و ثبات و وقار كوتاه، در چنین حالی توقف حضرت ظل الله در اصفهان بغایت دشوار و مورث مفاسد بسیار و آقا محمد خان از كاشان تا دار السلطنه اصفهان كه سی فرسنگ بیش نیست بقدم تعجیل راه‌نورد و خودداری در چنین هنگامی دور از قدرت مردان مرد بود. حضرت ظل الله لشكرپناه در ظرف یك روز دو سه هزار رأس قاطران سركار را باعاظم فارس و نزدیكان دربار سدره اساس و ابنای سلسله علیه زند و سران سپاه سعادتمند تقسیم و عزیمت توجه بصوب فارس را تصمیم و خانواری و كوچ فارسیان و غلامان و نزدیكان درگاه فلك بنیان را مأمور فرمودند كه در همان روز از خانها و مكانهای خود كه در محلات شهر متصرف بودند حركت و رفته در جولاه شهر بجلفای ارامنه و جنوب چهار باغ جمعیت و صبح روز بعد در خارج شهر ركاب سعادت انتساب ملحق و در ظل لوای فلك‌سای روانه جانب مقصود گردند. چون علی مراد خان بعد از تسخیر و تصرف شیراز صید مراد خان عم‌زاده خود را بیگلر بیگی الكای فارس و در خطه دلنواز شیراز متوقف نموده بود و از آن مدت دار العلم شیراز مزبور در تصرف مشار الیه و در آنجا رایت اقتدار افراشته، قلعه متین و حصن حصین چنان را در تصرف داشت و برادر خود را با لشكری از توابع خویش بیرون فرستاده، بازوی خودداری گشوده، تا آن زمان سر بر خط طاعت خدیو كشور معدلت ننهاده بود.
سخن كوتاه: آن شب تا سحرگاه حضرت ظل الله در عمارات شاهی دار السلطنه اصفهان و خانواری مسطوره در جولاه و غیره توقف نموده، جماعت اتراك افشار ارشلو و شیروانی و غیره و طایفه اكراد خراسان و بعضی حرام‌نمكان سواره و پیاده، جمعی كثیر در اطراف دولت‌خانه و كوچهای شهر بقصد فتنه‌اندوزی متردد و آن شب تا سحر بمفسده جوئی پی می‌بردند. چون می‌دانستند كه در خدمت خدیو جهان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 267
فتوت غیر از غلامان و خاصان جمعیتی نیست و همگی جهة حمل و نقل خانه و كوچ خود در جولاه و غیره می‌باشند بطمع اسباب دولت افتاده، انتظار می‌بردند. حوالی صبح بفرمان آفتاب دولت و اقبال، یعنی داور معدلت خصال احمال و اثقال صندوق‌خانه و غیره و بیوتات و اثاث حرم محترم بار اشتران كوه توان و در مرتبه پانصد اشتر متحمل زر و زیور در موكب ظفرپرور از عمارات مباركات قدم بیرون نهادند.
باقر خان را كه تا آن زمان محبوس بودند باوجود آنكه بر رای مهر ضیای حضرت ظل اللهی مشخص بود كه وجود اینها مورث فتنه و فساد و هستی ایشان متعقب بغرض و عنادست و خیال خام كه در دماغ این نادان تیره سرانجام راه یافته است عاقبت وهیم و هوس بیهوده كه در دل آن مسكین بی‌تمكین جای گرفته خاتمتی وخیم دارد از راه مروت جبلی و فتوت ذاتی برو ترحم فرموده، مرخص نمودند و از غلامان خاصه مستحفظه بریشان گماشتند كه از جماعت ایلات و همراهان موكب قرین السعاده كه اكثر آنها را با او كمال معاندت بود در آن ظلمت شب زیانی بوجودش نرسد و مقرر شد كه مستحفظین مزبور باقر خان مذكور را بمسجد جامع جدید عباسی رسانیده و از دستبرد معاندین مأمون گردانیده، مراجعت نمایند. القصه: بعد از خروج موكب مسعود از درب عمارات شاهی جماعت اتراك و اكراد كه كماهی بنحویكه مسطور در طلب شر و شور بودند از عقب و جوانب آغاز تفنك‌اندازی و بنیاد فتنه‌سازی كردند. از هرجانب روی طمع باموال و اسباب محمول آوردند. بعضی غلامان علی مراد خان كه بعد از هدم بنیان دولت و زندگانی او بظل مسعود آن تازه سرو جویبار وجود استیصال نموده، از فرط فتوت آن خدیو كشور مروت مصون و مأمون مانده بودند نیز بارباب غوغای درآمیخته، از هرجانب فتنه می‌انگیختند. در موكب غروشان از غلامان و جان‌سپاران بجز از معدود بسیار مختصری نمانده، معهذا هجوم ارباب شور و غوغا و بی‌آزرمی آن حرامزادگان بی‌حیا كه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 268
مجموع آنها سالهای دراز پرورده نعمت و تربیت‌یافته لطف و عنایت آن حضرت و عم بزرگوار و پدر نامدار او بودند بهیچ‌وجه تفرقه خاطر و تغییر باطن و ظاهر آن تازه نهال سرو بوستان معالی و مفاخر نگردید.
در كوچهای شهر زیاده بر دو هزار سوار و جمعی كثیر پیاده از آن قوم نابكار و بی‌شرمان غدار سر راه گرفته، آن حضرت تحملات كوه‌فرسای سدهای سدید را درهم شكسته و جمعی را بضرب گلوله طپانچه خسته، با نهایت تأنی و وقار از شهر خروج و خانواری و اعیان فارس و سایر غلامان و خاصان دربار سدره اساس نیز در موقف دوشینه كوچ در خارج شهر بموكب سعادت بهر پیوست. آن گروه بی‌حیا در فضای صحرا نیز حملات كرده و تفنگچیان فارسی كه حسب الامر آن امیدگاه تازی و پارسی مستحفظ خانواری بودند بشلیك تفنك كار را بر آنها تنگ و آن ناكسان را عاجز از ثبات و درنگ كرده. القصه: آن حضرت با شیران موكب سعادت قرین سلامت روی براه مقصود آوردند. لیكن قاطرچیان سركاری كه حامل آن همه نفایس و امتعه بودند از راه طمع‌كاری در كوچه‌ها و تنگنای شوارع محلات بدفعات قدم سست و كار را با اهل فتنه و فساد درست كرده، در نهانی قاطران را می گشودند و در یغماگری اموال و اسباب با كافر نعمتان بی‌كتاب شركت و بسیاری از آن نفایس را كه زبان خامه از اظهار قدر و مقدار آن عاجزست بغارت بردند. جمعی كه بنحو مسطور حسب الامر صید مراد خان در موكب برادر او از شهر بیرون و در آن حوالی تاخته در بیابان بودند بدولت‌خواهی حضرت ظل الله مملكت‌پناه از نزد او متفرق و باستظلال رایات گردون ملاصق مستظهر و مستوثق و در عرض راه بموكب فلك دستگاه پیوسته، كمر خدمت‌گزاری بستند. چون دو منزلی شیراز مقر الویه ظفر طراز و آن فضای همت‌پرور غم‌پرداز موقف اجلال و اعزاز شد صید مراد خان صلاح كار و شرف روزگار خود را در تشبث بحبل المتین دولت ابد مدت قرین دیده و رخت عافیت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 269
بسایه نخل برومند و پناه بدوحه سعادت پیوند ذات ارجمند خدیو خصم گیر عدو بند كشید. موكب همایون و كوكب ظفر مقرون را استقبال كرده، پیشكش‌های لایق در پیشگاه عرض گذرانید. قهرمان اقلیم شوكت و شان مشار الیه را مورد انواع الطاف و احسان فرموده، خطه دلپذیر شیراز محل نزول فتح طراز و آشیان همای فلك‌پرواز یعنی الویه نصرة انباز گشت. صغیر و كبیر شكسته احوال از اقتباس انوار شمع گیتی‌فروز وجود مسعود روشن‌تر از روز و برنا و پیر را شام تیره آمال از طلوع آفتاب عالم‌آرای ذات مرحمت صفات غیرت‌افزای صبح نوروز شده، آوازه‌ساز بهجت باوج سپهر محنت‌اندوز رسید.

در بیان حركت آقا محمد خان بجانب الكای اصفهان و تسخیر دار السلطنه‌

از قراری كه قبل نگاشته قلم عنبرین رقم شد حضرت ظل اللهی از دار السلطنه اصفهان حركت و بر باقر خان خراسكانی ترحم فرموده، او را مرخص و داخل مسجد جدید عباسی نمودند و در آن نیم‌شب هنگام صبح مشار الیه باز آغاز افساد با تفنك‌چی و اعیان شهر تدارك شیرینی و غیره و ضروریات ورود موكب آقا محمد خان كرده، ولد خود را با جمعی رؤسای شهر باستقبال روانه نمود. علی الصباح روز دیگر كه آفتاب انور وارد دار السلطنه افق خاور گردید آقا محمد خان كه مسافت كاشان تا اصفهان را بقدم تعجیل پیموده بود وارد دار السلطنه و در عمارات مباركات شاهی نزول اجلال و لشكر و حشم را بسموت عمارات تقسیم كرده، بعضی را در میدان جلو خان مشهور بنقش جهان و برخی را در درون سراهای شاهی و سموت مختلفه كه می‌دارد ساكن و در سمت چهل‌ستون و انگورستان جعفر قلی خان و علیقلی خان برادران او متمكن شدند. باقر خان را حكومت دار السلطنه داده، لیكن چون از شرانگیزی و آرزومندی او بسروری غافل نبود مشار الیه را مرخص ننمود كه از دولت خانهای شاهی قدم بیرون و پای بخارج
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 270
عمارات همایون گذارده، مشار الیه در سموت مشهور ببهشت آئین در حایطی شب و روز متوقف و داد و ستد را واقف بود. آقا محمد خان مدت دو ماه در اصفهان توقف داشته، باخذ مالیات شش ماهه و چهار پنج هزار تومان پیشكش و بجز آن از جانب آن زیادتی با علی ودانی واقع شد. خانواری افشاریه و بعضی ایلات اتراك كه در اصفهان متوقف بودند با خانه و كوچ ایلات زند هزاره و مافی و بعضی چاردولی را كه مانده بودند كوچ و بنه ایشان را روانه مازندران و جماعت مافی در عرض سیر بوادی روی براه نهاده، عنان بجانب كرمانشاهان كه موطن اصلی ایشان بود گشادند. بعضی ایلات نیز دو روز قبل از ورود آقا محمد خان در حركت آمده، راه اوطان قدیم را پیش و سر خویش گرفته، بكناری رفتند. از جزایرچیان عراقی بمرتبه دوازده هزار كس دسته‌بدسته از اوطان خود بهم پیوسته و با جماعت بختیاری هم‌عهد و بمنافقت آقا محمد خان با یك‌دیگر همداستان و جملگی هم‌پیمان گردیده، در محل گلپایگان جمعیت و انتهاز فرصت نمودند. احمد خان كه بنحو مسطور در كاشان شكست یافت، روی از معركه آقا محمد خان برتافته، از غایت شرمساری بعتبه‌بوسی حضرت ظل الله مشرف نگردیده، در كنارها می‌گردید. در آن حال رفته، با جزایرچیان و بختیاران مجتمعه اتفاق و بآقا محمد خان اظهار نفاق می‌نمودند. آقا محمد خان دفع مواد افساد جماعت مزبور را اهم دانسته، در شهر شعبان المعظم اعلای لوای اجلال و بصوب چمن قهیز حركت نموده، جماعت متفق مزبور نیز از موقف خود پیشتر آمده، بازار گیر و دار گرم و چرخ جفاجوی فتنه‌ساز بی‌آزرم شد. جماعت جزایری الحق پایداری و آتشباری صعب و سپاه آقا محمد خان نیز كوشش‌های سخت كرده، از جانبین داد مردانگی دادند. بالاخره نسایم ظفر بر پرچم رایت آقا محمد خان ورزیده، جماعت مزبور مغلوب و منهزم گردیدند. آقا محمد خان بنابر ظهور هلال ماه مبارك رمضان در چمن قهیز توقف و بلوازم صیام قیام و در آن حال اخبار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 271
صریحه متواتره بمشار الیه رسید كه موكب ظفر طراز خدیو جهان جلال و اعزاز از خطه با طراز شیراز حركت فرموده، با شوكت اسكندری و دبدبه قیصری آهنگ دار السلطنه اصفهان و عزم تدمیر دشمنان دولت ابد بنیان نمودند. آقا محمد خان باقر خان خراسكانی حاكم اصفهان را بچمن مزبور طلب داشته، ولایات آن نواحی را كه عبارت از جرقویه و قمشه و چهارمحال و نطنز و اردستان و قهپایه است بمشار الیه واگذاشته، او نیز از راه اصولی كه داشت متصل، از محافظت اصفهان مرخص گردیده، در مراجعت موكب آقا محمد خان از قهیز حركت و متوجه صوب توابع قلمرو شد. در شهر دار السلطنه اصفهان در جنب محله كردان از سوابق زمان قلعه‌ای مانده بود مشهور بتبرك كه بانی آن سلطان ملكشاه سلجوقی بود و فرهاد بیك غلام سلطان محمد صفوی آنرا مرمت نموده، قله خاكریزش بافلاك ردیف و دهلیزش باسماك الیف، كیوان بلند توان خاك‌نشین دامانش، فلك ثوابت غرفه‌ای بجهة نشیمن دیده‌بانش، كوه الوند سنگ‌پشت درش، جبل دماوند اولین پایه فروتر منظرش. قلعه مذكوره از جمله قلاع مشاهیر خاصه ایران و از نوادر حصون اقلیم جهان بود. باقر خان مزبور بعد از مراجعت از موكب آقا محمد خان ورود بدار السلطنه اصفهان و شروع بسرانجام اسباب قلعه‌داری كرده، آذوقه و ذخیره بسیار از هرجنس و هرچیز كه ضرورت آن بمخیله ارباب فكر درآید از هرجا بقلعه مزبوره آورده، دوازده عراده توپ را كه در میدان نقش‌جهان برجا مانده بود بر فراز بروج قلعه كشیده و تداركشان دیده، از هرقسم ضروریات مأكول و ملبوس و اسباب و دواب و گوسفند و مرغ و غیره چندان جمع آورده كه محاسب اوهام را حساب و شمار ممكن و میسر نبود.

بیان انصراف موكب مسعود از خطه شیراز جنت طراز بجانب اصفهان و كیفیت آن‌

رایت بلند آیت خامه در فضای غبرای این شگرف‌نامه بدین
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 272
صفت شقه بلاغت می‌گشاید و باین شیوه جلوه عبارت می‌نماید كه:
بطریقی كه سابق قلم زد كلك صدق مطابق گشت مراكب نصرة مواكب بفرخی و فرخندگی چون روان داخل كالبد شیراز شد و در روز ورود شروع بكار و آغاز سرانجام اسباب كارزار و امر باجتماع لشكر ظفر شعار فرموده، در بذل درم و دینار چون باران بهار و ابرآزار دست گشوده و در مراسم بخشش و شیوه داد و دهش قاعده‌ای نهادند كه نام كرمهای معن و حاتم از جهان و اسم بخل از دوران و دود از بنیاد وجود بحر و گرد از بنیادكان برخاست. اعیان و اعاظم فارس نیز كمر خدمت‌گزاری بسته و بجان چنان بموكب ظفر هم‌عنان پیوسته كه هریك تفنگچیان ولایت خود را دسته‌بدسته بپیشگاه حضور ساطع النور رسانیده، از سان عارضان لشكر گذرانیدند. مخفی و مستور نماند كه: تفنگچیان ولایت فارس و گرمسیری در شیوه آتشبازی و پیشه قدراندازی مشهور و معروف و درین فن باعلی مراتب تردستی منسوب و موصوف و در لوازم پایداری در میدان جنگ و اقصی غایت ثبات و درنگ هرمرد آنها گوی مردی ربای در میدان الوف می‌باشند و در مدت چهل روز زیاده بر بیست هزار نفر پیاده و سواره از تفنگچیان شراره‌بار و سواران شمشیر زن نیزه‌گزار در ركاب ظفرمدار حاضر گردیده، بظل رایات فتح آیات اجتماع ورزیدند. پس در اول ماه مبارك رمضان موكب فلك شان از خطه پرطراز در راه شیراز و عقابان رایات فلك انباز در فضای ظفر در پرواز شدند. رایضان برق جولان بر زین بادپایان برنشستند و فارسان سبك عنان از غلبه و ازدحام راه بر گردش چرخ فیروزه فام بستند. بسیط زمین از جوش سواران آهن‌پوش متزلزل و گونه چرخ گردان از ارتفاع غبار از خضرت بغبرت متبدل گردید و فغان چاوشان موكب منصور بگوش مهر و ماه و نوای كره‌نای و خروش روئین درای باوج سپهر اعلی رسید. بنابر رعایت ماه مبارك صیام و قیام مراسم صوم و صلوة رایات ظفر آیات در یك فرسنگی شهر متوقف و در اواخر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 273
ماه مبارك اعلام نصرةطراز در اهتزاز و همایون الویه سعادت‌انباز در اوج ظفر بپرواز آمده، متوجه صوب اصفهان و بفتح و فیروزی هم عنان، چون بقمشه نزول اجلال و حباب خیام زرین طناب را اوج‌گیر ذروه آفتاب فرمودند باقر خان از بیم آن سیل بی‌پایان و دهشت طوفان بحر بی‌كران خود را بقلعه تبرك رسانیده، آن حصار استوار را پناه و امان خود گردانیده، موكب جاه و جلال و اردوی سپهر تمثال در روز دوازدهم شهر شوال جنت اشتمال وارد دار السلطنه و بدولت و سعادت در باغ سعادت‌آباد نزول و طرفین این خطه جنت قرین را بلوازم عواطف خاطر معدلت آئین مشمول فرمودند و در روز ورود موكب نصرة كوكب دلاوران پولادین سلب و تفنك‌چیان بهرامی لقب بفرمان حضرت ظل الله گیتی‌پناه اطراف اربعه قلعه را فروگرفتند و بگرداگرد آن حصن حصین محیط گشته، آن حصار را نقطه پرگار نمودند. قلعه تبرك حصاری بود كه طایر تیزپرواز وهم بر فراز خاك‌ریز آن صعود نتواند نمود و همای همایون بال خیال بر كنگره شیرازه آن بال پرواز نتواند گشود. بحكم خدیو كشور اقبال دو عراده توپ جهان آشوب اساس نهاده، گرد از بنیاد قلعگیان می‌انگیختند. خالی از اغراق درین مرتبه وجود ثعبانان آتشبار اتفاق نیافتاد و احدی ایشان را نشان نمی‌داد.
از صدمت گلوله و آواز رعدانباز زلزله در میان قلعه و ولوله در اركان شهر افتاد. از بیرون و درون قلعه فتیلها گرم و گلوله توپ و تفنك در تردد آمد. مدت سه ماه و كسری آن رستخیز ممتد و بساط آن حادثه ممهد و باقر خان باوجود آنكه از اعانت آقا محمد خان كه بقیه احوالش بعد نگاشته خواهد شد مأیوس بود باز در مراسم خودداری باقصی الغایه اجتهاد می‌نمود. دو سه دفعه خواهشمند نامه امان گردیده، حضرت ظل اللهی بنابر مروت ذات محامد صفات و اتمام حجت او را بایمان و پیمان مرفق و مستوثق فرمود. یاران نادان را دست اجل گریبان‌گیر و بان همه عهود امان منع‌پذیر نگردیده، تا در شب بیست و یكم محرم الحرام هزار و دویست كه لشكر انجم و اختر بجهة تسخیر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 274
قلعه محكم اساس سپهر اخضر بر شرفات این حصار مدور برآمده، فوجی از بهادران لشكر فتح‌پرور كه در كمین فرصت بودند بر برخی از بروج قلعه محكم صعود و عروج، پی‌درپی تا آغاز طلوع صبح صادق جمعی دیگر از سپاه نصرةپناه بایشان لاحق گشته، القصه: قلعه را تسخیر و باقر خان را دستگیر و در حالی كه اردوی جهان‌پوی بعزم حركت بجانب قلمرو انتظام مهام آن حدود در انوشیروان نیم فرسنگی نزول عز و شان داشت باقر خان را بحضور فیض گنجور رسانیده، بحكم اقدس روانه قلعه محكم بنای عدم گردانیدند. نقود و اموال و اسباب او بسركار دیوان اعلی عدالت اركان تعلق گرفت. ولد اكبر و پسر اوسط او را آقا محمد خان همراه برده، ولد اصغر او با خانه كوچ مشار الیه و برادرانش حسب الامر روانه دار العلم شیراز و در آنجا اقامت نمودند. كیفیت بقیه احوال آقا محمد خان آنكه: بعد از تسلط و استیلای بر جماعت جزایری و بختیاری از قراری كه سابق نگاشته كلك بلاغت شد بمعاندت اجتماع نموده بودند و بمتفرق گردیدن آنها موكب آقا محمد خان متوجه صوب توابع عراق و جانب قلمرو و جعفر قلی خان برادر خود را با لشكری مستعد جدال جماعت مافی كه بنحو مسطور مأمور مازندران و در عرض راه طریق را منحرف نموده، عنان توجه بجانب كرمانشاهان و اوطان خود گشوده بودند و بعضی از ایلات متمردین آن حدود روانه توابع كرمانشاهان نمود. جماعت مزبور اتفاق كرده، بر لشكر آقا محمد خان غلبه، او را شكست داده، مراجعت كردند.
از مردم عراق و جزایریان عراق و جماعت اتراك و غیره گروه مختلفه لشكری كثیر در اردوی آقا محمد خان جمعیت كرده، روی بدربار آورده بودند. درحالی كه توابع شراه محل نزول سپاه و مضرب سرادق و خرگاه مشار الیه بود خبر ورود موكب مسعود این برگزیده حضرت معبود باردوی آقا محمد خان رسیده، یكی از سركردگان قراگوزلو را كه با هزار سوار باعانت باقر خان در اصفهان فروگذاشته بود فرارا در رسیده، درحال انقلابی در لشكرگاه حادث گردید.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 275
قشونهای عراق و لشكر متفرقه مجتمعه روی بتفرقه نهاده، هركس بر اسب خود سوار و اكثر شرفیاب عتبه‌بوسی دربار عرش وقار و برخی عنان‌گشای شهر و دیار شدند. علی خان خمسه نیز با جمعیت خود متوجه صوب خمسه و آقا محمد خان چون كار را چنان و احوال را پریشان دیده، با همان جمعیت خود كه از مازندران همراه آورده بود و چندان كثرتی نداشتند روی بصوب طهران و شروع بحفر خندق پیرامون قلعه طهران كرده، در بلده مزبوره توقف نموده، خانواری ایلات كه بطریق مسطور متفرق گردیده، روی بكرمانشاهان و سایر اوطان خود آورده بودند با خانه و كوچ و اموال و اثقال روی عجز بدرگاه فلك تمثال آورده و دست تشبث دیگرباره بحبل المتین دولت ابد قرین كه امیدگاه خلق عالم و بلاد عرب و عجمست محكم كرده، حسب الفرمان قضا جریان روانه الكای فارس و هرطایفه‌ای در موضعی كه بجهة نشیمن آنها مقرر شد مسكن و سواران ایشان در سلك ملتزمان موكب منصور منتظم گشتند.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 276

ذیل میرزا عبد الكریم‌

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم‌

سبب تألیف كتاب‌

بر رای مشكل‌گشای شهریاران دار الملك عبارت‌آرائی و تاجداران كشور فصاحت پیرائی مخفی و مستور نماناد كه: این مستعین بعنایت الله الملك اللطیف عبد الكریم بن علی رضا الشریف را در عنفوان جوانی و هنگام ریعان دوحه كامرانی كه قدم بر پله عشر ثانی سلم زندگانی نهاده بود در دار العلم شیراز جنت طراز شرف صحبت و فیض خدمت خسرو شیرین كلام كشور سخندانی، مجموعه كمالات انسانی، خلاق المعانی میرزا محمد صادق موسوی متخلص بنامی كه منشی طبع سخن‌پرورش در میدان بلاغت‌گستری از چوگان خامه‌گوی برتری از عطارد ربودی و بنان معجز اثرش از عصای قلم بر رقم شیم ید بیضای موسوی و ازدم كلك روح‌پرور اعجاز عیسوی نمودن و هریك از طفلان سبق خوان دار الافاضه فكرش معلم هزار حسان و هرفردی از شاگردان نوآموز دبستان دانشش استاد صد هزار سبحان بودی روی داده، مدت سه عام تمام در خدمت ذی سعادت آن دبیر عطارد احترام از جام استعلام علم انشاء می‌آشام و از صنعت خوشگوار استفاده صنعت تحریر شیرین‌كام، در دبیرستان استفاده سخن نیوش و از ساغر استكمال جرعه‌نوش می‌بود. آن جنابت نیز چمن تربیت این بی‌بضاعت را از ماء معین عاطفت بقدر قابلیت سیراب می‌فرمودند.
تا اینكه حضرتش از جانب خاقان مغفور بنحوی كه در دیباچه مسطورست بضبط وقایع دولت فیض مطالع مأمور گردیدند و برو دوش شاهدان واقعات و گزارشات را از آغاز دولت علیه الی مقدمات افتتاح قلعه طبرك اصفهان بمشاطه كلك سحركار و آرایشگری خامه معجزنگار پیرایه كلام و زیور انتظام پوشیدند و در سال هزار و دویست و چهار از دست ساقی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 277
اجل شربت ناگوار هلاك نوشیدند. چون گوهر مطلوب ناسفته و غنچه مدعا در گلبن مقصود نیم شكفته ماند نواب مستطاب فلك احتشام، حضرت مشتری رای عطارد احترام، قطب فلك جاه و جلال و محور آسمان عز و اقبال، مركز دایره فضل و كمال، بهین نتیجه دودمان آدم و حوا، مهین سلاله خاندان سید بطحا، جامع شرایط و ضوابط وزارت باسرها و معین و مبین احق بها و اهلها، وزیر معظم مكرم و دستور مقتدر مفخم، نظام‌بخش ملك عالم و انتظام ده مهام جمهور امم، اعتضاد السلطنه البهیه السلطانیه، اعتماد الدوله العلیه العالیه، میرزائی میرزا محمد حسین فراهانی، خلد الله تعالی ظلاله علی رؤس الاقاصی والا دانی این حقیر را با تمام سفینه نگارین كه هرصفحه‌اش شاهدیست هرهفت كرده و هرورقش عروسیست در حجله‌خانه لطافت پرورده مأمور فرمودند، در جواب ایشن بمثقب لسان در این مطلب سفتم و چنین گفتم:
باز كجا صعوه لاغر كجا؟ذره كجا خسرو خاور كجا؟
پرتو خورشید كجا و سها؟مسند جمشید كجا و گدا؟ بلبل طبع این حقیر در چمن نكته‌سازی هنوز نوپروازست و طوطی ناطقه در شكرستان عبارت‌پردازیش همان تازه‌آواز. از آن گذشته مگس را در مضمار سیمرغ زرین‌بال چه مقدار و صعوه لاغر را بمصید عقاب چه سروكار و دراج را در بازار شاهباز چه رواج و خزف بی بهارا با گوهر ثمین چه امتزاجست و جلوه كلاغ را با خرامش كبك دری چه مشابهت و خروش زاغ را با نوای عندلیب چه مناسبت؟
حد خودشناسی نیست كه در آن مقام عالی كه عروج باسفل‌ترین پایه‌اش از حوصله عقاب زرین جناح فكر و همای تیزپرواز خیال بیرونست قدم گذارد و بحریم حرمتی و سراپرده عزتی كه شهریاران بلاغت‌گستر و تاجداران فصاحت‌پرور را در پیرامون آن راه نیست راه جوید.
باغیست كه بر اغصان هرسطرش بلبلان خوش الحان معانی در عین نغمه‌سازی و ریاضیست كه در دوحه ازهار مشكبارش عندلیبان چمن پیرای غوانی بصوت داودی مشغول نكته‌پردازی، هر غنچه نقطه‌اش
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 278
بكردار طوطیان شكرشكن بصد زبان معنی پیرا و هربرك حرفش مانند طاوسان خوش‌خط و خال بهزار رنگ جلوه‌نما،
هر طرف اندر فضای آن چمن‌هرنگارین نكته‌اش شاخ گلی پری چهرگان الفاظش كه بر تخت مرصع مسطر «كامثال اللؤلؤ المكنون» مصدرند اصحاب حال را بغنج و دلال سودائی زلف و خال و نقاط نموده و حوراوشان نكات ابكارش «كانهن الیاقوت و المرجان» بر سریر موضونه موضوعه صفحه نشسته‌اند. بغمزه غماز خون از چشم ارباب نیاز گشوده، سلمای هرحرفش بهزار شیرین‌كاری دلربا و لیلای دلارای هرلفظش بصد هزار رعنائی روح‌افزا. انهار جداولش نمونه «جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ» و عیون كلمات آبدارش نشانه «فِیهِما عَیْنانِ تَجْرِیانِ». هریك از لئالی شاهوار استعاراتش كه از دریای طبع وقاد بر كناره افتاده لایق تاج شهریاریست و هرفردی از افراد عباراتش كه از كان ذهن نقاد بیرون آمده قابل گوش عذرا عذاران. درجیست مملو از جواهر رنگین بلاغت و برجیست مشحون از كواكب ثواقب براعت. آن حضرت نیز فرمودند كه: اندیشه بخاطر راه نداده و قدم بر شاهراه مطلب نهاده، كه همت ما ترا درین راه دور رفیق و مددگار و ناخدای التفات ما وجودت را درین دریای پرشور شفیق و نگاهدارست، زورق امیدت را بكنار خواهد رسانید. بهر جهة چندان‌كه بدست تعلل بر دامن معاذیر آویخت و بپای تأمل بجانب كوی تعذر گریخت فایده نبخشود و كمند اصرارم از گردن نگشود. آخر الامر باستظهار و اعتماد الطاف و یاری آن حضرت ارسطو فطرت فریفته و بخط و خال عروسان نكات و عبارات دلنشین كه در حجله‌خانه طبع نهان داشتم شیفته شده، قدم در وادی این مطلب نهادم و بمفتاح قلم قفل از در گنجینه عبارت‌آرائی و بانامل خامه‌بند از مخزن بلاغت‌سرائی گشودم و بجناح افكار در مطار شاهباز بلندپرواز طایر و بقدم خیالات معابر این راه پرخطر را سایر گردیدم و درو گوهر چند كه در صندوق
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 279
خاطر و مخزن ضمیر داشتم در گنج‌خانه روزگار بودیعت گذاشتم و باتمام و اختتام این درج گران‌بها پرداختم و مسمی بتاریخ گیتی‌گشایش ساختم. امید كه مقبول خاطر ارجمند و مطبوع طبع مشكل‌پسند آن حضرت گردیده و چنانچه سهوی و خطائی واقع شده باشد بطریق معهود چشم محاسن بین از عیوب آن بپوشند و بخامه اعجاز نمود باصلاح آن بكوشند. انشاء الله تعالی لئالی سایر وقایع را بنهج دلخواه در جلد دیگر برشته تحریر خواهد كشید و موسوم بجلوس ثانی خواهد ساخت.

بیان اختتام دولت زندیه من كلام زبدة المنشیان میرزا عبد الكریم بن علی رضای منشی رحمه الله‌

طوطی شیرین‌زبان قلم فصاحت رقم و بلبل ملیح البیان خامه بلاغت شیم در قلمرو صفحه و ورق بدین نسق نغمه‌سرا می‌گردد كه: حضرت سكندرشان بعد از ورود بدار السلطنه اصفهان اسمعیل خان برادرزاده محمد خان زند را با فوجی از بهادران شهاب رمح مجره كمند بجهة انتظام مهام عراق مأمور بجانب قلمرو علیشكر و روانه آن بوم‌وبر فرمودند.
مشار الیه در ورود بقصبه بروجرد دست یغما و تاراج بمال و اموال هر غنی و محتاج كه بعلت اغتشاش مسالك از جمیع ممالك در آن دیار جمع گردیده بودند گشاده و زر قلب مردم‌آزاری و خوانخواری را در بازار آن ولایت رواج داد. ابواب جور و اعتساف بر چهره احوال اهالی آن سامان باز نموده، معادل دویست هزار تومان نقد و جنس بجبر و عنف در حوزه تملك و تصرف درآورد و بنای سست بنیاد فتنه و فساد آغاز نهاد و لوای خودسری و اشتداد برافراخت و ببذل درم و دینار جمعی از اشرار نابكار و فتنه‌جویان غدار را با خویش متفق ساخت و در اندك زمان سر طوق عظمتش سر بعیوق كشید و آوای كوس بحر خروشش در فلك آبنوس و چرخ سندروس پیچید. در هنگامی كه بمفتاح رماح مجاهدین فتاح موكب نصرة كوكب باب قلعه طبرك را قرین افتتاح و از تفضلات فلق الاصباح امور دار السلطنه مزبور بر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 280
وفق مرام دارای كسری غلام صورت انتظام و درجه انجام یافته بود مراتب عصیان و طغیان آن خذلان نشان بانهای منهیان بسمع محرمان آستان كروبیان مكان و بعرض حجاب بارگاه سپهرنشان رسید و بصراحت انجامید. حضرت گیتی پناهی چون از حقیقت امر آگاهی یافتند قلع مواد استعدادش را پیشنهاد خاطر مرحمت‌گستر و تخریب بنای سست بنیاد استعدادش را مكنون ضمیر معدلت‌پرور ساختند. باوجود آنكه در آن دوران سورت سرما و شدت سردی هوا بمرتبه‌ای بود كه شهسوار خیال را دو اسبه مرور و عبور بآن صفحات میسور و بلند پرواز وهم و اندیشه را با همه تیزپری طیران بر آن مسالك مقدور نبود آن حضرت كه برد و حرق در نظر همتشان یكی و طی مراحل غرب و شرق در زیر سم سمند باد مانندشان اندكی می‌نمود متوكلا علی المعبود سپاه نصرة نمود را بتدارك یساق عراق مأمور و مقرر فرمودند كه پیش خانه‌كشان معسكر همایون پیش‌خانه مباركه را بجانب انوشیروان برده، قباب خرگاه را با قرص آفتاب و ماه برابر نمایند. فراشان با احتشام و خیامان چابك‌دست كیوان مقام خیام گردون نظام را در منزل مزبور همشان ماه و هور ساختند. علی الصباح چهاردهم شهر صفر المظفر كه سلطان اقلیم خاور و شهریار ممالك باختر یعنی مهر انور بر سمند تیزگام چرخ اخضر و خنك خوش‌خرام فلك مدور برآمد حضرت جهانشاهی پای دولت بر ركاب اشقر گیتی‌گشای نهاده، با شوكت خاقان و فغفور محرك سپاه نصرة منظور گردیدند و مهچه رایت فتح آیت را چون مهر بر سپهر اخضر رسانیدند. لوای تندر آوای نای زرین موكب جلالت قرین در فلك سندروس پیچید و نعره روئین كوس پرده در گوش سكان روم و روس گردید. خروش آفت هوش خم هفت‌جوش بسمع سكان چین رسید. فارسان میدان جنگ و رایضان مضمار نام و ننگ بر زین رعناغزالان شبرنگ نشستند و از تهاجم دخان و تصاعد گرد و غبار راه آمد شد بر خیل ملایك بسته، از ازدحام دلاوران ضیغم شكار غضنفر چنك و غلبه افواج هاله سپهر شهاب خدنگ عرصه دشت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 281
و در وساحت كوه و كمر را بكلی تنك كردند. لشكری سیل موج بحر شكوه ثابت و پایدار همچون كوه، همه بهرام طبع و كیوان‌جوش، فولاد ترك و آهن‌پوش. القصه: بدین نهج قطع منازل و طی مراحل می‌نمود. چون اسمعیل خان را گمان نبود بخاطرش این مطلب رسوخ می‌نمود كه نظر بشدت سرما و سردی هوا و انبوهی برف در طرق و شوارع آن طرف حضرت سكندرشان را حركت از اصفهان و نهضت از آن مملكت بهشت‌نشان میسور و خدیو آفاق را توجه بجانب عراق مقدور گردد. باطمینان خاطر بقبض و بسط امور آن بوم و بر اشتغال داشت. در خلال آن حال بمشار الیه خبر رسید كه:
موكب ظفر طراز مانند سیل خانه‌برانداز نشیب و فراز راه آن ناحیه را قاطع و عما قریب مهچه علم میمنت پرچم دارا حشم از افق ساحت بروجرد طالع خواهد گردید. آن صحرانورد وادی بی‌سر و سامانی را از استماع خبر وحشت مبانی مهره خاطر در ششدر حیرانی افتاده، تاب لطمات افواج بحر امواج سپاه نصرة امتزاج در قوه خود ندیده، اركان صبر و قرارش بكلی متزلزل و گونه طاقت و توانش بغایت متبدل گردیده، چاره كار و بهبود روزگار خویش را در آن دید كه یك نفر از معاونین خویش را پیشرو سپاه خذلان‌اندیش كه با جیوش بحر خروش جلادت كیش كر و فری نموده، بلكه خود فرصتی یافته، تخته پاره وجود را از تلاطم دریای ذخار و تموج بحر خونخوار، یعنی اردوی انجم شمار، بركنار كشد. غافل از اینكه چون اقبال بادبار بدل شد و سعادت بنحوست عوض گشت نهال اینگونه تدبیرات را در جویبار روزگار ثمری و دوحه این قسم نیر نجات را اصلا در ریاض دهر بار و بری نخواهد بود. بهر صورت بنابرآن خیالات فاسد قربان خان نامی باجلان را مقدمه الجیش لشكر خذلان طیش نمود.
مومی الیه با جمعی موفور لشكر منصور را استقبال و در صحرای سیلاخور نوایر جدال و قتال را با قراولان اردوی گردون مثال اشتعال داده، در كرت اول و حمله نخست بكمند دلیران آرش كمان بهمن
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 282
دوال و سرپنجه هژبران پلنك‌صولت شیرچنگال گرفتار و بحكم خسرو معدلت شعار گردنش بوسه‌گاه لب شمشیر آبدار گردید. از ظهور این امر اسمعیل خان را كشتی صبر و ثبات در گرداب اضطراب افتاد. بر سبیل استعجال یكران عزیمت بجانب بلده همدان عنان داد.
حضرت كسری شان خارج قصبه بروجرد را مخیم خیام سپهرنشان ساختند. اهالی عراق از صغیر و كبیر و برنا و پیر در كمال اشتیاق بدربار فلك روان شهریار آفاق اجتماع نمودند. آنان كه دستار استكبار بدست اعراض و انكار برنهاده، در گشایش ابواب فتنه و فساد و افتتاح دروب جور و بیداد با آن بدكیش سراپا نفاق اتفاق ورزیده بودند دست سیاست آن حضرت تاج زندگانی از تاركشان ربود و اشخاصی كه بطوع و اختیار بی‌اكراه و اجبار در ثمین بندگی این دولت جاوید مدت را در گوش امید گوشوار و با اشرار غدار و مفسدین نابكار اتصال و الحاق نجسته بودند گردنشان را باطواق اعناق مزین و قامتشان را بحلیه اشفاق مهر اشراق مطرز ساختند.

بیان فرار اسمعیل خان بجانب همدان و رفتن حضرت جهانبانی ببلده مزبوره و مجادله خسرو خان‌

بنحوی كه سابق نگاشته كلك در رسلك گردید اسمعیل خان از اندیشه تیغ بی‌دریغ حضرت والا مرتبت با صد گونه ذلت و خواری بجانب الكای بلده همدان فراری شد. در آن اوان محمد حسین خان قراگوزلو از جانب وكلای سركار آقا محمد خان در آن ولایت حاكم و حكمران بود. درب قلعه را بر روی آن مردود مسدود و اسباب قلعه‌داری و ادوات ضروریه مردم حصاری را بقدر امكان موجود و در نهایت استظهار چشم براه وصول طلیعه لشكر پرخاشخر غنود.
چون روز چند خدیو دشمن‌گداز عدوسوز بجهة تعمیر شكستگی و مداوای خستگی اهل بروجرد در قصبه مزبور متوقف و با نزدیك و دور بنیاد تلطف نهاده، محرك سپاه جلادت دستگاه و شقه‌گشای رایات نصرة همراه نگردیدند اسمعیل خان فرصت یافته، كار را بر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 283
محصورین تنك دوست و دست قلعگیان را از دامن ثبات و درنگ كوتاه نموده، بالاخره قلعه را متصرف و عنان توسن بی‌مروتی را بسوی فیافی بی انصافی منعطف ساخته، نهب و سفك دماء ایشان و رجال و نوامیس قلعگیان پریشان حال و زار و بعادت دیرینه بسرانگشت عناد و كینه ابواب انواع ستم بر چهره عجزه و مساكین باز و شیمه ذمیمه ضعیف آزاری و خصلت دیرینه خون‌خواری را آغاز نمود. محمد حسین خان چون دست چاره‌اش از ذیل خودداری گسیخت بقلعه مصلی كه احكم قلاع آن ولا بود و از غایت ارتفاع ملاصق ثریا و از كمال استعلاء ملاحق چرخ مینا و صورت حصول تملیكش بغلبه در نظر بینا از جمله محالات و مقوله خوارق عاداتست گریخت. عاقبت فی‌مابین ایشان مبانی موافقت و اتفاق و اساس مرافقت و وفاق بعمود عهود و استوانه میثاق مشید و سلك یمین از جانبین بدر ثمین كلام رب المشرقین منتظم گردیده، مشار الیه درب قلعه را گشاده، شمشیر مخالف را در غلاف نهاده، چون مقدمات مزبور معروض رای چاكران دربار معدلت‌پرور و پریشانی همدان مسموع سمع خدیو فریدون سیر گردید آتش قهر جانسوزش زبانه كشید و شعله نوایر غضبش بذروه چرخ پیر و كره اثیر رسیده، قطع ماده ظلم و بیداد را پیشنهاد خاطر مهر مظاهر فرموده، قرار دادند كه تا خاك وجود آن مردود را از صدمه سم باد پایان عربی و شراره آتشبازی را باب سیوف هندی و رماح مغربی منطفی نسازند عنان عزم باز نكشیده، بامور دیگر نپردازند.
بناء علی هذا از خارج قصبه مزبور اعلای اعلام منصور و بهادران پیل‌توان شیرزور هژبر غرور را بحركت مأمور فرمودند. موكب جلالت بنیان مرحله‌پیمای طریق همدان و هیونان همایون مبارزان زمین‌فرسای بوادی و مسالك مقصود خاطر معدلت‌نشان كشید. تا قصبه نهاوند بپای سمند عزیمت پیمودند. چون قصبه مزبور خیول منصور را جولانگاه توسن عزم و ساحت آن ولایت مخیم خیام گردون نظم دلاوران رستم نبرد اسفندیار رزم گردید باعیان لشكر و سران
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 284
عسكر اسمعیل خان خبر رسید و از توجه حضرت جم مرتبت مخبر و مستحضر گردیده، از مؤاخذات خدیو دوست‌نواز اندیشمند و از تلاطم بحر ذخار سخط شهریار دشمن‌گداز عدوبند ناخرسند گشته، نخست در شبی محمد حسین خان قراگوزلو برهم‌زن بنیاد عهد و میثاق و مخرب اساس مرافقت و اتفاق گردیده، با سایر خوانین طایفه خویش طریق خلاف پیش گرفته، رو از متابعینش برتافتند و بجانب اوطان و مساكن خود شتافتند. بعد از وقوع مقدمه مزبور جمهور جنود متجنده بجمعیت و اتفاق چه از ایلات و چه از اهل عراق در نهایت اشتیاق روی نیاز بدربار گردون رواق آوردند و در سلك مستظلان ظلال رایت فتح آیت منسلك و از خزانه سخا و نعم آن سرور اهل كرم و ناسخ كرمهای معن و حاتم عطایای آمال بر یك ران بار و جیب و كنار امیدشان از زرافشانی دست همت آن حضرت نمونه «جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ» گردید. اسمعیل خان چون آثار انكسار و علامات ادبار از ناصیه احوال خود ملاحظه و اوضاع چرخ را دگرگون و قصر اجلال و اقبال را سرنگون مشاهده نمود لوای اقتدار كه بقوت بازوی اشرار غدار بفلك تجبر و استكبار افراشته بود بر خاك انكسار نگونسار و نقوش توهمات لاطایل را كه بر لوح خاطر نگاشته بود از عرق حیرت و سرشك حسرت محو گشته دید. جریده ره‌سای زمین‌فرسای فضای فرار و مرحله‌پیمای بادیه ادبار، بجانب گروس با بختی تیره‌تر از آبنوس و چهره‌ای مانند سندروس روان گردیده، بمصداق «الغریق یتشبث بكل حشیش» دست توسل بدامان محمد حسین خان حاكم آن ولایت زده، در زاویه گمنامی پا بدامن تواری كشید. حضرت كسری مرتبت در قصبه نهاوند سلسله‌جنبان سپاه جلادت پیوند و بجانب همدان عنان‌گشای سمند پری‌پیكر دیومانند گشتند. چون خارج بلده مزبور خیول منصور را محل نزول و قباب بارگاه فلك دستگاه بذروه مهر و ماه موصول شد عرایض ضراعت‌آمیز ذرایع‌انگیز از حسر و خان بیگلر بیگی كردستان بنظر ایستادگان آستان كروبیان مكان رسید.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 285
مشعر بر اینكه: چون این اخلاصمند از جمله چاكران قدیم دولت ابد پیوند و نمك‌پرورده آن سلسله جلیله سعادتمند می‌باشد استدعا چنان دارد كه خدیو سلیمان شان عزیمت ولایت كردستان نمایند و این مور ناتوان را پیامال اقدام اسبان كره مانند نفرمایند. ولد اكبر خود را با پیشكش و مالیات دو ساله كردستان و هرقدر سوار كه در سر كار ضرور و در كار باشد روانه دربار معدلت‌مدار و من بعد نیز طریق مصادقت را پیوسته، بقدم مخالصت شعار خواهد پیمود. حضرت سكندر حشمت مسئول او را بعز قبول موصول و مأمولش را مقرون بحصول نفرموده، ارقام قضا نظام و احكام قدر انجام بسرافرازی مشار الیه نگاشته اقلام زیبا خرام منشیان عطارد احترام گردید كه: هرگاه آن عالی‌جاه مراسم بندگی را متكفل و شرایط حق‌گزاری را متقبل و پا از سرحد سرافكندگی افزون و قدم از جاده بندگی بیرون نخواهد نهاد و نطاق خدمت‌گزاری و فرمان‌برداری را از میان دستور و بتلثیم بساط معدلت مفطور محبور و مسرور شود و الا ساحت كردستان سپاه پیل توان را مخیم خیام و جنود نصرةنمود را جولانگاه اسبان سپهر خرام خواهد گردید و آنچه در پرده غیب مستورست بظهور خواهد رسید. مشار الیه چون سهام مأمول را بر هدف قبول خاطر معدلت شمول موصول و آب این‌گونه نیز نجات را مسكن آتش غضب قیامت لهب ندیده، از دیده بصیرت خاك آن ولایت را بر باد حوادث داده دید لاجرم باستجماع لشكر و احضار عسكر پرداخته، از علی خان خمسه و خوانین قراگوزلو و گروس از متجنده آن صفحه و حوالی و حواشی خود استمداد جسته و چهره حق‌شناسی را باب كافر نعمتی و نمك‌ناشناسی شسته، در اندك زمانی سپاهی انبوه پلنك گزاف و لشكری دریا شكوه ضیغم مصاف كه عارضان اوهام و محاسبان افهام را از تعدادش شمشیر خامه در غلاف و از حد و حصرش بعجز و قصور خویشتن اعتراف داشتند عرض داد و روی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 286
بمقابله و مجادله سپاه جلادت همراه نهاد. حضرت گیتی‌پناهی چون از دلیری او آگاهی یافتند بنه همایون را در خارج بلده همدان گذاشته، بجانب میدان حرب شتافتند. در یك فرسنگی شهر تلاقی آن دو دریای تیغ و خنجر و تقارب آن دو بحر پهناور اتفاق افتاد. یلان پرخاشجوی طرفین و شیردلان هژبر خوی جانبین دست باستعمال سیف و سنان و بازو باجرای بلارك جان‌ستان گشادند. علمداران كیوان تمكین الویه را بمرگ تازه جوانان دشت وغا گشودند و كوسهای روئین و كوركهای آهنین بسوك زیباقدان نازنین صحرای غرا شیون و فغان آغاز نمودند. پلنگان پرخاشجو یعنی بهادران دو لشكر بزخم زوبین و خنجر بریختن خون یكدیگر دلیر و هژبران اژدردر از خونخواری سیر نمیگردیدند. شهباز تیز پرتیر از نشیمن كمان دورتر در هوای میدان بصید تذروان روانها مطیر و غزالان صحرای چرخ اخضر اعنی مهر انور از صلابت شیران آدمی چهر در پرده دخان و غبار مستتر گردید. برق تیغ یمانی خرمن‌سوز زندگانی برنا و پیر و سهام شهاب نظر قاصد ارواح مأمور و امیر و میاه حسام با انتقام بر مجاری رؤس دلیران بهادر جاری و خناجر بر حناجر بهادران كاری آمد. القصه:
در آن وحشت‌سرا هنگامه قیامت و فتنه رستاخیز برپا و در آن دشت قضا هنجار آثار فزع هویدا و علامات شور نشور مشاهد دیده‌های بینا گردید. بسی هیاكل مردان مبارز و اشخاص دلیران جنك‌آور محارب كه در آن صحرای پربلا رخ بنقاب تراب و جلباب تیره مغاك نهفتند.
ببارید چندان نم خون ز تیغ‌كه باران ببارد لیالی ز میغ
شد از كشته پرپشته بالا و پست‌بتاراج جان مرگ بگشاد دست
همه تن چو پرویزن از زخم تیرهمه رخ ز انده برنگ زریر
یكی خورده بر فرق گرز گران‌یكی خسته از خنجر جان‌ستان از تهاجم دخان توپهای صاعقه‌بار و تراكم گرد و غبار روز روشن چون شب تیره و تار و از شرارریزی تفنك عرصه میدان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 287
جنك مزاج كره نار گرفت.
ز گرد سواران فضای جهان‌چنان شد كه پیدا نبود آسمان آخر الامر چرخ سفله‌پرور بی‌آزرمی آغاز و سپهر دون‌نواز درهای بی‌شرمی را باز نموده، نسایم فتح و نصرة بر ساحت احوال سپاه مخالف از مهب مشیت مرسل الریاح در اهتزاز آمد. چون ملتزمان ركاب جلالت تأثیر اغلب اهل گرمسیر و پرورده امكنه محرق الهواء و خو كرده بحرارت و سمیت گرما و در آن روز سورت سرما و شدت برودت هوا از حد اعتدال بیرون و از قوه توانائی ایشان افزون بود بهر جهت آن جمع پریشان را حرارت غریزی در صمیم قلب مانند نطفه در مشیمه منعقد و آب دیده در عین چشم چون قطره در جوف صدف منجمد گردیده، پای ثبات و قرارشان از دست رفته، سلك جمعیتشان گسسته گشته، پی سپر وادی هزیمت و فوجی از تركیه نیز در بین ستیز و آویز ترك محاربه نموده، روی از جنك برتافته، بجانب بیت دشمن شتافتند. حضرت جهان‌پناهی چون لشكر را متفرق و سفینه وجود مقدس را در آن دریای پرانقلاب و آن سهمگین گرداب مستغرق دیدند با قلیلی از خواص كه در موكب خاص شرف اختصاص داشتند خود را بمیان توپخانه مباركه كشیدند. توپچیان شراره‌فشان با توپهای رعد افغان بامر همایون بنیاد آتش‌ریزی نموده، فضای میدان و عرصه هامون را بكیفیت آتش متبدل و آتش هستی سوز حیات‌افروز ملتهب مشتعل و وجود جمعی از آن طایفه غدار هدف گلوله توپ جهان آشوب آتش‌بار و از معركه كارزار «فی الدرك الاسفل من النار» واصل و فوجی بسیار از صواعق نایره بلا كه خرمن‌سوز وجود شیخ و شاب و گلوله توپ بنیادكن آباد و خراب میبود نجات یافتند، هنگام شام كه توپچیان قضا و قدر گلوله مهر را در دهان توپ افق انداختند و پرده‌دار ظلام پرده فیروز فام ظلمت را در پیش چشم اولو الابصار بركشید و خسرو متهاجم سپاه انجم از میدان این نیلی طارم روی برتافته، عازم
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 288
دار السلطنه باختر گردید حضرت جهان‌پناهی زیاده بر آن مكث و درنگ را در میدان جنگ مغایر ضوابط عقل و فرهنگ دیده، عنان تاب توسن رزم و جانب دار السلطنه را از قدم فرخنده مقدم رشك بهار عالم‌افروز فرمودند و مانند روح در كالبد آن ولایت غنودند.
شكسته سپاه فوج‌فوج و دسته‌بدسته بدرگاه فلك دستگاه مجتمع شدند. حضرت كسری معدلت در آن مملكت فسیح المساحت بتدارك اسباب حرب و تهیه آلات طعن و ضرب از شمشیر و خنجر و نیزه و سپر و زوبین و مغفر و تفنگهای ثعبان مثال دوزخ شرر و اسبان دیوهیكل پری‌منظر پرداخته و ابواب خزاین احسان را بمفاتیح جود و كرم و مقالید سخا و نعم و ببذل درم و دینار جیب و كنار قواد حشم و روس خدم را غیرت باغ ارم و رشك بیت الصنم ساختند.

بیان مراجعت خدیو جهان باصفهان و مجادله با محمد حسین خان و اسمعیل خان و فرار حاج علیقلی خان بفارس‌

علم میمنت پرچم قلم در میدان صفحه‌گشای این مطلب می‌گردد كه: در هنگامی كه خدیو آفاق عرصه طراز ساحت عراق بودند محمد حسین خان عرب و اسمعیل خان عرب عامری كه در جندق توطن دارند ساحت اصفهان را خالی از مخل و تهی از وجود شیران ستبر بازوی قوی‌دل آهن‌گسل، یعنی بهادران هژبر كین‌پلنك دل شرحی بامیر محمد خان طبسی نگاشته خانه حق‌ناشناسی نمودند.
مشعر بر اینكه: اگر وكلای آن سركار راه این ساحات را بپای بی مضایقگی بپیمایند این جانبان نیز جمعیتی در آن صفحه فراهم و بجانب دار السلطنه اصفهان عازم گردیده، آن مملكت را تصرف و مبلغ بیست هزار تومان نقد و جنس وكلای سركار برسم تكلیف تسلیم خواهیم نمود. آن ساده‌لوح خام طمع بقدر چهارصد نفر سوار بسركردگی یك نفر از اقوام خویش بمظاهرت آن فتنه‌انگیزان بدكیش روانه و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 289
ایشان نیز تقریبا سه چهار هزار نفر تفنگچی از نائین و قهپایه و اردستان و نطنز مهیا و آماده ساختند. روی بجانب دار السلطنه مزبور نهادند.
در بین راه خبر شكست جنود مسعود و ورود موكب سعادت نمود بآن حدود مسموع آن دو نابكار مردود گردیده، آتش عزمشان تیزتر و باین خیال خام و فكر بدانجام كه سهای بی‌ضیای وجود نابود خود را در برابر انوار آفتاب جهان‌تاب معدلت مآب جلوه‌گر سازند و صعوه لاغر خویش را با شهباز بلندپرواز همت آن داور گردن‌فراز هم‌پرواز نمایند در مسارعت و استعجال هم‌گام شمال و دبور و بصوب دار السلطنه مزبور اعلای اعلام نخوت و غرور نمودند. مراتب عصیان آن طاغیان بعرض محرمان آستان كروبیان مكان رسید و مسموع سموع قرب‌یافتگان بارگاه ملایك پاسبان گردید. با اینكه هنوز غازیان فیروز از كوفتگی راه پرخطر و صدمات جانكاه سفر بیرون نیامده بودند و بسیاری از جنود مسعود تا آن هنگام بار راحت در دار الامان كنف مرحمت آن برگزیده حضرت معبود نگشوده بودند حضرت جهان- پناهی قلیلی از غازیان مجتمعه را ابواب جمع عبد الله خان كه بشرف اخوت آن جناب مشرف بود فرمودند و حاج علیقلی خان كازرونی را با مابقی تعیین و مأمور بقلع و قمع آن جمع پریشان نمودند.
در بلوك براهان تلاقی فریقین و تقارب عسكرین اتفاق افتاد. غبارگیر و دار شعله نوایر كارزار از طبقات این نه رواق درگذشت. بهادران شیرگیر باب شمشیر برق نظیر نقش حیات بسیاری از آن قوم را از صفحه هستی شسته و جمعی از آن فرقه نابكار طمعه ثعبان سنان و لقمه ضرغام حسام خون‌خوار گشت، طریق سفر آخرت را جسته، عاقبت آن طایفه بی‌عاقبت بی‌آزرم منهدم و گروهی از بخت‌برگشتگان بقید اسار منتظم گردیدند. از آن جمله چهارصد نفر سوار امیر محمد خان بالكلیه قلعه مختصری را پناه خودساخته، بلوازم قلعه‌داری پرداختند لشكر فتح اثر چون هاله در اطراف قمر و مانند اوراق پیرامون شجر جوانب اربعه قلعه را تنگ فروگرفتند. آن جماعت چون خود را غریق
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 290
بخار فنا و حریق نارعنا دیدند از در امان و طریق استیمان درآمده، از قلعه بیرون و روی امید بآستان مروت نمون آوردند. حضرت گیتی‌ستان بنابر مرحمت جبلی آنها را امان و برفتن بصوب شیراز فرمان دادند. بعد از آن امر همایون شرف نفاذ یافت كه حاج علیقلی خان با جنود ابواب جمعی عبد الله خان در خارج شهر نصب خیام اقامت نماید. حاجی مزبور حسب الامر خدیو منصور در حریم رودخانه مباركه زاینده‌رود بار توقف گشود. عاقبت بوسوسه شیطان نفس بدفرجام و تحریك خیالات فاسده خام هوای مخالفت خسرو دارا غلام را در سر گرفته، بعضی از تفنگچیان فارسی و غازیان كازرونی را كه بعلت امتداد مدت مسافرت بتنك آمده بودند با خود متفق و سر از ربقه مطاوعت و گردن از طوق متابعت پیچیده، پای از حد بندگی و قدم از دایره سرافكندگی بیرون كشید. هنگام شام كه سودا ظلام و سیاهی لیل قیرفام كحل دیده اولو الابصار گردید با متفقین و معاونین خود راه‌نورد جنوب فارس و مرحله‌پیمای آن ملك فردوس اساس شد. سحرگاهان كه دست تقدیر حی قدیر پرده نیلگون ظلمت را از چهره شاهد صبیح الوجه جهان گشاد و خسرو خاوری از خلوتخانه باختر قدم بر تخت زبرجدی فلك نهاده، دهقان قضا گل جعفری صد برگ آفتاب را در طبق لاجوردی افق شرقی عرض داد حضرت گیتی‌پناهی از خلوتخانه خاص بدیوانخانه گردون مناص جلوس فرمودند. قهرمانان كریاس بهرام اساس حركت دوشینه حاجی نسناس را بعرض خدیو حق‌شناس رسانیدند. نایره غضب قیامت لهب قهاری ملتهب و جمرات خشم و سخط جباری مشتعل گردیده، بمنشیان عطارد نشان مقرر شد كه احكام مطاعه بجمیع حكام و ضابطان ولایت فارس نگاشته كلك قدر اساس گردد كه: از اطراف راه عبور آن مردود را مسدود و نگذارند كه بصوب مقصود عنان عزیمت گشاید. حكام مزبور طریق امتثال فرمان واجب الاذعان خدیو بی‌همال را پیموده، سد شوارع و معابر را نمودند. چون همراهان و معاونانش زورق
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 291
وجود خود را گرفتار چهار موجه فتور و فتن و بجهات غریق گرداب بلا و محن دیدند از همراهیش كناره گزیدند و منهاج غدر و طریق نقض عهد سپرده، هریك راه‌نورد دیار خویش و حاجی مزبور با دل ریش و خاطر پرتشویش بجانب قصبه كازرون شد.

ذكر سال فرخنده فال یونت‌ئیل خجسته تحویل مطابق سنه هزار و دویست هجری‌

اشاره

باز چون رخسار خوبان گشت طرف بوستان‌باز چون گیسوی دلبر شد هوا عنبرفشان یوم دوشنبه شهر جمادی الاولی سنه 1200 نوروز فیروز بمباركی و فرخندگی در رسید. خسرو خاور و شهریار دار الملك حمل بپای تخت سلطان باختر آمد، یعنی مهر انور از دار السلطنه حوت بعلت تركتازی پیاپی سپاه دی بجانب دار الملك حمل كه پای تخت سلطان نافذ الفرمان ربیع و محكمه محكمه سپاه لاله و سمنست خرامید. مسند نشین صاحب تمكین فروردین با لشكر گران ازهار و ریاحین و جنود مسعود گلهای عنبرین از شرف ورود بهجت نمود و از آن فصل بوستان و چمن را رشك فردوس برین و غیرت نگارخانه چین فرمود. غوغا طلبان زمستان و فسادپیشگان مهرگان كه در مخالفت سلطان ذیشان اردی‌بهشت با نفاق‌كیشان ثلوج و امطار اتفاق و با بهمن نژادان برف و باران عهد و میثاق داشتند بامر قهار بهار و فرمان سلطان نسیم آذار باین قلعه گمنامی و زاویه ناكامی مقید و محبوس گردیدند و دیده گل و نرگس را كه از نوباوگان خاندان بهمن و پیوسته منظور و مفطور نظرش تهدیم بنای گلزار و گلشن و عین مطلبش تفریق شیرازه اوراق یاسمین و نسترن بود فراشان قوای نامیه بحكم خدیو بهار از گزلك سه برگه از لباس بینائی عور و مهجور ساختند. خیامان قوی بازوی قوه مولده سرادقات زنگار و خیام گلناری سلطان گل را بفضای هامون كشیدند و فروش ملون لاله و سنبل را در عرصه دشت و در ساحت كوه و كمر گستردند و قهرمان ربیع بعزم تمشیت كوه كیلویه باغ
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 292
و انتظام گرمسیرات صحرا و راغ بر اشهب تیزگام نسیم آذاری و جواد خوش‌خرام باد بهاری برآمد. ساحت هامون از جوش شقایق گلگون و عرصه ارض اغبر از هجوم شكوفهای صحرا همرنگ چرخ بوقلمون گردید. مجلس نوروزی در عمارات مباركات شاهی در دار السلطنه اصفهان از نگاربندی صنایع‌كاران پیشه‌ور و طراحی چابك‌دستان صنعت‌گر زیب و زینت گرفت. برو دوش خاصان درگاه وجیب و كنار سران سپاه از بوارق خلاع زرتار و اثواب بوته‌دار غیرت‌بخش بهار و رشك‌افزای باغ و گلزار شد. قبل ازین نگاشته خامه صدق ختامه گردید كه: جناب آقا محمد خان از بلده همدان روانه طهران و پیوسته در كمین وقت و منتظر فرصت می‌بودند. درین اوان كه بنحو قصه‌پردازی قلم خجسته رقم امور شوكت و مهام سلطنت مشوش و طره عروس مملكت مانند زلف و گیسوی خوبان قمر طلعت پریشان گردید جنابش را هنگام فرصت در رسیده، لشكری جرار و سپاهی تیغ‌زن خنجرگزار عرض دیده، از بلده طهران خلدنشان سلسله جنبان سپاه پیل‌توان و رافع رایات عز و شان والی محال گروس را از صدمه سم ستوران قوایم درشت و ضربه اقدام هیونان كوه توان پشته پشت خستند و چشم براه قتال با شیران پلنك‌خصال نشستند.
مراتب مسطور و تموج آن دریای پرشور بعرض خدیو معدلت دستور رسید. آن حضرت بعلت وقوع بعضی از قضایائی كه در آن اوان حادث و در حقیقت دل‌شكستگی را باعث بود بكلی آزرده خاطر می‌بودند. صلاح را در جنگ و فلاح را در درنگ ندیده، الویه گردون مماس را بجانب الكای دلگشای فارس شقه‌گشای و شبدیز سبك‌خیز خسروی را بر آن سامان گرم عنان فرمودند و ساحت آن كشور را از ورود فرخنده نمود رشك گلشن و دیده دولت‌خواهان از نور آفتاب عنایتش روشن گردید. امنای دولت آقا محمد خان چون اصفهان را از مخل خالی یافتند بجانب دار السلطنه شتافتند و چند یوم در آنجا توقف نمودند و جعفر قلی خان را با جمعی از
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 293
سپاه جلالت كیش خوبش بماندن در دار السلطنه مزبور مأمور و خود بجانب ولایات عراق روانه گردیدند.

بیان توجه آقا محمد خان بجانب عراق و مجادله خسرو خان و شكست او و مأمور شدن علیقلی خان بسرداری عراق و كشته شدن هدایت الله خان والی گیلان‌

باغبان قلم میمنت رقم و دهقان كلك موافقت توأم گلزار صفحه را بدین نهج آرایش می‌نماید و بدست خامه صنعت طراز فسانه‌پرداز پرده از رخسار عروسان صبیح الوجه مدعا میگشاید كه: بنحوی كه سابق تقریر یافت اسمعیل خان از دم صمصام خون‌آشام شرزه شیران آجام دلیری و صدمه چنگال پلنگان كنام جهانگیری روی برتافت و بسوی الكای گروس شتافت و در زوایای آن ولایت زاویه‌نشین و در ظل حمایت محمد حسین خان حاكم آنجا راحت‌گزین شد، تا اینكه خسرو خان اردلانی بطریقه قصه‌پردازی قلم صدق مبانی محرك سلسله فتن و فتور و مؤسس اساس شر و شور گردید. از صاحبان اختیار ولایات نزدیك و دور استمداد خواست، از آن جمله اسمعیل خان را نیز بطفیل محمد حسین خان در مضیف آن ستیز و آویز دعوت نموده، بر سر خوان آن غوغا صله داد. مشار الیه نام طفیلی بر خویش نهاده، باتفاق محمد حسین خان قدم بدان طرفه انجمن گشاد و بعد از آنكه خدیو آفاق كوكب اقبال را قرین احتراق یافتند و روی از سفر عراق برتافتند و بجانب دار السلطنه اصفهان شتافتند خسرو خان و علی خان مشار الیه را مخل امور دولت و وجودش را مضر استعداد شوكت خود دیده، صلاح كار را درین دیدند كه قامتش را از لباس جلادت عاری و زاویه‌نشین گوشه مذلت و خواریش سازند. بنابرین با یك‌دیگر ممهد در نهضت، او را دستگیر و در مكانی محبوس و بعد از دو روز روزانه الكای گروس ساختند. علی خان نیز بعد از چند یوم اساس عهد و پیمان را برچیده، بساط نقض ایمان گسترید و مراجعت بصوب خمسه و محل ایالت خود نمود. خسرو خان بی‌نزاع منازع
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 294
و تعرض معارض بقبض و بسط امور آن صفحه پرداخت و دست تعدی از آستین دراز و ابواب جور و بیداد بر روی ساكن و سایر و مسافر و مجاور باز و شعله نوایر اعمالش با كره اثیر و ذروه چرخ پیر دمساز گردید. سوء رفتار ناهنجار او بعرض وكلای دولت آقا محمد خان رسید. تكسیر شان و تمهید اساس شوكتش پیشنهاد خاطر و از دار السلطنه اصفهان محرك لشكر انجم حشر و بجانب بلده همدان بطریق استعجال پی سپر گردیدند. خسرو خان را بمحض استماع قوه ماسكه سكون از دست رفت، سر خود گرفته، پای عزیمت بجانب اردلان گشاده، در ورود بالكای مزبور اسمعیل خان را كه در گروس مقید و محبوس می‌بود بكردستان طلب داشته، بعد از تمهید عهد و پیمان تدارك جزوی باو داده، مطلق العنانش ساخت. مشار الیه تا ورود موكب جلالت نمود آقا محمد خان در قصبه بروجرد و محال سیلاخور جمعیتی وافر فراهم و طریق مقاتله را با اولیای دولت آقا محمد خان عازم گردید. جناب آقا محمد خان چون سیل خانه‌برانداز نشیب و فراز را پیموده و خود را بر سر او رسانیدند. مشار الیه خود را در جنگ میدان با آن جناب حریف و در مطاف نبرد بارایضان جهان نورد ردیف ندیده، رو از معركه رزم برتافت و شیرازه جمعیتش از هم ریخته، هریك بجانب وطن و مساكن خود شتافتند. وكلای آن سركار نظر بصلاح وقت با خسرو خان از در معارضه و پیكار درنیامده، آن ولا را ضمیمه ولایات متصرف سركار ساخته و بشكستگی مشار الیه اكتفا، چون تخلیه دار الملك گیلان را از ید تصرف هدایت الله خان والی آنجا منظور نظر همتشان می‌بود تدمیر او را مركوز خاطر جلالت مظاهر ساخته، از قصبه بروجرد شقه‌گشای الویه اقبال گشودند.
نظر باینكه علیخان حاكم خمسه سودای مخالفت آن دولت را در دماغ نخوت جا داده، آخر الامر اندك سركشی می‌نمود بجهه گوشمال او رو بجانب خمسه آورده و در ورود آن صوب هوائی كه در دماغ او گرفته بود بگرز البرز نظیر تدمیر و منقمع و بنیان اساس مخالفتش را
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 295
باب شمشیر تدمیر منقطع و در چین گوران دشت بعزم یورش رشت نزول اجلال نمودند. بعد از ورود بچمن مزبور معروض رای او ساختند كه: اسمعیل خان مجددا جمعیتی موفور و سپاهی نامحصور جمع ساخته، در عرصه آن ولایت لوای فتن و فتور و الویه شر و شور برافراخته است. جناب آقا محمد خان باستماع این خبر علیقلی خان را با فوجی كثیر از بهادران دلیر و توپهای قلعه‌گیر و خمپاره های رعد نظیر بدفع ماده استعداد مشار الیه و انهدام بنیان قلعجات سمت عراق مأمور و علی خان حكام خمسه را نیز در موكبش روان ساخته، جناب علیقلی خان وقتی آن ساحت را محل نزول خیول جلادت شمول نمودند كه خسرو خان دست سبقت گشوده، طریق نقض عهد را با اسمعیل خان بپای استعجال پیموده، در محال سربند موكبش را استقبال و بنوایر اخداع و مكیدت خرمن‌سوز قیل و قال مشار الیه و مراجعت بصوب اردلان نموده بود. پس جناب سردار بنحو مقرر بضرب توپ قلعه‌كوب و خمپاره‌های دوزخ شرر جهان‌آشوب بتخریب و انهدام قلاع متین و حصون حصین آن سرزمین پرداخته و جمیع اعزه و اعیان آن صفحه را كه دم از دولت‌خواهی سلسله علیه زندیه می‌زدند قرین هزار گونه مذلت و خواری و در گوشه گمنامی و زاویه ناكامی منزول و متواری ساخته، اسمعیل خان كرت دیگر اجتماع سپاه و لشكر نموده، ابواب جنگ و جدال با سردار مزبور گشاده، امری از پیش برده، طریق لرستان را پیمود. چون هنگام زمستان و اوان برودت جهان گردید و سپهدار نسیم آذار از تمشیت مهام گلزار و گلشن و انتظام امور باغ و چمن عنان عزیمت معطوف نمود سردار مزبور دست از تركتازی كشید. پاس مراجعت ببلده طهران گشودند.
وقایعی كه درین سال بمشیت ملك ذو الجلال روی داد از آن جمله مقتول شدن هدایت الله خان والی گیلان و مفصل این مجمل آنست كه جناب آقا محمد خان از چمن‌گوران دشت فوجی را بهمراهی مصطفی خان دولو بر سر رشت فرستادند. مدتی مدید نوایر جدال
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 296
و قتال فی‌مابین مصطفی خان و والی مزبور اشتعال داشت. روزی در جزیره انزلی هنگامه جنگ گرم بود كه خان مزبور هدف گلوله یكنفر از غلامان خود گردیده، پای عزیمت بجانب صحرای عدم گشود.

در بیان حركت حضرت ظل اللهی از دار الملك شیراز بجانب الكای كوه‌كیلویه‌

نسیم عنبر شمیم خامه در گلگشت‌نامه برین نهج غنچه‌گشای مطلب می‌گردد كه: بنحوی كه سابق نگاشته قلم میمنت تقریر گردید حضرت جهان‌پناهی ساحت شیراز فردوس طراز را مطلع مهچه رایت فتح آیت فرمودند. نخست صرصر قهر قهرمانی را بركندن ریشه شجره خبیثه و بنیان اساس رذیله حاج علیقلی خان گماشته، ارقام قضا طراز قدر نظیر مشعر بر عفو تقصیر بافتخار مشار الیه رقم زد قلم بلاغت تحریر منشیان گردیده، او را بحضور معدلت دستور طلب داشتند. عبد الرزاق خان حاكم دار المؤمنین كاشان را كه در آن وقت شرف‌اندوز آستان ملایك مطاف خاقانی و مستظیل ظلال كاخ سپهر انتصاف قاآنی می‌بود بآوردن او مأمور فرمودند. حاجی مزبور چون ابواب چاره را از شش جهة بسته و دست امید را از همه طرف گسسته و راه نجات را مسدود و بجز درب آستان این برگزیده حضرت معبود كه ملجاء هرمقبول و مردودست پناهی و گریزگاهی ندید روی امید بدرگاه فلك دستگاه آورید و بتلثیم سده سنیه و تقبیل آستان زكیه حضرت فریدون مرتبت مشرف و آن حضرت نیز رقم «احسن العفو عند القدره» بر صحیفه جرایم او كشیدند و از تلطفات خسروانه آنچه لازمه شان و در خور احسان این دارای زمان بود درباره مشار الیه مبذول داشتند و در حقیقت تخم در شوره‌زار كاشتند. از آنجا كه آتش شرارت ذاتیش بباد بی‌انصافی انگیخته و خاك وجودش باب كافر نعمتی سرشته و آمیخته بود مجددا دیگر بار در مقابله آن همه نعمت كفران ورزیده، صورت بعضی خیالات فاسده در ضمیر كاسدش مصور و غراب فتنه و زاغ فساد در آشیان دماغش بیضه نهاده، خار عصیان در مغیلان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 297
خارزار خاطر فاسدش سر برزد. بزرگان گفته‌اند كه: نفس خبیث و ذات لئیم پروردن و از سفله دون و بدگوهر زبون چشم وفا داشتن سررشته كار خود گم كردنست و بمثقب مژگان صخره صما سفتنست
در خاك ریختن زر و گوهر دریغ نیست‌با ناكسان دریغ بود لطف و مردمی
گر از دشت چین باغبان صبابرد تخم خاری بباغ ختا
بخاكی ز دیبای چین بیخته‌برو مشك و عنبر برآمیخته
زمین را نمایند در وقت كاربشاخ آهوان ختائی شیار
نگاری ز سنبل فروشان چین‌مه از خرمن حسن او خوشه‌چین
بدستی كه افشانده خوی از جبین‌بیفشاند آن تخم را بر زمین
گه آبیاری بتان ختن‌ز گیسو ببافند مشكین رسن
ببندند بر دلو غنچه طناب‌ز چاه زنخدان برآرند آب
ز گلزار رخسار آبش دهندكه هم آب و هم آفتابش دهند
كنندش ز هر سوی خدمت‌گری‌مه و مهر با زهره و مشتری
دهندش ز هر سوی نشو و نماشمال و جنوب و دبور و صبا
نماید چو هنگام نیرو ظهورشود برزخش را زمان نشور
شود جامه را عیب پوشیش چاك‌سرآرد برون از گریبان خاك
كند خاریش گل بناچار و چارنهالش برون آورد خارخار
ازو پای گلشن خرامان فكاردل و دست گلچین ازو داغدار
دلا تا توانی درین خاكدان‌امید نكوئی مدار از بدان بهرجهة سودای دماغش جوش گرفت و جانش مهر از عقل و هوش برداشته، دیگر بار علم مخالفت آن حضرت برافراشته، چشم از حقوق آن جناب پوشیده، با جمعی بدكیش شیوه را پیش گرفته، پیمانه پیمان نوشیده، ممهد گردانیده بودند كه بیخ نهال این دولت خداداد را بباد بی‌شرمی و صرصر بی‌آزرمی درآورند. مراتب كنكاش آن فرقه خذلان تلاش بانهای منهیان بعرض رای جهان‌آرا و شعله آتش قهر قهرمانی بذروه چرخ والا رسیده، امر بگرفتن او فرمودند.
باز نظر همتشان بمرحمت ذاتی و رأفت فطری از خون او درگذشت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 298
در برخی از بروج ارگ مقید و شیخ ویس خان و صید مراد خان و پسران علی مراد خان را نیز مكفوف البصر و بهمسایگی حاجی دربند فرمودند.

ذكر ابتدای زمستان و حركت موكب عز و شان بجانب كوه‌كیلویه‌

چون هنگام دی دررسید و فراش نامیه فروش منقوش رنگا- رنگ لاله و گل و خیام ملون یاسمن و سنبل را از فضای دشت و در و ساحت كوه و كمر درنوردید، غنه چكاوك و لحن هزار و صوت بلبل و نغمه سار در صحن چمن و عرصه گلزار در گلو پیچیده، خیامان شتا سرادق كریاسی برف را در ساحت هامون كشیدند حضرت گیتی‌پناهی یساق الكای كوه گیلویه و انتظام آن ولایت را وجهه همت والا نهمت فرمودند.
در ساعتی مسعود و طالعی محمود اعلام ظفر فرجام را بجانب الكای مزبور شقه‌گشا و رایات نصرة آیات را فلك‌فرسا ساختند.
شاهین شوكتان بشكار تسخیر آن مملكت از دنبال طایران مبارك بال الویه ظفر فرجان نصرة اشتمال جناح اقبال گشودند ولی قصبه كازرون را باقدام رعنا غزالان مشكین كاكل عنبرین ذوانب پیمودند. چون طایفه ممسنی پیوسته باب عصیان تخم نافرمانی بر خاك قلوب خود می كاشتند و بآتش طغیان خرمن خدمت‌گزاری را سوخته، بباد ناخدمتی می‌دادند آن حضرت خان فیروزمند محمد خان زند را كه قامتش بتشریف شریف اخوت جنابش مطرز بود برتبه سرداری جیوش دریا خروش معزز و بتنبیه آن طایفه مأمور و مقرر فرمودند. سردار مزبور شمشیر جلادت از غلاف كشیده، بر سر آن فرقه پیچیده، از گلبن خاطر هریك كه استشمام رایحه اخلاص می‌نمودند بآبیاری رأفت و مهربانی بتخضیر نهال احوالش می‌پرداختند و از نخل ضمیر هر مردی كه آثار ثمر خدمت‌گزاری و خلوصیت مشاهده می‌نمودند از تیشه مناصب برگ و بار هستی آنرا درهم می‌تراشیدند. مختصر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 299
كلام: جماعت مزبور را تنبیه كامل نموده، بحضور سعات دستور شرفیابی حاصل ساخت. خدیو آفاق مدت سه ماه در قصبه كازرون قشلاق فرموده، از آنجا روانه قصبه بهبهان گردیدند و ورود بقصبه مزبور دور و نزدیك از ترك و تاجیك روی نیاز بآستان سپهر طراز آوردند. از تعمیر مبانی عدلش عرصه آن ولایت معمور و از پرتو آفتاب جهان‌تاب مروتش ساحت آن مملكت پرنور و باران سیاستش نوایر فتن و فتور را منطفی و صرصر قهرش خس و خار شر و شور را از گلستان آن مرزوبوم بالكلیه پرداخت. چون شیخ غضبان بنی كعب پیوسته در مصطبه مخالفت ساغر نافرمانی می‌كشید و گونه شاهد بندگی را بناخن بغی و عصیان می‌خراشید حضرت جهان‌پناهی محمد خان و عبد الله خان را با فوجی از دلاوران منصور از دو طرف بتاخت و تاراج كمین مشار الیه و چپاول اعراب بنی كعب مأمور فرمودند. مأمورین حسب المقرر بر سر آن طایفه چپاول انداخته، گوسفند و مادیان بسیار بدست آورده بپایه سریر خلافت مسیر خاقانی مراجعت نمودند و بعضی از طوایف بختیاری نیز از طریق فرمان‌بری و مسلك خدمت‌گزاری بیرون رفته، بشوامخ جبال رفیعه و شواهق قلاع منیعه و انسداد مسالك خدمت‌گزاری را بر آن مضیقه مستظهر گردیده، سر بسركشی برآورده بودند بسرپنجه شهامت شیران آجام نبرد و چنگال جلادت پلنگان كوه‌نورد گوشمال كاملی یافته، حلقه اطاعت در گوش كشیدند.

وقایع سال فرخنده فال قوی‌ئیل خیریت دلیل مطابق سنه هزار و دویست و یك هجری و كیفیت آن‌

اشاره

یوم چهارشنبه غره جمادی الاخره موسم بهار و فصل شكفتگی شكوفه و ازهار در رسید و شاطر قوه نامیه گردن و گوش عروسان گلزار و بر و دوش شاهدان شاخسار را بزیورهای زهرا و حلهای خضرا آرایش نمود. عروس زیباروی مهر خاوری و شاهد صبیح- الوجه كاخ نیلوفری از حجله‌سرای مشتری قدم بر تخت فیروزبخت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 300
همسری حمل نهاده و دهقان نسیم‌آذار بامر مولده دیگر بار دست صنعت آثار بزینت‌گری رخسار دلارای بنات و بنین گلزار برگشاد.
نوباوگان غنچه و ازهار از مشیمه شاخسار تولد نمودار و از دست قابله قومت نامیه لباس نشو و نما پوشیدند و طفلان رضیع بوستان و شیرخوارگان گلستان از پستان مصنعه سحاب بنان شیر هستی نوشیدند.
خیام صنع قادر یكتا خیمهای والای گلهای بهار را بر فراز كوه و صحرا بركشید و فراش قضافروش زمردگون سبزه و سوسن را بر فرق بسیط اغبر گسترید. خسرو اردی‌بهشت با افواج گلهای آذاری بعزم دار العباده چمن بر اشهب گردون خرام و ابرش صرصر گام باد بهاری عنان داده، قلعه محكم بنیان طاغیان زمستان و حصن مشید اركان عاصیان مهرگان بیك حمله سپاه فروردین و یورش جنود لاله و نسرین بتصرف قهرمان ربیع درآمد.
دگر ره مقدم نوروز فیروزشبستان جهان را كرد چون روز
زمان ز آسیب دی گردید آزادبگیتی از سر نو تازگی داد جشن عید با بخت سعید در ظاهر قصبه بهبهان اتفاق افتاد.
پنج یوم بعد از عید این وارث تخت فریدون و جمشید بجانب دار الملك شیراز جنت طراز روانه گردید. چون تقی خان حاكم یزد بنحوی كه مورخ تاریخ قبل پیش ازین شمه‌ای از احوال خدیعت اشتمال او را ضبط فرموده‌اند درین اوان نیز بنای حیلت نهاده و دكان زرق و شید گشاده، بعادت دیرین و راه و رسم پیشین با امنای دولت ابد قرین در مقام مكر و غدر ایستاده بود حضرت كسری معدلت تكسیرشان و انهدام دولت او را مكنون ضمیر انور و قرارداد خاطر مرحمت‌پرور فرموده، باحضار لشكر انجم دستگاه فرمان دادند و خود بفرخی و فیروزی دار الملك را مضرب سرادقات سپهر مثال و بجهة رسیدن ابطال رجال و متجنده هژبر خصال روزی چند در آنجا توقف فرمودند، تا اینكه از اطراف و جوانب عساكر نصرة مآثر متعاطف و متواتر بموكب
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 301
گردون مراكب حاضر گردیدند. رایات جلال پس از اجتماع جنود جلادت اشتمال بفیروزی و اقبال بجانب دار العباد مزبور فلك‌فرسا و هیونان همایون بهادران سعادت‌نمون بسوی خطه مذكور مرحله‌پیما شدند. چون محال ابرقوه مخیم خیام فلك شكوه و عرصه آن ولایت مطرح اشعه انوار ماهچه رایت نصرةپژوه گردید خدیو ارجمند محمد خان زند را با فوجی از دلاوران فیروزمند پیشرو جیوش بحر خروش و روانه دار العباد مزبور فرمودند. مشار الیه حسب المقرر وارد ظاهر یزد و اطراف شهر را مركزوار در میان گرفته، سدهای متین استوار و سنگرهای رزین پایدار نهاده، آرمیدند. تقی خان چون غازیان جنگجو و بهادران پلنگ‌خو را در امر محاصره رضا و ساعی دید خود را با كوچ و بنه بنارین قلعه كشید و از امیر محمد خان طبسی مستدعی اعانت و استمداد گردید. حضرت كسری معدلت نیز بعد از چند روز بنه فیروز را در برابر ابرقوه گذارده، الویه جلال بمعاونت محمد خان شقه میمنت گشودند. بعد از ورود بآن حدود طریق چاره را از شش جهة بر روی تقی خان مسدود و راه آمد و شد بالمره مفقود فرمودند. چون در نواحی یزد محل زراعت و مكان فلاحت ندارد و آذوقه آن ولایت از سمت فارس و كرمان و اصفهان نقل میشود و در اطراف شهر بقدر پر كاه گیاه نمی‌روید حضرت جهان‌پناهی مقرر فرمودند كه سیورسات غازیان از سامان فارس حمل‌ونقل اردوی گردون مماثل گردد و ضابطان و كلانتر بوانات و ابرقوه حسب الامر خدیو سكندر شكوه سیورسات مقرر را بقدر امكان باردوی معلی می‌رسانیدند. لیكن كفاف نمی‌نمود. باین جهة آذوقه در معسكر والا نقصان گرفت. بتخصیص فقدان علیق الدواب بجائی رسید كه ستوران بی‌نوا كاه را جز در انبار كاه‌كشان مشاهده نمی‌نمودند و چارپایان بی‌دست و پا بوی جو را جز از خرمن سنبله نمی‌شنودند. باین علت اهل اردو را كار بجان رسید. در خلال آن حال امیر محمد خان نیز بمعاونت یزدیان وارد قلعه گردید. خدیو معدلت‌پرور
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 302
جیوش پرخاش‌خو را از اطراف اربعه قلعه بیورش مأمور ساختند. از آن جانب امیر محمد خان در پشت حصار با تفنگچیان آتشبار هنگامه رزم را گرم نموده، بازوی جلادت گشوده، بهرجهة گردان طرفین بباد حملهای متواتر و ضرب گلولهای شهاب مانند پی‌درپی آتش حرب و پیكار تیز كردند. بهادران جانبین بفغان و شیون آواز كرنای و فریاد روئین درای نمودار روز رستاخیز را آشكار ساختند. سفیر گلوله و تیر از شش جهة پیغام مرگ بگوش برنا و پیر می‌رسانید.
سنان زبان طعن بسوی مردان لشكرشكن دراز می‌گردانید و زمین از اشتعال نوایر گیر و دار در گداز آمد. محمد خان ولد نصیر خان لاری كه حسب الامر آن زیبنده مسند جهانداری مأمور بحراست سپه و سنگر بود عمدا مركز خود را خالی ساخته، با تفنگچیان لاری بجانب لار فراری شدند. سپاه جلادت پناه فرار آن روسیاه را حمل بر شكست دارای اسكندر حشمت نموده و این معنی علاوه تنگی آذوقه و فقدان و فقر گردیده، بیك بار روی از میدان گیر و دار برتافته، سلك آن جمعیت و سپاه پریشانی یافته، هریك رخ بجانبی نهادند.
خدیو ارجمند وقتی خبردار گردیدند كه احدی از سپاهیان بجز معدودی از غلامان خاصه در موكب جلال و ركاب سعادت منوال باقی نمانده بود. پس لاعلاج عنان‌گشای سمند صبا رفتار و بجانب دار الملك راه نورد بوادی رفقار شدند.

بیان محاربه میر محمد خان با جعفر قلی قاجار در براهان من اعمال دار السلطنه اصفهان و وقایع آن‌

هزاردستان خوش‌بیان گلستان حكایت و طوطی شیرین‌زبان شكرستان روایت بدین‌گونه آغاز قصه‌پردازی و بدین شیوه بنیاد فسانه‌سازی می‌سازد كه: امیر محمد خان را از شكست لشكر پرخاشخر اسباب شوكت و اثاثه دولت درست گردید و در آن فتح عظیم ابواب كامرانی بر رویش مفتوح و صیت جلالتش در اطراف و اقطار منتشر گردید و از وقوع اتفاق بغایت مقتدر و كلاه گوشه عظمتش بذروه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 303
سپهر رسید. باغوای بعضی هنگامه طلبان حوالی و حواشی اصفهان و تحریك اسمعیل خان عرب عامری كه پیوسته با سرهای پرغرور جبهه‌سای زانوی ناكامی و زمین‌سای جبین بی‌سرانجامی و همیشه عزلت‌گزین زوایای حمول و از غایت پریشانی از جای خویشتن ملول و چنین هنگامه را طلب‌كار و متاع فتنه را در بلوای شورش بجان خریدار می‌باشند بفكر تسخیر دار السلطنه اصفهان و تصرف آن خطه بهشت بنیان افتاده و دكان خورش سودائی گشاده و با هزار سوار و پیاده الی بلوك براهان سه فرسنگی شهر را بقدم مسارعت پیموده، در آن وقت جعفر قلی خان قاجار از جانب جناب آقا محمد خان والی و صاحب اختیار دار السلطنه مزبور بود هفت هشت هزار نفر سواره ابواب جمعی خود را برداشته، در بلوك مزبور هنگامه‌آرای معركه نبرد گردید. یك هفته آن دو لشكر در مقابل یك‌دیگر بباد حمله های متواتر شعله‌افروز آتش شوروشر بودند. نزدیك بآن رسید كه سلك جمعیت سپاه قاجار پریشان گردد كه اسمعیل خان بعادت قدیم و خوی و خلق وخیم از صراط مستقیم عدو پیمان انحراف و تجاوز ورزیده، روی از میدان مرافقت خان مزبور برتافت. این معنی باعث شكستگی دل و رنجش خاطر مشار الیه گردیده، جمعیت خویش را برداشته، روانه یزد شد.

ذكر مأمور شدن نواب جهانبانی از جانب حضرت جهان‌ستان بجانب خطه لار و فتح آن دیار

چون خطه شیراز رایت گردون طراز را مضرب و خیام گردون احتشام را مخیم شد شهریار نامدار بامداد فرزند مهین و قرة العین گزین لطفعلی خان را مأمور بصفحه لار فرمودند. نواب جهانبانی برحسب فرموده خاقانی محرك لشكر جلادت مبانی گردیده، نره‌شیران خصم‌افكن خطه لار را مقر اردو و مسكن گردانیدند. اهل لار مقاومت در باربر آن سیل بی‌زنهار و مصادمت آن بحر خون‌خوار را افزون از قدر و مقدار خود دیدند. پا بدامن قلعه‌داری كشیدند
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 304
و در حصن عافیت‌خواری آرمیدند. نواب جهان‌پناه و خدیو فلك دستگاه هردسته را برابر دروازه‌ای معین و هرفرقه را در محاذات ركنی مشخص جا داده، بلوازم محاصره اشتغال و راه عبور و طریق مرور بر جاسوسان صبا و دبور مجال نماند. مأمورین معسكر ظفر پرور بنحو مقرر اطراف شهربند و محیط آن قلعه گردون مانند سنگرهای متین و سیبه‌های رفیع پایه اساس نهاده، بنوعی در لوازم محاصره بازوی مجاهده گشادند كه پیك نهان گرد اندیشه را از هیچ طرف راه دخول مقدور و جلادت شیم جاسوس جهان‌نورد فكر را از هیچ مدخل ممر مرور میسور نبود. مختصر كلام: بعرض دارای جم غلام رسیده كه محمد خان و عبد الله خان ولدان نصیر خان نامی از اقوام خود سپرده، بجهة جمع‌آوری سپاه و لشكر روی بجانب دشت و در نهاوند. چون چند یوم از نزول معسكر نصرة شمول گذشت هردو برادر از دو جانب با سپاه بی‌كران روی بمعسكر همایون و اردوی سپهر نمون نهادند.
نواب جهانبانی فوجی را باستقبال محمد خان و دسته‌ای را بمقابله عبد الله خان مأمور فرمودند. مأمورین بنحو مقرر سر راه بر آن دو برادر گرفته، هر دو را منكوب و مخذول و مراجعت باردوی خیول نمودند. محمد علی خان چون كار صاحبان قلعه را چنان دید از در فرمان‌بری درآمده، روی نیاز بآستان سپهر طراز آورید و مقالید قلعه را بخدام آستان والامقام سپرد و نواب جهانبانی با فتح و كامرانی مراجعت بارض فیض مبانی و از عتبه‌بوسی پدر والاگهر قرین شادمانی گردیدند.

سال فرخنده فال پیچی‌ئیل خیریت دلیل مطابق سنه هزار و دویست و دو هجری‌

اشاره

باد شبگیری نسیم آورد باز از جویبارابرآذاری علم افراخت باز از كوهسار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 305 شد معطر خاك دشت از باد كافوری نسیم‌شد مرصع كوه و دشت از ابر مروارید بار
قمریان چون مقریان گشتند بر سر و بلندبلبلان چون مطربان گشتند بر شاخ چنار
بوی خاك از نرگس و سوسن چو مشك تبتی‌روی باغ از لاله و نسرین چو نقش قندهار
فرشهای عبقری افكنده شد در بوستان‌جامهای ششتری گسترده شد در كوهسار روز پنجشنبه پانزدهم شهر جمادی الاخره ایام دی را بساط انبساط برچیده شد. سلطان خاوری از دار الملك حوت بعزم تسخیر دار السلطنه حمل بر اشهب تیزگام گردون و خنك خوش‌خرام سپهر نیلوفری فرمان داد تا فراشان صبا فروش ملون قهرمان گل و خیام ملمع شكوفه و سنبل را بفضای كوه و هامون گستریدند. قلعه‌نشینان برف و باران كه از جانب سپهدار مهرگان مأمور بمحافظت شهربند گلستان و محارست حصارین باغ و بوستان بودند در برابر حملات كوه‌فرسای دلاوران بهاری تاب مقاومت نیاورده، بجانب زوایای تواری متواری گردیدند.
سپهسالار اسفندار بمحض استماع آوازه وصول كوكبه سلطان بهار و استیلای لشكر آذار بر قلعه‌نشینان ثلوج و امطار پای تخت گلزار را خالی كرده، بی‌سپر وادی هزیمت گردید. سعادت‌آباد چمن كه چندی محل نشیمن غارتگران شباط و بهمن بود از نزول دارای اردی‌بهشت رشك‌افزای هشت بهشت و ساحت گلشن از قدوم مسرت لزوم تازه‌رویان سوری و سمن و نازك‌نهالان ارغوان و نسترن نمودار چمن هشتم آسمان و كناره جویبار و طرف گلزار از ورود فرخنده نمود لیلی و شان شورانگیز و شیرین‌صورتان شكرانگیز گلهای عنبرین و نسرین و یاسمن غیرت‌فزای باغ جنان شد. زیباقدان اشجار با حلهای سبز زمرد رنگ بوته‌دار و اثواب ملمع زرتار قدم بعرصه گلزار گشادند. رعنا قامتان جویبار از شكوفه و ازهار تاجهای گوهر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 306
نگار بر سر، مانند معشوقان طناز و مثابه دلبران سراپا ناز دلربائی آغاز نهاده، از اشارات چشمان فتنه‌انگیز از چشم نظربازان خونریز و سنبل تر مانند زلف دلفریب خوبان بنفشه‌مو و جغد مشكین و- شاقان عنبرین‌گیسو عطر نیز و هوای باغ و فضای صحرا و راغ بسان طبله عطار عبیرآمیز گردید. تازه جوانان عرعر و شمشاد و سروقدان صنوبر و آزاد در طرف جویبار و ساحت گلزار قد بدلبری و دلربائی برافراختند. مرغان گلستان و طایران بوستان از نغمهای هوش‌ربا غلغله در صحن چمن و ولوله در جان تماشائیان گلشن درانداختند. ارض غبرا و ساحت صحرا از بهار ازهار زهرا چون قبه سپهر خضرا و عرصه این طاق مینا پركوكب و فضای دشت و در از هجوم نجوم گلهای آذر رشك چرخ مكوكب شد. مجلس نوروزی در دار الملك شیراز جنت طراز انعقاد پذیرفت. چهل روز بعد از نوروز فیروز آقا محمد خان بخار هوس و هوای تسخیر ولایت فارس در كانون دماغ متراكم و لشكر افكار باطل و خیالات بی‌حاصل مركوز خاطرش و متهاجم گردیده، با لشكری انبوه و عسكری دریا شكوه از بلده طهران حركت و بجانب چمن گندمان نهضت نمودند.
در ورود بچمن مزبور چپاول ایلات قشقائی و غیره را كه در چمن خسرو شیرین مرتع داشتند نصب العین ضمیر ساختند و بنه را در چمن مزبور نهاده، سوار و سپاه را برداشت، تاخت بر سر آنها بردند: وقتی بمقصد رسیدند كه ایلات مزبور از حركت و عزم خیالش مطلع گردیده و اغنام و سپاه و مال و كوچ و عیال خود را بشوامخ جبال و شواهق تلال كشیده، در طریق مبارزت آرمیده بودند.
آن جناب چون وصال شاهد آرزو را میسر و عروس حصول مأمول را دربر ندیدند توسن عزم را بعنان‌داری سرپنجه حزم از آن طمع منع نموده، بجانب كوشك زار محرك لشكر پرخاشخر گردیده، كس باحضار بنه و پیاده سپاه روانه چمن گندمان ساختند و علم توقف در محل مزبور برافراخته، چون مدت یك ماه كشید سپاه غلا بر معسكر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 307
جلادت پناه زورآور و آتش تنگی در اردوی سپهر دستگاه شعله‌ور گردیده، نزدیك بآن رسید كه جمعی از غنی و فقیر از شدت جوع باصل خویش رجوع نمایند و بجائی انجامید كه شیرازه آن جمعیت از صرصر قحط و تنگی پریشان و گسیخته و كنگره قصر شوكت از تندباد گرسنگی ریخته گردد. عاقبت باغوای بعضی از فتنه‌انگیزان و راهنمائی بعضی از فساد پیشگان از محل مزبور محرك لشكر و سلسله‌جنبان حشم و حشر، در مشهد ام النبی بار توقف گشودند.
القصه اخبار آن گران وقایع در دار الملك شیراز معروض رای خورشید لوامع گردید. سران لشكر و كفاة كشور از برنا و پیر و مأمور و امیر بدربار فلك نظیر مجتمع و استدعا نمودند كه خدیو با فرهنگ آنها را مأذون بجنگ و مرخص بستیز و آهنگ فرمایند. از آنجا كه بر ضمیر الهام تخمیر كه آئینه جهان‌نمای عاقبت اندیشیست صورت این مطلب عكس‌پذیر گردیده بود كه چند روز اندك خودداری نمایند، بلكه خصم جری شده، قدم پیشتر نهاده، در ظاهر شهر از دست حزم عنان‌گیری او فرمایند و باتمام كارش پردازند، باین جهة شیران آجام دلیری را قلاده رخصت از گردن نگشودند و اذن مقاتله و مجادله ندادند. جناب آقا محمد خان چند یوم در مشهد ام النبی توقف و با دور و نزدیك اظهار تلطف نموده، لیكن بهیچ‌وجه غنچه از شاخسار آمالش بنسیم این‌گونه تدابیر نشكفت. بناچار سینه را از خارخار آن اندیشه بجاروب آن ناامیدی رفت و مراجعت بصوب اصفهان را اهم و انصراف بجانب عراق را الزم دانسته، عطف عنان بجانب دار السلطنه مزبور نمودند و چند روز در باغ سعادت‌آباد نزول اجلال و جناب علیقلی خان را با فوجی از غازیان جلادت‌نشان در دار السلطنه گذاشته، خود راه نور صوب طهران شدند. وقایعی كه در آن اوان واقع شد گرفتاری اسمعیل خان عربست. تبیین این مقال آنكه: اسمعیل خان بنحوی كه سابق خوش خامه خرام در شاهراه ذكر احوال او راه نورد طریق تحریر گردید در عراق چندین دفعه جمعیتی فراهم و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 308
محاربه با اولیای دولت قاجار را عازم و هردفعه بجهات چند سلسله جمعیتش گسیخته و بنیان قصر استعدادش ریخته میشد. بجائی رسید كه دل و جانش از سروری سیری یافته، قامت را بلباس فقیری آراسته، شیوه تجرید پیش و با چند تن درویش وارد اصفهان و در گوشه‌ای مدت پنج ماه پنهان می‌بود. تا اینكه آقا محمد خان از سفر فارس مراجعت باصفهان نمود. شخصی كه از امور مشار الیه اطلاع داشت پرده از چهره آن راز مخفی گشوده، آشكار نمود. جناب آقا محمد خان جمعی را بگرفتن او مأمور ساخت. مأمورین اطراف خانه‌ای را كه مسكن او بود فروگرفته، مشار الیه خود را از آن خانه بیرون انداخته، علم توجه بجانب خارج شهر برافراخت. تعاقب‌كردگان هرچند كوشش نمودند و بپای طلب جمیع قراء و مزارع حوالی و حواشی شهر را پیمودند آن صید از دام رسته و آن نخجیر بند گسسته را بدست نیاوردند. بعد از آنكه جناب آقا محمد خان روانه طهران گردید مشار الیه را دست قضا گریبان‌گیر گردید و او را بجانب شهر كشید و در كمال بی‌پروائی خویشتن را بمیان قلعه طبرك انداخته، در خرابهای قلعه مزبور خزید و شخصی نزد علیقلی خان فرستاده، مستدعی عفو تقصیرات ماضیه شد. چون منهی مزبور چنین خاطرنشان نمود كه او در جبال گندمان می‌باشد بنابرآن جناب علیقلی خان با فرستاده و مبنی بر عفو تقصیرات ظهر كلام الله مجید را بخاتم عهد و پیمان مؤكد بایمان مختوم و مصحوب یك نفر از غلامان خود فرستاده، مشار الیه را روانه نزد او ساختند. مشار الیه نیز بعد از زیارت كلام ملك علام بدون مضایقه روانه حضور سردار عالی‌تبار و از جانب آن جناب آنچه لازمه محبت و مهربانی بود نسبت باو بعمل آمد. مراتب مذكور را بجناب آقا محمد خان معروض داشت. آقا محمد خان درحال او را بحضور طلب فرمودند. علیقلی خان حسب الامر برادر مشار الیه را با تدارك نمایان روانه طهران نمودند. در ورود ببلده مزبور دیده‌اش از گزلك سوء اعمال از نور بینائی مهجور و قامتش از لباس روشنائی عور گردید.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 309

در بیان حركت موكب ظفر شعار بعزم اصفهان و هزیمت علیقلی خان قاجار بجانب كاشان‌

چون كیفیت مراجعت آقا محمد خان از مشهد ام النبی بجانب الكای عراق بعرض حجاب بارگاه گردون رواق خدیو آفاق رسید و صید بدام آمده را از بند جسته دیدند چنگال عقاب همتش را در اضطرار تیز و پیش‌خانه‌كشان اردوی نصرةستیز را امر و مقرر كردند كه بارگاه سپهر دستگاه و سرادق آسمان جاه را در خارج دار الملك پرده‌پوش رخسار مهر و ماه سازند. روز دیگر شاهباز زرین‌بال الویه جلال بطریق استعجال از دنبال مرغ از دام جسته در پرواز و سر طوق اعلام ظفر فرجام با قبه افلاك دمساز گردید. جناب علیقلی خان از حركت آن سیل سركش و استعجال آن دریای آتش مخبر و موازی یك هزار نفر سوار و پیاده بجهة محافظت قلعه تعیین و روانه و خود از عمارات مباركات شاهی بباغ سعادت‌آباد نزول اجلال نمودند. حضرت گیتی‌پناهی در ورود بقریه اسفر جان قدری سوار بسركردگی محمد خان زند بر سر قلعه قمشه مأمور فرمودند. از آنطرف غازیان از حصار پای جلادت بیرون نهادند و ابواب مجادله گشادند.
عاقبت خاشاك وجود آن لشكر تاب لطمات آن بحر پهناور و تلاطم آن دریای تیغ و خنجر را نیاورده، شیرازه جمعیتش كلی اوراق و بسیاری ازیشان از آتش‌افشانی برق شمشیر دلاوران عدوگیر قرین احتراق و بقیة السیف گرفتار كمند بهادران فیروزی اتفاق گردیدند. مختصر كلام:
از یك هزار سوار و پیاده بجز سه چهار نفر كه زورق وجودشان از آن گرداب هایل نجات حاصل نموده، بجانب دار السلطنه واصل شدند همگی مقید اسار گردیدند. این شمع انجمن عدالت توابین ایشان را پروانه آزادی و سران و سركردگان آنها را مأمور بدار الملك شیراز فرمودند. جناب علیقلی خان چون احوال را بدان منوال مشاهده و تكاور تطاول چرخ را با بخت خویش در معارضه دیدند و از جانب برادر نیز ماذون بمحاربه نبودند لاعلاج و ناچار مرحله‌پیمای طریق دار المؤمنین
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 310
كاشان گردیدند. دو یوم بعد از حركت سردار حضرت معدلت‌مدار در طالعی قرین سعادت باغ سعادت‌آباد را از قدوم معدلت بنیاد نمونه ارم ذات المعاد «الَّتِی لَمْ یُخْلَقْ مِثْلُها فِی الْبِلادِ» ساخت. سایه عاطفت و ظل مرحمت بر سر ستمدیدگان آنولایت انداختند. فراش عدلشان غبار ملال از ساحت خاطرهای پریشان پرداخت و سكندر باس و هیبتش سكنه آن مرزوبوم را از شر یأجوج فتن بسد سدید مروت ایمن ساخت. چون این اخبار وحشت آثار در بلده طهران مسموع سمع امنای دولت و وكلای حضرت آقا محمد خان گردید از تندباد خبر مزبور نخل خاطرشان بر یك‌دگر لرزید و مرغ دل ایشان از وقوع این حادثه در سینه طپیدن گرفت و بدون تأمل با لشكری جرار و سپاهی خون خوار خنجرگزار عزیمت دار السلطنه اصفهان را تصمیم خاطر نمودند.
چون مقدمات حركت و نهضت جناب آقا محمد خان مسموع سمع دارای فریدون سیر گردید سران سپاه و خاصان درگاه را در مجلس شورطلب داشتند و پرده از روی شاهد مطلب برداشتند و در خصوص جنگ و پیكار آن فساداندیشان مصلحت خواستند. آنان صلاح را در جنك و فلاح را در درنك ندیدند. حضرت جم رتبت چون از گلستان پرخار خاطرشان رنگ و بوی صدق و صفا و از گلشن ضمیرشان جز خس و خار نقض عهد وفا ملاحظه نفرمودند پس بناچار از دار السلطنه مزبور اعلای الویه شوكت و اقتدار، بجانب دار الملك شیراز مراجعت فرمودند. وكلای جناب آقا محمد خان چون خانه را خالی از مخل و تهی از بهادران قوی‌دل و كام خویشتن را حاصل دیدند توسن تركتازی را بسوی شهر عنان‌گشا ساختند و چند یوم در دار السلطنه توقف نموده، بجانب طهران و دار الملك خویش لوای عظمت برافراختند.

در بیان مأمور شدن نواب جهانبانی بجانب بندر علویه و وفات خاقان مغفور و جلوس صید مراد خان در فارس‌

اول فصل شباط كه فراشان قضا و قدر بساط انبساط سبزه تر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 311
و فروش لعل‌رنگ لاله احمر را از ساحت چمن و عرصه باغ و گلشن برچیدند ناظمان قوای نامیه دست از شغل و عمل خویش كشیدند و فسادجویان زمستان و اراذل‌منشان مهرگان از زوایای خمول پای جلادت بیرون نهاده، دست تاراج بمال و اموال اردی‌بهشت و گلستان گشادند.
سلطان گل بیك صدمه صرصر بهمن از تخت زمردی گلشن و بساط زبرجدی چمن بر بستر خاك و فروش تیره مغاك درافتاده، شیرازه جمعیت سنبل چون طره دلارای و شاقان عنبرین كاكل كه از اهتزاز باد صبا پریشان گردد و از تندباد خزانی پریشانی گرفته، از یكدیگر گسیخته، سپهدار ربیع كه بامر مولده و فرمان سلطان نافذ الفرمان قوه نامیه مأمور بانتظام مهام سوا حلیان كنار جویبار بود از وصول آوازه قهرمان دی تاب مقاومت نیاورده، بجانب بندرگاه ناكامی گریخت. افغان قمری و هزار و فریاد چكاوك و سار بنواحی شهر و دیار و آواز تعزیت‌سرای گلزار بذروه سپهر غدار پیچید. ابر بهمن را بسوك نازك نهالان سوری و سمن و تازه جوانان صنوبر و نارون اشك حسرت از دیده بر دامن كوه و كمر می‌چكید. زاغ ترانه‌سنج باغ و بوم شوم نغمه‌پرداز صحرا و راغ گردید.
بنگر كه پر ز جنجر الماس و جوشنست‌طرف چمن كه بود پر از حله و حلی
بستان شد از حریف خریف آن‌چنان خرف‌كش خار گلبنی كند و زاغ بلبلی بهر جهة خدیو سعادتمند بعد از ورود بآن ارض جنت‌پیوند فرزند ارجمند و قرة العین فیروزمند لطفعلی خان زند را كه در آن اوان انوار جهانگیری از صورت حالش ظاهر و هویدا و آثار دلاوری از ناصیه احوالش آشكار و پیدا و آتش شمشیر عالم‌گیرش شراره‌افكن خرمن هستی دشمنان و آب حسام با انتقامش مسكن نوایر بغی و طغیان و تندباد باس و هیبتش برگ و بار اهل غدر را بر خاك مذلت ریختی و و پرویزن قهر و سطوتش خاك مسكنت بر مفارق معاندان ریختی، نهال
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 312
سرافرازش كه از چمن جلادت سركشیده، بمیوه‌های گوناگون بذل و كرم بارور و دوحه حدیقه‌طرازش كه در سرابستان قلادت پروریده باثمار سخا و همم مثمر و لعل و گوهر در نظر همتش با خاشاك برابر و سیم و زر باوجود كف باذلش هم‌وزن كفی خاكستر و در درخشنده در پیش فواید جودش هم‌سنگ صدق و یاقوت ارزنده در چشم سخایش هم‌بهای خزف و لعل فروزنده دربر عطای شاملش سنك بركفست.
آنكه بیرون برد تیغش چین ز رخسار سپروانكه درو افكند تیرش خم از ابروی كمان
خوانده تیغش بر خلایق خطبه فتح و ظفرداده عدلش در ممالك مژده امن و امان
ملك نادیده چو او لشكركش و كشورگشادهر نازاده چو او فرمانده و گیتی‌ستان
بر در ایوان قدرش چون قمر صد پرده‌داربر سر بام جلالش چون زحل صد پاسبان با فوجی از بهادران جنگجو و شیران هژبرخو بانتظام بندر علویه مأمور فرمودند. آن جناب نیز ارتكاب مسافرت و اختیار رنج و زحمت نموده، حسب الامر پدر والاگهر از دار الفضل شیراز محرك لشكر ظفر طراز گردیدند. بعد از حركت نواب جهانبانی ناخوشی مهلكی بر مزاج آن حضرت ساری و عارضه ضعفی بر ذات همایون طاری گردید.
تكیه بر بستر بیماری نمودند. حكمای حذاقت‌پیشه و اطبای فلاطون اندیشه مشغول بمداوا و معالجه گردیدند. بهیچ‌وجه از معالجات ایشان وجود مقدس را سودی و از مداوای آنها مزاج اقدس را بهبودی حاصل نمیشد. روزبروز ضعف قوی و نقاهت بر ذات مبارك مستولی می‌شد، تا اینكه در شبی صید مراد خان زند و حاجی علیقلی خان كه بحكم خدیو جمشیدشان در برجی از بروج ارگ محبوس می‌بودند بر سر آنحضرت ریخته، سلسله حیات آن یكتاگوهر صدف مكرمت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 313
وجود و احسان را بتیغ ظلم و بیداد از یك‌دیگر گسیخته، زاغ سیاه‌پوش قلم در ماتم‌سرائی صفحه بدین‌گونه در تبیین این واقعه هایله نوحه‌گر می‌گردد كه: دارای سكندر حشمت بعد از معاودت از سفر كوه‌كیلویه صید مراد خان و چهار نفر از برادران او را با ابراهیم خان ولد اسمعیل خان زند بعلت بعضی از تقصیرات معاند پیوند امر بحس و بند فرموده، در برجی از بروج ارگ كه در آن هنگام حرم‌سرای آن حضرت بود هم‌سلسله حاج علیقلی خان كه قبل ازین كیفیت حبس مشار الیه نگاشته خامه تاریخ‌نگار گردید نمودند. تا اینكه سوء مزاج معدلت امتزاج بطول انجامید. بانهای غلام بچه‌ای از غلامان درب حرم محترم از ضعف مزاج آن حضرت قوی‌دل و بدستیاری غلام‌بچه مزبور از پای خویش بند گسل گردیده، شاه مراد خان و جهانگیر خان برادران صید مراد خان و ابراهیم خان در وقت طلوع آفتاب كه هنگام غروب ماه جهان‌تاب آن شهریار عدالت مآب بود خود را بدرون محوطه ارگ انداخته، با شمشیر های آخته بپای بی‌شرمی بخوابگاه آن حضرت تاختند. شهریار تاجدار وقتی از آن جسارت خبردار و از نشائه باده بیخودی و ضعف هشیار گردیدند كه آن جماعت سراپا نفاق باتفاق نزدیك اوطاق آن یگانه آفاق رسیدند: حضرت فریدون شعار باوجود استیلای لشكر ضعف و انكسار بر دار الملك وجود مباركش از فرط غیرت از بستر ناتوانی حركت و رو بجانب آن قوم بی‌آبرو نهادند. شاه مراد خان پای جلادت پیش گذاشته، بضرب دست آن حضرت صورتش مجروح و جهانگیر خان نیز از تندباد سطوتش متزلزل و بر یك طرف مانند قالب بی‌روح افتاد. ابراهیم خان اگرچه طفلی بود خردسال و هنوز بمرتبه مردی نرسیده بود و این‌گونه حركت از قوه او دور می‌نمود، نهایت از آنجا كه كلك تقدیر حی قدیر منشور زندگانی آن حضرت را بطغرای «كُلُّ شَیْ‌ءٍ هالِكٌ كَطَیِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ» درهم پیچیده بود از عقب سر آن حضرت درآمده، بچوب جاروب باتمام كارش پرداخته،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 314
سر مباركش را از تن جدا ساخت. در هنگامی كه دست قضا سر بریده مهر را از كنگره ارگ افق بمیدان لاجوردی سپهر انداخت سر آن سرور را از بالای جدار قلعه بزیر انداختند و مشهود دیده اولو الابصار نمودند و از زور بازوی جور و طغیان گلبن جمعیت خاطر مردم نامراد را بتیشه بیداد از بیخ بركندند و بجهة درست نمودن اسباب دولت خویش شیشه دل هرغنی و درویش را بسنگ جفا درهم شكستند و بدست تعدی گونه احوال ضعفای پریشان‌حال را بناخن ستم خستند. شبان عدلی را كه گرگ و میش از هیبتش در یك آبخور آب خوردی بچوب‌دستی بیداد از پای درانداختند و دست امنی را كه شیر و آهو از سطوتش در یك مرتع چریدی از سر اهل زمان كوتاه ساختند. آه از جفای تندباد خزانی كه آن نهال حدیقه خسروانی را كه در چمن روزگار باب مروت پرورش یافته بود از پای درانداخت و فریاد از ستم صرصر بیداد عالم فانی كه برگ آن دوحه ریاض خاقانی را كه در گلشن رأفت نشو و نما پذیرفته بود بر خاك هلاكت افشاند. افسوس كه آن نخل برومند دولت باره «كُلُّ مَنْ عَلَیْها فانٍ» بگل درافتاد. آه از گردش چرخ غدار و تأثیر كواكب سیار كه شیرازه دولتی چنان را بباد بی‌مروتی برداده. حیف و صد حیف كه ساقی قضا در مصطبه جهان بی‌مدار زهر «كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ» بحوض زندگانیش ریخت و شرنگ جان‌گزای مرگ را بشهد كامرانی آمیخت. مختصر كلام: صید مراد خان قلعه قوی بنیان و حصن مشید اركان شیراز را بالاستقبال جانشین سریر دولت گردیده، لوای فرماندهی در آن خطه فردوس طراز برافراخت و وجوه درم را در دار الضرب كم‌عیاری بنام خود سكه بر زر ساخت و باطمینان خاطر بتكسیرشان نواب امیرزاده اعظم پرداخت. نظر باینكه ملتزمان ركاب آن جناب اكثر خانه شهری می بودند صید مراد خان شرحی بتمامی سركردگان و سرخیلان ایلات و غیره مشعر بر وعده و وعید و محتوی بر آزار و تهدید قلمی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 315
نمود كه: چنانكه دورگرد بساط خدمت‌گزاری امیرزاده اعظم گردیده، روانه صوب شیراز نشوند خانه و مال و منال دیوان و اطفال همگی در معرض تلف خواهد بود و نوشتجات ضلالت آیات آن مضل گمراه مورث طغیان آن قوم ضلالت همراه شد. دیگ طمعشان از پختن خیال خام بآتش نمك‌نشناسی در غلیان آمده و سراپرده جلال و اطراف سرادقات اجلال را در میان گرفته، وقتی آن جناب مخبر از حركت ایشان و مستحضر گردید كه خود را نقطه‌وار در مركز آن دایره خونخوار و محیط آن سیل بی‌زنهار دیدند. پس آن جناب از تدبیر بی‌ریا میرزای وزیر خود را باصطبل خاصه رسانیده، هریك اسبی بزیر ران كشیده، جریده‌وار زورق وجود را ازین گرداب نجات داده، روی ببندر ابوشهر نهادند. چون آن طایفه غدر پیشه گلبن جمعیت آن شاهزاده والاتبار را بتیشه بیداد از بیخ بركندند و اوراق شوكتش را بصرصر بی‌آزرمی بباد دادند جمیع بنه و اثاثه دولت را غارت نموده، فوج‌فوج رو بدار الملك شیراز نهادند.

ذكر سال فرخنده فال تخاقوی‌ئیل فرخنده دلیل مطابق سنه 1203

اشاره

بهار جان‌فزا آمد جهان شد خرم و زیبابباغ و راغ گستردند فرش حله و دیبا
همه اطراف صحرا گشت پریاقوت و پر برسدهمه اكناف بستان گشت پرمرجان و پرمینا
هوا شد تیره و گریان بسان دیده وامق‌زمین شد تازه و خندان بسان چهره عذرا روز جمعه بیست و دوم شهر جمادی الاخره موسم دی را زمان كامرانی و ایام زندگانی طی شد و فصل شباط را بساط انبساط درنوردیدند و اول سرسبزی چمن و آغاز شكفتن لاله و یاسمن گردید. خسرو منوچهر چهر مهر پای سعادت بر ركاب اشقر سبك سیر سپهر نهاده، از بندرگاه حوت بجانب دار الملك حمل عنان داد. شهربند گلشن
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 316
و دار الفضل چمن كه چندی نشیمن تیره‌رویان زاغ و زغن و قرارگاه جغد و بوم بیگانه و دشمن و سفله طبعان اسفندار و بهمن بو از قدوم فرخنده لزوم نوباوه سلطان فریدون‌فر فروردین و از ورود مسعود قهرمان سلیمان امین و از قدوم فرخنده لزوم نوباوه سلطان نگین اردی‌بهشت رشك بهشت عنبرین گردید. فراشان چابك‌دست قضا و قدر تخت جمشیدی گلبن را از خار و خس افسردگان مهرگان پرداختند و خیامان صنع قادر یكتا بارگاه گلزار در كنار جویبار برافراختند.
علمدان قوت نامیه علم كاویانی سنبل را در عرصه میدان گلستان شقه‌گشا ساختند. كوس كیقبادی رعد بهاری و سنج كیومرثی برق‌آذاری از كوهه بختیان كوهسار در خروشیدن آمد و لالهای احمر در ساحت ارض اغبر چون خون سیاوش جوشیدن گرفت. سپاهیان جویبار كه هریك خود را هم‌آورد سام‌سوار می‌دانستند و سر و روی را بدرع و مغفر فولادی برف و یخ آراسته بودند از آتش‌افروزی برق بهاری بجای خویش آب شدند. اسفندیار گل نرگس چشم را كه مرغزار با بهمن‌نژادان خس و خار قد بشورش برفراخته بود بیك اشاره ابروی زال چرخ و سرپنجه دلاوران آرش كمان قضا و قدر بتیر لهراسبی لاله پیكانی و خنجر طهمورثی سوسن حدقه دیدنش از حدیقه برآوردند. یأجوج‌سیرتان برف و باران كه بعلت اختلال اوضاع زمان روی تسخیر بجانب دار الملك باغ و چمن آورده بودند رخنه‌گر سد سكندری گلشن نگردیده، مراجعت باوطان و مساكن خود نمودند.
ز اعتدال هوا و ز دور چرخ اثیرچو عهد شاه جهان تازه گشت عالم پیر چهل روز بعد از نوروز فیروز:
شاه سیاوش هوش، خان منوچهر چهرخسرو هوشنگ هنگ، داور دارانشان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 317 گیو فریبرز گرز، كسری كاوس كوس‌بهمن دستان خود، سام تهمتن توان
نیرم فیروز جنگ، قارن آرش خدنگ‌نوذر هوشنگ جنگ، آرش قارن كمان
شاه فریدون حشم، میر سكندر شیم‌داور دارا خدم، كسری كشورستان تسخیر دار الملك شیراز فردوس طراز را پیشنهاد خاطر فیض بنیان فرموده، در آن وقت شیخ ناصر عرب ابوشهری حاكم بندر ابوشهر نیز بندای «یا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِی إِلی رَبِّكِ راضِیَةً مَرْضِیَّةً» لبیك «سَمِعْنا وَ أَطَعْنا» گفته، بمفاد «كُلُّ شَیْ‌ءٍ هالِكٌ» طریق سفر آخرت را سالك گردیده، حضرت جهانبانی هفت روز بعد از وفات جناب شیخ مذكور بتدارك اسباب حرب و تهیه آلات طعن و ضرب پرداخته، جناب شیخ نصر و امیر علی خان حیات داودی حاكم بندر ریگ را با فوجی از دریاكشان قلزم آشام اعراب ببنادر و سواحل و گروهی از شرزه‌شیران دشتستانی و زنگنه جمع‌آوری و بجانب ظاهر بندر ابوشهر متحرك و محل مزبور را مخیم خیام خورشید قباب و مضرب ساردقات مجره طناب فرمودند. خبر عزم امیرزاده اسفندیار رزم چون مسموع صید مراد خان گردید فوجی از بهادران هوشنگ جنگ نریمان آهنگ را بسركردگی شاه مراد خان زند مأمور بمقابله خدیو فیروزمند گردانید. سردار مزبور مانند صیدی كه بجانب صیادرود الی حدود دالكی ده فرسنگی بندر ابوشهر را بقدوم اكراه پیموده، در هنگامی كه منزل خوشاب جولانگاه اشهب گیتی‌نورد و سمند عالم كرد غازیان نصرة مآب بود ورود نامسعود سردار پریشان روزگار بحدود دالكی بعرض محرمان حضور سعادت دستور رسید. بمحض استماع آن خبر محرك سپاه نصرة پرورد گردیدند. در بین راه جمعی سوار دولت‌خواه از اردوی آن غدار نابكار شرفیاب حضور معدلت آثار و بعرض رسانیدند كه: صبح همان‌روز ایلات نصرة آیات ابواب
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 318
جمعی او بالهام خداوند یگانه و سروش بخت فرزانه و ارشاد تدبیر عاقلانه با فضلعلی خان و نقد علیخان ولدان مرحوم نظر علی خان زند سردار مزبور را گرفته، در بندگی آن خسرو فیروزمند می‌باشند. نواب جهانبانی بمحض استماع خبر بهجت مبانی بر استعجال و ایلغار افزوده، شام آن روز منزل مزبور را كه صیدگاه آن صید بدام افتاده بود از قدوم فیروز رشك روز نوروز و غیرت‌بخش بهار عالم‌افروز و ساحت هستی را از لوث وجود سردار مزبور كه صیدی خجسته بود پاك و دست آن حضرت او را از چارسوی دارائی و سروری بجانب تیره مغاك خار و خاشاك كشید و جمع اثاثه شوكتش و اصل كارگزاران دولت ابد بنیان گردید و از آنجا بعزم دار الملك شیراز علم میمنت پرچم ظفر طراز در اهتزاز و شاهین شهامتش بجانب خطه ارم تمثال بال پرواز گشود. بعد از ورود موكب مسعود بقصبه كازرون چاپاری از جانب جناب میرزا محمد حسین وزیر اعظم و اعاظم اعیان شیراز وارد معسكر سپهر انباز گردیده، بعرض رسانید كه: تمامی ایلات بهم پیوسته و عقد موافقت بسته، شیشه دولت و مینای شوكت صید مراد خان را بسنگ دولت‌خواهی این دولت شكسته، او را با اتباعش در حصار مباركه ارگ محصور و راه عبور و مرور را بر روی او مسدود و دو چشم در راه وصول طلیعه لشكر پرخاشخر غنوده‌اند. حقیقت این مقال آنست كه: در وقتی كه صید مراد خان شاه مراد خان را مأمور بجنگ این شاهسوار میدان نام و ننگ می‌نمود ایلات مأموره سفر با ایلات خضری بسعی و اهتمام و صواب‌جوئی میرزا محمد حسین بعهد و پیمان بسته قرارداد نموده بودند كه ایشان شاه مراد خان را گرفته، ایشان را مخبر و آنها نیز با صید مراد خان درآویخته، او را دستگیر نمایند. بعد از آنكه ایلات سفری بمقتضای معهود قامت سردار مزبور را از لباس سروری عور ساختند و فراش عزمشان ساحت زندگانی او را از شكوفهای كامرانی پرداخت چاپاری نزد ممهدین خویش فرستاده، آنها را از وقوع واقعه مزبور مطلع ساختند. آن قوم وفاكیش وفا
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 319
بعهد خویش و در میدان درب ارگ بانداختن تفنك هنگامه را گرم نموده، صید مراد خان چون چاره را مسدود دید دروازه ارگ را بر روی خویش بسته، در كنج مذلت نشست. اخلاص‌كیشان مراتب مزبور را معروض رای عالم‌آرای نواب جهانبانی ساختند. مختصر كلام:
دارای سكندر غلام در همان شب با لشكر قیامت لهب و سپاه آهنین سلب چون راه‌نوردان ثوابت و سیار روانه آن دیار سعادت یار گردیده، در یك شبانه روز مسافت آن راه را پیموده، خود را بدان خطه بهجت‌اندوز رسانیده، لشكر سیل شتاب كوه درنگ و جانبازان میدان نام و ننگ بامر خدیو با فرهنگ اطراف ارگ را فروگرفته، بانداختن توپ و تفنگ كار را بر آن برگشته‌بخت سخت نمودند. صواعق بلا بخرمن هستی آن قوم بی‌پروا آتش‌افروز و بضرب گلوله جان‌سوز بعد از دو روز خاك ثبات و قرارشان بباد بی‌قراری داده شد و آن قلعه گردون مثال مسخر شیران بیشه جدال و صید مراد خان با اعوان و انصار گرفتار كمند اژدها مانند دلاوران پلنگ خصال گردیده، باشاره سرانگشت گزلك خون زیر چشم جهان بینش عبرة للناظرین و سزای اعمال را بچشم خود معاینه دید و نقشی كه بقلم قضا در لوحه روزگار نگاشته و سرنوشتی كه حضرت خلاق خیر و شر و قسام نفع و ضرر بجهة او مقرر داشته بود صورت پذیرفت.
روزی اگر زد رقم دیو بر اورنگ جم‌بر سر خیل و حشم شد ز قضا حكمران
شاه سلیمان نگین راند برو رخش كین‌كرد بخاكش قرین داد بمرگش قران
از فلك كینه‌ور یك دو سه روزی اگرمنبر خیر البشر گشت عمر را مكان
خسرو حیدرنژاد راند برو همچو بادتوسن دلدل نهاد دلدل آتش عنان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 320 جست چو با او ستیز بست رهش از گریزز آتش شمشیر تیز دود برآورد از آن القصه: این برگزیده جناب پروردگار بر سریر دولت موروثی بر جای والد بزرگوار نشستند و بمراهم مراحم جراحات ستمدیدگان را بستند و بمومیائی دلجوئی درستی‌بخش دلهای شكسته ستم‌رسیدگان و بتریاق اشفاق سموم هموم از عروق خسته غمدیدگان بیرون نمودند.
ابر مطیر دست بحر نظیر و قلزم مواج طبع فیض تأثیر شروع بریزش سیم و زر و بخشش درو گوهر و تقسیم شمشیر و خنجر مجوهر و سویت اسبان كوه‌پیكر و بذل استران فیل‌منظر و انعام طرایف دیگر از نفایس بحر و بركرده، بتبذیل كف در پاش گوهرفشان و تبذیر دست قطره‌بار نیسان سان گرد از بنیاد بحر و بر ودود از اركان كان بر آوردند. در میدان كرم گوی از معن و حاتم ربوده، در قوانین همم قواعد آل برمك را احیا فرموده، احدی از آشنا و بیگانه از مواید گوناگون خوان انعامش محرومی ندید و فردی از عاقل و دیوانه از فواید از حد افزون جود لاكلامش مرارت نچشید. از آبیاری سحاب اشفاقش ساحت آن مملكت رشك فردوس برین و از نگاربند دست الطافش آباد و خراب و صحرا و سراب آن كشور سعادت انبساط غیرت نگارستان چین گشت و مفارق اقتدار ارباب افتخار و تارك اصحاب افتقار آن دیار از ذروه سپهر دوار برگذشت. رای ملك‌آرای و ضمیر معدلت پیرای متوجه تنظیم امور مملكت و بسط بساط عدالت و انتظام مهام سپاهی و رعیت و انجام اسباب دولت گردیده، قاطبه متوطنین و سكان و جمهور اعزه و اعیان و جمیع وضیع و شریف آن عرصه بهشت نشان در كمال آرام و امان در ظل رایت امنای دولت و مقربان آن حضرت آرمیدند.
الغرض: آن شهریار از پس آن كارزاربا كف گوهر نثار با لب گوهرفشان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 321 كرد بجای پدر جای بصد زیت و فرشاد ز چون او پسر روح پدر در جنان
جان عدو كاسته كین پدر خواسته‌مملكت آراسته كرد جهان را جوان
نوبت نوشیروان كوفت بدولت كه بادنوبت او تا ابد دولت او جاودان
رسم عدالت چو كرد زنده، بتاریخ اوگفت صبا: كو بود ثانی نوشیروان «1»

ذكر مجادله سپاه نصرة شعار آقا محمد خان و سایر وقایع آن زمان بحكم خداوند جهان‌

همای فرخنده فال خامه میمنت اشتمال در فضای صفحه بدین منوال بال‌گشا می‌گردد كه: چون امنای دولت آقا محمد خان از كیفیت جلوس صید مراد خان برو ساده فرماندهی الكای فارس مخبر و مطلع گردیدند پلنگ عزمشان چنگال خونریزی تیز و بهوای اصطیاد آن صید لاغر نامراد در جست و خیز درآمده، مرحله‌پیمای طریق دار الملك شیراز شدند. در چمن خسرو شیرین كیفیت استیلای این خسرو جم نگین بسمعشان رسید. از حنظل خبر مزبور بغایت تلخ‌كام و از ساغر دل مایل خون‌آشام گردیدند. چون انصراف عنان عزمشان مغایر رویه دولت داری و مخالف ضوابط سروری و سالاری بود لاجرم راه‌نورد صوب مقصود و در محل بیضا بار توقف گشودند. مقدمات ورود موكب جلال آقا محمد خان بآن حدود بعرض این برگزیده حضرت معبود رسید.
باستماع آن خبر باجتماع سپاه و عسكر پرداختند و متوكلا علی الله در دو فرسنگی شهر لوای حرب و جدال و الویه ضرب و قتال برافراختند.
دلاوران طرفین و مبارزان جانبین آتش گیر و دار بباد شمشیر و صرصر خنجر و تیر شعله‌ور ساختند و آب حسام بهادران با انتقام عسكرین نام بسیاری از جوانان مبارز را از صفحه روزگار محو ساخت و موج تیغ جان‌ستان پردلان خاشاك وجود جمعی را از قلزم هستی بركنار انداخت و بقوه سرپنجه مردانگی نخل بلند حیات یك‌دیگر را از
______________________________
(1) این اشعار كه در سه مورد این فصل آمده از فتحعلی خان ملك الشعراء صبای كاشانیست و جمله «او بود ثانی نوشیروان» كه بحساب ابجد 1203 می‌شود ماده تاریخ جلوس لطفعلی خانست
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 322
ریشه برمی‌كندند و بزور بازوی خصم‌افكنی سرو برومند هم را بر روی خاك هلاك می‌افكندند. بسا خرمن زندگانی دلاوران كه از آتش جان‌سوز بلارك برق‌افروز محروق و اجزای وجودشان از صدمه گرز مغزكوب مدقوق شده، كره زمین از تصادم سم هیونان معركه قتال بمرتبه‌ای تزلزل یافت كه شیر فلك را رعشه بر اعضا افتاد و روی از میدان سپهر اخضر برتافت. بسا طایر جان و مرغ روان كه از قفس كالبدهای مردان مرد در آن دشت تیره بسوی آشیان فلك بال پرواز گشادند و از محنت‌سرای عالم فانی رو بجانب امن جهان جاویدان نهادند.
قیامت گشت و بانگ صور برخاست‌ز بانگ صور هرجا شوروشر خاست
ز گرد آفاق پر شد از سیه میغ‌در آن تا زنده پیكان برق زن تیغ
دلیران دل بمردن برنهادندبخون یك‌دگر بازو گشادند
ز خون شد خاك رشك لعل رخشان‌فضای دشت شد كان بدخشان
چنان گرد از زمین برشد بر افلاك‌چنان برخاست از جا مركز خاك
كه ثور و حوت در آن كینه‌خواهی‌زمین را شد بجای گاو و ماهی عاقبت نهال اقبال آقا محمد خان در گلشن ظفر بارور و نخل آمالش در جویبار فتح و نصرة مثمر گردیده، محمد خان عموی این جهانبان كشور معدلت‌گستری كه پیوسته هوس سروری در سر و لباس مخالفت این حضرت را دربرداشت و چنین می‌پنداشت كه هرگاه شكست بر اركان شوكت این جناب افتد اساس او درست خواهد شد روی از میدان برتافته، بجانب الوس ممسنی كه از طرف مادر قرابتی با ایشان داشت شتافت. حضرت كسری شان چون انجام امور را چنان دیدند عنان توسن زرین‌لگام را منصرف و خود را بقلعه شیراز كشیدند.
هركرا هوشیست داند كه این شیر بیشه پردلی باوجود خردسالی كه هنوزش سن شریف از عشر ثانی تجاوز ننموده بعد از وفات پدر والا گهركاری كردند كه نخل آوازه رستم و اسفندیار بر خاك گمنامی در افتاد و نام كیخسرو و افراسیاب از صفحه روزگار محو شد. زیراكه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 323
بنحوی كه خامه وقایع‌نگار بذكر آن پرداخت حضرتش یكه و تنها بی‌جریده و سپاهی از بندر علویه روی بجانب بندر ابوشهر نهاد و از آنجا در كمال دلیری ادهم عزم را بسوی دار الملك شیراز عنان گشادند و شیرازه شوكت صید مراد خان را از آتش شمشیر برق نظیر توده خاكستر ساخته، بباد دادند و یك ماه بیش نبود كه جانشین سریر دولت موروثی گردیده بودند و هنوز بمیدان نظر امتیاز دوست از دشمن ننموده كه جناب آقا محمد خان كه در حقیقت سلطان خطه ذیجاهی و پادشاه ملك تدبیر و آگاهیست باستعداد تمام وارد آن حدود و ابواب جنگ و جدال را بدست غرور گشادند. مختصر كلام: حضرت ملایك خدام بعد از واقعه شكست مراجعت بشهر نمودند. از روی تیقظ و بیداری و كمال حزم و هشیاری شروع بتدارك ادوات قلعه‌داری فرموده، زیاده بر یك صد اراده توپ جهان‌آشوب كه در آن خطه مرغوب موجود بود باوج بروج كشیدند. تفنگچیان آتش‌ریز و جزایریان شعله‌انگیز بفرمان آن خسرو تهمتن ستیز در عروش باره و خاكریز آرمیدند. وكلای دولت آقا محمد خان وارد خارج دار الملك و صحاری اطراف و اراضی اكناف شهر را بنظر دوربین درآورده، موضعی موسوم بكوشن را بجهة توقف اردوی خویش معین و سنگری متین و غوغائی حصین اساس نهاده، آرمیدند. حضرت جهانبانی نیز اطراف و جوانب قلعه را بپلنگان كوهسار مردی و دلیری و شیران آجام جهان‌گیری سویت و قسمت فرموده، هر دسته را بموضعی فرستادند.
مأمورین با دلهای خالی از شوایب بیم و هراس بلزوم كشیك و پاس قیام می‌نمودند. هرروزه گروهی انبوه از مبارزان باشكوه از قلعه پای جلادت بیرون نهاده، در مضمار مردانگی بازوی حریف‌افكنی می‌گشودند. توپچیان شراره‌فشان با توپهای برق عنان بنیاد آتش انگیزی و آغاز اخگرپاشی و شراره‌ریزی می‌نمودند. عاقبت كار بر لشكر بیرونی تنگ و نام را بریشان ننگ و آن طایفه را از ثبات و درنگ خسته ساختند. القصه: آذوقه‌شان نقصان گرفت و ذخیره‌شان فقدان پذیرفت،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 324
تا اوان توقف موكب جلالشان بدو ماه هلالی كشید، دیده آرزویشان روی شاهد مطلب ندید و دست آمالشان بدامن آن امر خطیر نرسید. چون مقصودشان بحصول نپیوست و كمند عزمشان از تسخیر آن قلعه كوتاه گشت و كعبتین مرادشان بدنقشی آغاز و دری بر چهره خاطرشان باز نشد، مراجعت بطهران نمودند.

ذكر سال فرخنده فال ایت‌ئیل خجسته تحویل سنه 1204

بهشت گشت ز اردی‌بهشت و فروردین‌ز لطف روی هوا و ز سبزه روی زمین
زمین ز سبزه تر چون صحیفه گردون‌چمن ز شاخ سمن چون طویله پروین
ندیم و مطرب مستان ز بلبل و قمری‌بساط و بستر مستان ز نرگس و نسرین
براغ آهو و سبزه چو عاشق و معشوق‌بباغ بلبل و گلبن چو خسرو و شیرین
سریر سبز چمن شد شكوفه را بستركنار برگ سمن شد بنفشه را بالین یوم چهارشنبه شهر رجب المرجب مینونشان حمل از فروجود شهریار اقلیم خاور و مربع‌نشین اریكه سپهر اخضر اعنی مهر انور زیب و زینت و رونق بزم كیسخرو گرفت. گلهای آذاری و سبزه‌های طرب چهره دلبری از تتق خفا و جلباب اختفا آشكار ساختند. فراش باد بهاری خیمه ابر را بفضای هامون برافراخت. مشاطگان صنع حضرت قادر ذو المنن رخسار زیبای نوعروسان چمن و چهره دلارای شاهدان گلشن اعنی سوری و سمن را بغازه صنعت و گلگونه قدرت بیاراستند:
صباغ بهار بامر مولده گردن و گوش پری‌رخان گلزار و برودوش خوبرویان جویبار را بزیورهای شكوفه و ازهار زینت فرموده و خیاط ربیع قامت نازك نهالان عذراعذار و رعناقدان شیرین رخسار صنوبر و سرو آزاد را بحله سبزرنگ دلارا و ثیاب زمرد فام خضرا
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 325
آرایش نمود. در عشرت خانه گلشن اقداح راح ریحانی و كأس صهبای ارغوانی شقایق و لاله از دست ساقیان مشكین كلاله نامیه بدور افتاد و خنیاگران بلبل و هزار و مغنیان چكاوك و سار در محافل گلزار بنغمات دلكش شورانگیز دلهای عشاق جگرسوز و بنوای مسرت‌اندوز رونق بازار باربد و نكیسا را شكستند. سپه‌كش اردی‌بهشت بعزم تسخیر دار الامان گلشن و تصرف مملكت چمن برابرش گردون خرام نسیم بهاری عنان‌آرا و علمدار قوای نامیه اعلام میمنت فرجام نرگس و سنبل را در عرصه كوه و كمر شقه‌گشا و نوبت زن ابر بهاری بر پشت قلل جبال غریو كوس رعدآذاری را بنام نامی خدیو فروردین بلندآوا و زنبوركچیان سحاب خردادی در موكب شهریار ربیع از كوهه بختیان كوهسار بانداختن زنبورك برق پنبه در گوش سكان ممالك غرب و شرق كردند. بزم نوروزی در عمارات مباركات شیراز انعقاد یافته، جیب و كنار سران سپاه و خاصان درگاه آسمان جاه از گلهای بی‌خار درم و دینار چون جیب و دامن تماشائیان گلزار گران‌بار و سریر اعتبارشان مانند باغ ریاحین و اشجار زیب اندوز ثیاب مشجر بوته‌دار گردید. چون مدت دو ماه از نوروز فیروز گذشت بعرض خدیو جم مرتبت رسید كه: موكب جلال جناب آقا محمد خان وارد چمن گندمان و عزیمت توجه بجانب الكای فارس را تصمیم خاطر ساخته‌اند. حضرت سكندر حشمت سفر عراق را پیشنهاد خاطر و استقبال موكب او را قرارداد خاطر انور فرمودند. باحضار عساكر نصرة مآثر و اجتماع جنود فیروزی ذخایر فرمان دادند و امر قضا نمون بعهده كارگزاران دولت ابد مقرون بعز نفاذ مشحون شد كه: خیام همایون و سراپرده‌های سپهرنمون را بفضای هامون بر پا و همدوش چرخ والا نمایند و خود بدولت و اقبال در ساعتی قرین سعادت و طالعی خالی از شوایب نحوست بظاهر شهر نقل مكان فرمودند. در اندك زمانی سرخیلان و سركردگان سپاه بجمعیت و اتفاق در كمال آراستگی اسباب و انتظام یراق باستان سپهر رواق
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 326
خدیو آفاق جمع گردیدند. در آن وقت كه خارج شهر مطار عقابان زرین‌بال و مسیر اعلام ظفرپرور و آشیان همای فرخنده سیر رایات نصرة همسر بود بعرض رسید كه: موكب جلال آقا محمد خان از چمن گندمان بجانب دار الملك طهران نهضت و بسوی مقر دولت رجعت نموده، آن حضرت را غنچه تسخیر مملكت كرمان از شاخسار خاطر شكفته، سفر عراق را مبدل بیساق كرمان نموده، عنان اشهب عزیمت را بدان جانب مصروف داشتند. در هنگامی كه موكب عظمت مشرف بر حركت بود رضا قلی خان قاجار برادر جناب آقا محمد خان از دولت برادر روگردان و دست توسل بدامان مرحمت و سرپنجه تشبث بذیل مروت و حمیت این داور دارا شكوه زده، روی امید بسوی آن درگاه كه پناه عرب و عجم و ملجاء ترك و دیلمست نهاده، در سفر مزبور بشرف همراهی موكب منصور تباهی یافته. القصه چون نواحی كرمان معسكر كواكب حشر را مقر و حوالی آنكشور روح‌پرور مضرب خیام غازیان جلالت اثر و محل نزول خیول دارای جم چاكر گردید اعزه و اعیان قراء و امصار و كلانتران و كدخدایان اطراف و اقطار آن ملك جنت آثار از غایت اشتیاق باكتحال غبار سهم سمند گردون مانند از هرطرف و هرسوی از خانه و كوی بیرون شتافته و فیض زیارت آستان سعادت پاسبان دریافته، پیر و برنا بنده‌آسای با روی نیاز بجهة سای ساحت عبودیت و بندگی و ماشی طریق خدمت و سرافكندگی گردیدند. همگی مورد انواع عنایت دارای خورشید رایت شدند. لیكن اهل قلعه كرمان بسبب بعضی خیالات باطل و اندیشهای لاطایل ابواب شهر را مانند درهای بخت و سعادت بر روی خود بسته، تكیه‌بند بدیوار حصار نهاده، باعلان كلمه عصیان مبادرت جستند. نواب جهانبانی سپاه نصرة مبانی را بمحاصره قلعگیان مأمور و راه عبور و مرور را بروی حصاریان مسدود فرمودند. اهالی كرمان چون غازیان نصرة هم‌عنان را در امر محاصره و سد معابر ساعی دیدند شیخ الاسلام و قاضی شهر را بركاب نواب فیروزی مآب
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 327
فرستاده، استدعا نمودند كه: چنانچه حضرت سكندر حشمت ترك مخاصمت و رفع مناقشت فرمایند و طریق مروت و مرحمت را كه شیوه این سلسله علیه معدلت خصلتست نسبت باین بیچارگان عذرخواه و مشتی حقیر بی‌گناه باز نمایند مبلغ بیست هزار تومان برسم پیشكش ایفاد حضور مرحمت‌پرور و من بعد اولیای دولت ابد مدت را بنده و چاكر و امنای سركار را از دل و جان فرمان‌بر خواهیم بود.
خدیو منصور از غایت غرور بسخنان ایشان التفات نفرمود. مسئول آنها را بسمع قبول نشنود. فرمودند كه: تا میرزا ابو الحسن بیگلر- بیگی و عمال و كدخدایان شهر قدم‌فرسای سرای اعتذار نگردند و طریق آستان مروت بنیان را بپای استغفار نپیمایند شیران قلعه‌گیر و پلنگان هژبر نظیر را از امر محاصره ممنوع و غبار فتنه و آشوب را مرفوع نخواهیم فرمود، بهر جهة چون ایام محاصره بطول انجامید هنگام زمستان و تراوش برف و باران دررسید و شدت سرما و برودت هوا بجائی كشید كه چنانچه لحاف سنجابی خاكستر از دوش اخگر افتادی از تاب سرما انگشت سیاه گشتی و اگر شراری از شعله‌ای جدائی نمودی در دم دانه ژاله گردیدی. آتش از بیم سرما در درون حصار سنگ و آهن متواری و پنجه خورشید عالم‌سوز از شدت شتا چون ید مفلوج از حركت عاری شد. شب و روز پرویزن سحاب آرد می‌بیخت و علی الدوام سوهان موج هوا براده بر زمین می‌ریخت.
سطح زمین تخته‌ای از عاج شدروی هوا دكه حلاج شد بهرجهة نه مرغ هوا را در اغبر زمین یارای پریدن و نه وحشی صحرا را مجال آرمیدن و توانائی چریدن بود. چون سیورسات غازیان از سمت الكای فارس حمل‌ونقل اردوی گردون اساس می گردید در آن وقت از باب انبوهی برف در طرق و شوارع دیگر سیورسات ممكن حمل نبود و بدان جهة آذوقه اهل اردو روی بنقصان نهاده، بنابرآن حضرت گیتی‌ستان مراجعت بصوب شیراز را بر توقف آن حدود رجحان دادند و فوجی از بهادران پلنگ ستیز را باتفاق امیر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 328
شرف الدین خان ولد محمد حسین خان سیستانی در قلعه شهر نهادند و عنان یكران عزیمت را بسوی دار الملك شیراز گشادند. سوانحی كه درین سال بتقدیر قادر ذو الجلال سانح گردید از آن جمله كشته شدن جعفر قلیخان قاجارست. توضیح این مقال آنست كه: قبل از آنكه اولیای دولت آقا محمد خان را دست تصرف بدامان مملكت عراق برسد سمنان را بجناب علیقلی خان و بسطام را بجعفر قلی خان برادران خویش بطریق اقطاع واگذاردند. مشار الیهما نیز هریك ولایت متعلقه خود را مأمن نموده، كوچ و بنه و خانوار عملجات خود را در آنجا سكنی داده، چون سفری اتفاق افتادی یا آنكه دشمنی بجانب ایشان عنان دادی و گشادی هریك از مسكن خویش حركت و در موكب برادر اكبر حاضر می‌گردیدند و با یكدیگر با كمال صداقت طریق اخوت و راه و رسم فتوت مسلوك می‌داشتند، تا آنكه بدستیاری و مددگاری برادران ساحت دلگشای عراق ضمیمه متصرفات او گردید. جناب علیقلی خان را سرداری عراق و جعفر قلی خان را ایالت اصفهان دادند. جعفر قلی خان مدت دو سال لوای حكمرانی و فرمانروائی در دار السلطنه مزبور برافراشت.
بعد از آنكه اساس دولت آقا محمد خان استحكام كلی پذیرفت و گلزارش در شاخسار حصول امانی و آمال شكفت جعفر قلی خان از ایالت اصفهان و امارت آن خطه بهشت‌نشان معزول و انواع بی‌التفاتی نسبت بمشار الیه معمول داشتند. او را نازشی بخاطر رسید و خویشتن را بقصبه بسطام كشید و راستی از همراهی موكب برادر تقاعد ورزید.
این مسئله را حوصله سلطنت و غرور دولت برنتافته، در اوقاتی كه در چمن گندمان بودند علیقلی خان را مأمور بلرستان فیلی و تمشیت مهام خوزستان ساخت و خود بجانب مقر دولت شتافته و در آنجا بتدبیرات و مواعید چند جعفر قلی خان را بطهران آوردند و درخت وجودش را بتیشه غرور و دهره غیرت از پای انداخته و بعد بچاره كار جناب علیقلی خان پرداخته، او را بحضور طلب داشته، در هنگامی كه محال جایدرمن محال لرستان مضرب خیام جلالت آستانش بود از وقوع
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 329
واقعه برادر مستحضر گردید. از آنجا كه خان معظم له خداوند عقل و فرهنگ و در هیچ‌گاه از گلشن خاطرش نهال مخالفت برادر سر نزد و در گلبن ضمیرش غنچه نفاق نشكفته بود بی‌مضایقه باوجود استعداد كلی رخ بجانب دار الملك طهران نموده، بعد از ورود بآن حدود و دیدن برادر فی‌مابین عهد و چند بسوگند مؤكد گردیده، روانه الكای سمنان شدند.

در بیان سال میمنت اشتمال تنگوزئیل مطابق سنه هزار و دویست و پنج هجری‌

اشاره

در عشر وسط شهر رجب المرجب خورشید عالم‌سوز و قهرمان این كاخ فیروز پس از هلاك جدی فلك و كباب نمودن سمك بمحنت سرای حمل خرامیده و نوروز غم‌اندوز چون شب فراق و شام عاشقان مشتاق در رسیده، و هنگام جوش و خروش طایران بوستان و ناله و افغان بی‌نوایان گلستان گردید. چگونه بهاری كه از شكوفه و ازهارش رنگ و بوی بی‌وفائی پیدا و چه نوروزی كه از گل رعنایش شیوه دوروئی هویدا؟ شقایقش را خنجر برگ خلاف بكندن چشم نرگس تیز و نرگسش مانند چشم فتان تركان خونریز فتنه‌انگیز. سبوی غنچه‌اش مملو باده پرخمار ناشادی و پیاله لاله‌اش لبریز شراب ناخوش‌گوار نامرادی. بنفشه را جامه كبود سوكواری در بر و زنبقش را دشنه برهنه بی‌رحمی بر كمر. سوسنش را زبان تنگ‌خوئی بآزردن دل سوختگان باز و چنارش را دست تطاول بتاراج اسباب تجمل نوباوگان خاندان بستان دراز. گیسوی سنبلش مانند اوضاع اهل زمانه پریشان و نغمه بلبلش چون فریاد بوم شوم كاهنده دل و جان. سرو گردن فرازش چو بالا بلندان بی‌رحم دل بعاشق‌كشی دلیر و نسیمش مانند صرصر عناد بنیادكن اساس هستی برنا و پیر و هوایش نمونه‌ای از دركات بأس المسیر. نهالش را بجز میوه تلخ‌كامی ثمری و شجرش را سوای ثمر ناكامی بار و بری نه. در زیر هرگل برگش هزار خار حسرت نهفته و بر روی هربرگ سبزش صد مار جعفری خفته.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 330
صباحش چون شام هجران سیاه و شامش مانند صبح ناامیدی جانكاه.
بهارش گل ناآشنائی را گلشن و رنگ و بوی بی‌وفائی را نشمین.
فضایش ناسخ آئین یاری و هوایش خصم جان دوستاری. از چشمه چشم سحابش بعوض قطره باران خون می‌چكید و از پستان دایه ابر بهاری و مرضعه سحاب بهاریش طفلان رضیع گلستان و شیرخوارگان خاندان بستان بجای شیر نیسان جز خونابه الم نمی‌مكید. بلبل بی‌نوا چون ماتمیان سوخته‌دل روز و شب در فغان و شیون و چكاوك بی‌برگ و نوا مانند نوحه‌گران تعزیت‌سرای ماتم هم‌آواز زاغ و زغن.
گویا كه گلشن از مستوری عالم غیب خبر داشت كه یك روز لبش بخنده شادمانی نشكفت و همانا كه بلبلش از ظهور حوادث زمانه غدار مطلع بود كه بقانون كامرانی دمی سرود نگفت.
درین بهار گلی بر مراد كس نشكفت‌بهای‌های نشستند تا بهار دگر نواب جهانبانی در عمارات مباركات فیض مبانی بسط بساط كامرانی فرموده، قفل از در گنجینه و بند از ابواب مخازن سخا و نعم بدست احسان گشوده، جیب و كنار خاصان درگاه را از نقود كامل عبارت غیرت گلزار نعیم و برو دوش سران سپاه را از بوارق خلعت‌های فاخر رشك گلزار ابراهیم فرمودند. بعد از انقضای جشن نوروزی این جهانبان كشور فیروزی بفكر بساق عراق و بقلع مواد فتنه‌جویان سراپا نفاق افتاده، بتهیه اسباب سفر و سرانجام سراپرده و چادر و تدارك گرز و مغفر و تیغ و خنجر و اجتماع سپاه و لشكر پرداختند. تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه متن 330 در بیان اعراض مرتضی قلی خان و مصطفی قلی خان از جانب آقا محمد خان و توجه بجناب شیخ ویس خان و مراجعت آنها ثانیا ..... ص : 330

در بیان اعراض مرتضی قلی خان و مصطفی قلی خان از جانب آقا محمد خان و توجه بجناب شیخ ویس خان و مراجعت آنها ثانیا

بلبل خوش‌بیان قلم بدایع‌نگار در گلزار اوراق بدین‌گونه نغمه‌سرا می‌گردد كه: مرتضی قلی خان و مصطفی خان برادران جناب آقا محمد خان در هنگامی كه الكای مازندران مضرب خیام تسلط شیخ ویس خان می‌بود از سوء رفتار برادر بتنگ و از دار المؤمنین استراباد بجانب اردوی شیخ ویس خان عزیمت و آهنگ نموده، دست تشبث
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 331
بذیل دولت علی مراد خان زدند. وكلای آن دولت مقدمشان را گرامی و خاطرشان را از انواع نوازشات قرین شادكامی ساختند، تا آنكه بنحو قصه‌پردازی قلم اعجاز رقم مورخ تاریخ شیخ ویس خان را شكست افتاده، از بلده ساری بجانب دار الملك طهران كه در آن هنگام دار السلطنه پدرش بود عنان ادهم عزیمت بگشاد. مشار الیهما نیز متعاقب شیخ ویس خان روی باردوی علی مراد خان نهادند. بعد از آنكه علی مراد خان را دست اجل گریبان و قضای مستعجل او را از بلده طهران بجانب دار السلطنه اصفهان كشید آن دو برادر عازم گیلان و مصطفی قلی خان بعد از چندی حسب الصلاح برادر روی نیاز بدولت جناب آقا محمد خان آورید و ابواب مسكنت و ضراعت و دروب عجز و استكانت را بمقالید اظهار عبودیت و بندگی و مفاتیح ابراز فروتنی و سرافكندگی گشاده، باعتقاد خویش در ظل حمایت برادر جفااندیش غنوده، عاقبت نهال تضرعش در جویبار خاطر برادر ثمری و دوحه تخضیع و تخشیعش در سرابوستان دل‌جور مایلش بار و بری نداد. دیده‌اش از نشتر ستم آن جفاجو و جهان بینش از گزلك عناد آن تندخو بی‌نور و از وصال شاهد بینائی مهجور گردید.
مرتضی قلی خان چون برادر بی‌مهر را در عین ناخوشی قاصد جان و در ظاهر و باطن از خود بدگمان دید خویشتن را بكنف حمایت هدایت الله خان والی گیلان كشید و در ساحت آن كشور باطمینان خاطر آرمید. بعد از آنكه دست قضای مستعجل باستره اجل نقش وجود هدایت الله خان را از صفحه هستی سترد و تندباد فنا اوراق دفتر زندگانیش را بسوی نزهت‌سرای عدم برد دار المرز رشت و حوالی و حواشی آن ملك مینو سرشت ضمیمه ولایت محروسه جناب آقا محمد خان گردید مرتضی قلی خان خود را بمیان طوالش انداخته، علم مخالفت در آن ولایت برافراخت و هرساله جمعی را با خود متفق و خرمن زندگانی رشتیان بی‌نوا را از شعله خانمان‌سوز نهب و غارت محترق و امنای دولت آقا محمد خان هرحاكمی كه با لشكر و سپاه بآن ولایت می‌فرستادند
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 332
متفرق می‌ساخت. وكلای آن سركار درین سال تفریق شیرازه جمعیت و افساد و تحریق اوراق خود سری و استبداد او را مكنون ضمیر خویش كرده، لیكن از جانب این جهانبان معدلت‌كیش خاطرشان در تشویش می‌بود و از طرف دارای جم اساس پیوسته در هراس و ضمیرشان در وسواس و دمی بآرام دل در هیچ مجلس و محفل نمی‌غنودند. بنابر آن بابا خان برادرزاده خود را با فوجی از دلاوران رستم‌قتال و بهادران ستبربازوی قوی‌چنگال و اسباب جاه و جلال مأمور بمحافظت و محارست در دار السلطنه اصفهان و خود از دار الملك طهران رافع رایات عز و شان و چمن‌گوران دشت را مخیم خیام جلالت بنیان ساختند و چهار پنج یوم در چمن مزبور بجهة اجماع لشكر و فراهم آمدن حشم و حشر لنگرافكن زورق توقف گردیدند. چون اهالی ماسوله با مرتضی قلی خان در باطن سازگار و جنابش را از جان و دل خریدار و بآن جهت در آن سركار تنبیه و تأدیب را سزاوار و شایسته هزارگونه ایذاء و آزار بودند وكلای آن دولت گوشمال آن جماعت را مركوز خاطر و بعلت ضیق معابر و تنگی راه بردن سوار متعذر بود سواره سپاه و بنه و اسباب اردوی جلالت دستگاه در موكب جناب علیقلی خان از طریق خمسه روانه دار الارشاد اردبیل و تفنگچیان مازندرانی را كه در كوه گردی و جنگل‌نوردی بی‌بدیل می‌باشند برداشته، شوامخ كوه و كتل و معابر مشحون بدرخت و جنگل و شوارع پرخلاب و وحل را بپای عاجل پیموده، آنها را تنبیه كامل، از راه طارم روانه خلخال و باردوی جناب علیقلی خان الحاق و اتصال یافتند.

در بیان تسخیر نمودن آقا محمد خان ولایات این جانب رود ارس را و مراجعت بطهران‌

علم میمنت پرچم قلم در فضای آذربایجان صفحه و اوراق بدین سیاق شقه‌گشا می‌گردد كه: ایل شقاقی از جمله ایلات مشهور آذربایجان و نشیمن ایشان در سراب و گرمرود من توابع دار السلطنه تبریز و بعد از وفات خاقان علیین مكان وكیل تا این زمان طوق فرمانبرداری
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 333
احدی از ارباب شوكت و استیلاء را بر گردن ننهاده و اكثر اوقات اذیت و اضرار آن طایفه بمترددین آن دیار می‌رسید. درین وقت صادق خان شقاقی سركرده آنها نیز بدار السلطنه تبریز استیلا یافته، خداوردی خان ولد نجفقلی خان دنبلی بیگلر بیگی آن ولایت را مقتول و انواع ظلم و بیداد و اصناف جور و عناد درباره اهالی آنجا معمول می‌داشت و همگی بیگلر بیگیان و حكام ولایت آذربایجان كه هریك در ظاهر صاحب اساسی ملوكانه و خداوند دستگاه خسروانه بودند از بیدادش بجان و از فتنه و فسادش بامان آمده، از آنجا كه با یك‌دیگر پیماینده طریق نفاق و مشام خاطرشان از هم استشمام رایحه اتفاق ننموده، هیچ‌یك از آن امرای باوقار درصدد چاره كار و در مقام رفع اذیت و اضرار او برنمی‌آمدند درین هنگام وكلای دولت آقا محمد خان چنگال شاهین همت را باصطباد مشار الیه تیز و توسن عزیمت را بجانب الوس او سبك‌خیز ساخته. صادق خان چون از ورود مواكب جلال آقا محمد خان بنواحی طارم و خلخال اطلاع حاصل و آن جناب را بتخریب بنیان جلال و هدم اساس قیل و قال خود بكلی مایل و از اهالی تبریز نیز بنابر سوء رفتار خود بسیار متوحش و متزلزل بود از دار السلطنه مزبور با جمعی كه داشت روزی عزیمت بجانب سراب نهاد. جناب آقا محمد خان بانهای منهیان از ورود مشار الیه بمحل مزبور مطلع گردید. با سواره سپاه پانزده فرسنگ راه را در یك شب و روز پیموده، وقتی بمقصد رسیدند كه آن جماعت از تلاطم آن بحر پهناور مخبر و با خانوار خود بولایت آذربایجان منتشر گردیده بودند. پس آنجناب قلعه سراب را موج سراب و نقش بر آب ساخته، از آنجا روانه دار الارشاد اردبیل و چند یوم توقف و بجانب طوالش نقل و تحویل و منزلی موسوم بدریغ مضرب خیام غازیان فولاد خنجر الماس تیغ گردید. یك روز بعد از ورود بآن حدود تمامی تفنگچیان عراقی و مازندرانی بسركردگی جان محمد خان دولوی قاجار یوخاری‌باش بتنبیه طوالش مأمور و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 334
ده دوازده یوم در منزل مزبور متوقف. لیكن مأمورین با شاهد فتح متألف نگردیده، بی‌نحج مرام مراجعت باردوی با احتشام نمودند.
در خلال آن حال عرایض متواتر از مصطفی قلی خان ولد كاظم خان قراجه داغی رسید، مشعر برآنكه: هرگاه موكب والا مرحله پیمای صوب قراجه‌داغ و اعلام جلالت انتما بجانب این دیار فلك‌سا گردد این دولت‌خواه متعهدست كه فتح ممالك آذربایجان با سهل وجهی میسر و عروس این مملكت اولیای دولت را بنیكوترین صورتی در برابر آید. امنای آن سركار چون مینای وجود امرای آن كشور را از صهبای پرخمار نفاق لبریز و جملگی را با یك‌دیگر در مقام ستیز و آویز دیدند شمشیر جلادت را بافتتاح ابواب آن مملكت تیز و بجانب محال قراجه‌داغ تكاورانگیز و از راه اهر و مشكین غریو كوس عزیمت را بسوی چمن‌اشكیز بجهة ستیز بذروره سپهر هفتمین رسانیدند. چون چمن مزبور اردوی جلالت را مقر و خیام عظمت را مخیم گردید ارقام تعدده ببیگلر بیگیان و حكام و ارباب آن دیار قلمی و همگی را بحضور احضار نمودند. امرای آنطرف رود ارس ماشی طریق فرمانبری گردیدند. از آن جمله حسینقلی خان دنبلی ولد محمد خان حاكم خوی و سلیمانخان و كلبعلی خان حاكم نخجوان و قاسم خان برادر محمد قلی خان افشار بیگلر بیگی ارومی و احمد خان حاكم مراغه و عظما و رؤسا و اعیان دار السلطنه تبریز در چمن مزبور وارد حضور و خدمتش را طوعا و كرها مایل و بار ناهموار ایصال خراج و تمغا و باج را حامل گردیدند. چون محمد قلی خان بیگلر بیگی ارومی را وكلای سركار احضار و مشار الیه برادر را بعوض خویش روانه معسكر جلالت كیش ساخته بود بنابرآن قاسم خان را كه با برادر راه‌نورد طریق عناد می‌بود بیگلر بیگی ارومی و یكی از رؤسای قاجار را بجهة استقلال مشار الیه در اشغال محمد قلی خان با دو هزار سوار همراه نمودند. محمد قلی خان مقاومت در برابر سپاه قاجار را بعلت نفاق ایل افشار در قوه خود ندیده،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 335
خویش را بقلعه‌ای كه رأس الحد خاك ارومی و طایفه بلباس و حكاری و ساوچبلاغ مكریست كشیده، بعد از چند یوم بی‌آنكه از جانب اخوی زوری و در امر خود قصوری و فتوری مشاهده نماید سر مخالفت را بركنار انداخته، روی مطاوعت باردوی كیوان شكوه نهاده. مختصر كلام: وكلای دولت با احتشام تبریز را بعلاوه خوی و سلماس بحسین قلی خان دنبلی واگذاشتند و مهام كوچك و بزرگ تاجیك و ترك چه مخالف و چه مؤالف را بقدر امكان انتظام داده، بنابر صلاح وقت بولایات آنطرف رود ارس نپرداخته، بعد از اول میزان قانون حركت و نهضت را ساز و لوای منصوری را باوج فلك و نوای نای عزیمت را بگوش ملك دمساز و شقهای زرتار اعلام همایون را بهزاز باد صبا مانند عشاق پرسوز و گداز بناله‌خیزی و شورانگیزی آغاز و خروش كوس روئین پرده در گوش ساكنین اصفهان و حجاز و نعره گوركه آهنین زلزله‌افكن بنیان طاقت و توان متوطنین نیشابور و شیراز گردیده، از راه راست اعنی پنجگاه خمسه عراق روانه دار الملك طهران شدند.

در بیان سوانح غم‌فزای محنت پیرای و سایر وقایعی كه در آن زمان حادث گردید

اول فصل خزان و آغاز برگ‌ریزی رزان و هنگام سردی هوا و زمان تهاجم لشكر سرما و اوان برودت كوه و صحرا و رسیدن بهمن و سریان زاغ و زغن كه از جانب شهریار ربیع مستحفظ قلعه گلشن و مأمور بحراست نوباوگان خاندان چمن بودند عهد سلطان گل و پیمانه پیمان قهرمان سنبل را شكسته و ابواب حصن حصین بوستان و دروب قلعه متین گلستان را بروی عندلیبان كهن آشیان بستند. در صحن چمن‌اندام پریر خان سوری و سمن و در ساحت گلزار قامت زیباقدان شقایق و گلنار كه پروردگان سلطان نامیه بودند در خون كشیدند و بساط با انبساط جلالت لشكرآرای اردی‌بهشت را كه در عرصه بستان و كشت چیده بود برچیدند. شیرازه جمعیت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 336
اوراق گلهای باغ و ورقهای رنگارنگ لالهای دشت و راغ از تندباد خزانی از یكدیگر گسیخت. باغبان سفله‌خوی حصاربند گلستان با سپهدار زمستان همداستان گردید. آشیان بلبل بی‌نوا را از اوج شاخسار گلزار بدست بی‌شرمی فروریخته، لشكر بی‌پا و سر شباط دست تطاول باسباب تجمل لاله و گل و ورقهای تمول نرگس و سنبل دراز و یغماگران ثلوج و امطار پیرایه شوكت شهریار فریدون‌فر فروردین را تاراج و عرصه گلستان و فضای باغ و بستان را ببرگی محتاج ساخته، بنفشه بسوك نازك نهالان بستان لباس سوكواری در بر و گلبن كلاه شكوفه از سر بینداخت. لاله را داغ حسرت در دل ماند و سرو را پای حیرت در گل. بوم شوم و جغد میشوم در آشیان مرغان بستان نغمه‌سرا و زاغ و زغن در عرصه گلشن چمن پیرا گشتند.
درآمد باد غارتگر بتاراج‌گلستان را ببرگی كرد محتاج ***
ز بسكه خیل خزان در چمن همی تازندبماند چهره آبی نهان بزیر غبار
ز گیسوئی كه چمن را بهار بافته بودنه رنگ ماند و نه بوی و نه پود ماند و نه تار القصه: نواب جهانبانی یساق عراق را عازم و سفر اصفهان را جازم گردیدند و در دار الملك شیراز شقه‌گشای الویه ظفر طراز و با دبدبه خاقانی و دستگاه سلیمانی محال سمیرم را بپای تكاوران مشكین كاكل عنبرین دم و اقدام آهوان خیزران قلم آهنین سم پیمودند و در آن محال قبه بارگاه با قرص آفتاب و ماه برابر نمودند و مهچه علم را چون مهر بر سپهر اخضر سودند. در آنوقت بابا خان در چمن گندمان نصب خیام اقامت داشتد. بمحض استماع اعلام نهضت را بجانب قصبه قمشه برافراشته، حضرت جهانبانی دو یوم در منزل مزبور توقف و مكنون ضمیر خیراندیش این بود كه فردای آنروز حركت كرده روانه قمشه گردند. هنگام شام كه زمانه لباس سیاه سوكواری در بر و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 337
فلك كلاه خورشید از سرانداخت و سرشك انجم بر دامن این نیلی طارم ریخت و سپاه اختران سراپرده سپهر مزور از گلوله پرشرر بنیاد آتش‌بازی و شراره‌ریزی و تیراندازی نهادند جماعت وخیم العاقبه فارسی و شیرازی و طایفه شومیه نانكلی و مافی در آن شب تار چشم از حقوق دیرینه و دیده از نعمتهای پیشنیه این خسرو جم‌اقتدار پوشیده، چون هاله در اطراف ماه دور سراپرده و خرگان را محیط و بانداختن تفنگ ورمی سهام جانسوز گلوله هزیمت و آهنگ و بسیط خاك و بساط این تیره مغاك را از اشتعال نوایر جنگ همگون و همرنگ اطلس گلنار فرنگ ساخته، عرصه جهان مظلم از شعله‌افروزی شهاب پرتاب گلوله آتش‌فشان مانند روز روشن و فضای دشت و در و ساحت اغبر از لالهای احمر شراره و شرر رشك گلزار و گلشن گردید.
و ابر آتش‌بار دود و دخان بنیاد باریدن ژاله بلا و آغاز طراوش قطرات امطار و غابر مزرع ثبات امیر و وزیر و كشت‌زار قرار برنا و پیر نهاد. نواب جهانبانی هرچند جهد نمودند كه بآب تدبیر یا آتش دم شمشیر مسكن نوایر فتن و فتور و منطقی شعله شر و شور یا خرمن‌سوز اشرار شرارت‌اندوز گردد مفید نیفتاد و از آنجا كه تدبیر مخالف تقدیر حضرت قادر و مغایر مشیت خالق افلاك و عناصر بود بسرانگشت سعی و اهتمام این شهریار جم غلام عقده از رشته انعقاد این گیر و دار نتوانست گشاد. بالاخره جمعی كثیر و فوجی غفیر با تیغهای تیز و خنجرهای خونریز روی بی‌شرمی بجانب سراپرده خسرو اسفندیار رزم رستم ستیز نهادند. حضرت كسری معدلت چون اوضاع را دگرگون و بخت را واژگون و آن قوم ملعون را تشنه خون دیدند پای جلادت بركاب اشقر عزیمت نهاده، سفینه وجود مسعود را ببادبانی حفظ حضرت معبود از آن دریای پرآتش بساحل نجات كشیدند. اهل اردو در آن شب داج مال و اموال یكدیگر را تاراج و دست بنهب و غارت باسباب هرغنی و محتاج گشاده، بعضی سوار و برخی پیاده تخته‌پاره وجود خویش را از آن قلزم مواج بركنار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 338
رسانیدند. هریك بطرفی روی نهادند و عنان عزیمت بجانب مأمنی گشادند. این حضرت از خارج اردو عنان‌كش رخش عزیمت گردیده غلامان درگاه و خاصان آستان آسمان جاه و بعضی از سركردگان سپاه كه درین واقعه بی‌گناه بودند مانند پروانه پیرامن این شمع انجمن خسروانه جمع و روی عزیمت بجانب دار الملك شیراز نهاده. بر آگاه دلان عالم صورت واضح و بر خرده‌گیران جهان معانی لایح خواهد بود كه: شغل خطیر سلطنت و فرمانروائی و منصب جلیل خسروی و دارائی بمفاد «تُؤْتِی الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ» در ید قدرت «یَفْعَلُ اللَّهُ ما یَشاءُ» و تغییر و تبدیل آن بمضمون «تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ» بمشیت خالق ارضی و سما موقوفست. بسرپنجه سعی مخلوق امری كه تعلق خالق جزو وكل بوقوع آن قرار گرفت بموجب «تحكم ما یرید» از پرده خفا و جلباب اختفا ظهور و برحسب «اذا اراد الله شیئا هیئی اسبابه» اسباب آن بدستیاری كاركنان قضا و قدر مهیا و میسور می‌گردد. تدابیر مدبران دهر و افكار صایبه عقلای هرشهر و كشور بمنع تیغ و رفع تیر تقدیر حی قدیر توانا نمی‌توانند بود و انامل اجتهاد و سرانگشت بشر گره از رشته خیر و شر و عقده از سلك نفع و ضرر نمی‌تواند گشود. «العبد یدبر و الله یقدر». وقوع این واقعه و سنوح این سانحه را بر خردی سال و كم‌تجربگی این هزبر بی‌همال محول نباید داشت، زیرا كه تا چرخ جفاكار برحسب تقدیر كردگار بر مرادش گردش می‌نمود قانون مملكت‌داری و رعیت‌پروریش سرمشق جمیع سلاطین صاحب تمكین و از رزانت فكر و اصابت رای ناسخ تدبیر مدیران و از اشاعت گفتار و اذاقت كردار محسود حكمای یونان زمین بود و انامل فیض شامل افكار صایبش گره از رشته روز و شب می‌توانست گشود و از سهم اسهام قهرش نسر طایر را پیوسته در آشیان چرخ شتابنده دل پر از بیم و از بیم سنان جان ستانش سماك رامح را در جولانگاه گردون گردنده بركف سر تسلیم. از هیبت شیر علمش شیر سپهر در هراس و از صولت شمشیرش دلهای پادشاهان در وسواس. شرفات قصر جلالش بر عرفات
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 339
ایوان فلك مشرف و كنگره كاخ عظمتش با كنگره چرخ متألف. حاتم و معن را در پیش گدایان درش دست در یوزه دراز و فضل و جعفر را بر آستان در یوزه‌گران آستانش سر نیاز. وقتی كه چرخ فتنه‌جو كج روی آغاز و سپهر سفله‌خو قانون مخالفت‌ساز نماید از مشتی خاك چه برمی‌آید؟.
عنان اختیار مملكتی كه پایتخت دولت و مقر جلالت باندك غفلتی بدست حرامزاده لولی حسب یهودی نسبی می‌دهند كه با ولی نعمت خود این‌گونه رفتار نماید. بیان اعتبار این حادثه كبری و سنوح این سانحه عظمی اینست كه: حاجی ابراهیم شیرازی ولد حاجی هاشم یهودی الاصل جدید الاسلام كه در عهد دولت خاقان گیتی‌ستان وكیل در میان امثال و اقران ذلیل و مشغول پاكاری محله‌ای از محلات حیدری خانه شیراز و در ایام تسلط نواب غفران مآب بیگلر بیگی نظر بصدور بعضی خدمات جزوی كدخدائی كل حیدری خانه باو تعلق یافته و بآن جهت بر سایر امثال و اقران تفوق بهم رسانید. بعد از آنكه علی مراد خان زند بنحوی كه مورخ تاریخ چگونگی آنرا مدون و بذكر آن پرداخت قلعه شیراز را مسخر و دست شوكتش بنیادكن معموره آن بوم و برگردید بعضی اشرار آن كشور و فسادپیشگان از صلاح بی‌خبر را كه وجود نابودشان مضر ملك و دیار و دولت موجودشان شورانگیز روزگار بود بخروج از قلعه شیراز فرمان داد، از آن جمله حاجی یهودی طینت نمرود طبیعت را نظر بشرارت ذاتی و خباثت جبلی كه در آب و گلش مخمر بود هم سلك سایر مخرجین و با كوچ و خانه و برادران دیوانه‌اش مأمور بدار السلطنه اصفهان نموده، در مدت حیات علی مراد خان چون سال‌خورده‌ای پرده‌نشین جلباب خفا و خلوت گزین پرده اختفا می‌بود، لیكن عوراتش بعادت دیرینه رسوم ایام شنبه را پیشه ساخته و چادر عصمت را از سرانداخته، علم بی‌عفتی را بر فراز بام خانه آن نمرود برافراختند و غریو كوس بی‌ناموسی را بفلك آبنوس و آواز طبل بی‌عصمتی را بذروه چرخ سندروس
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 340
و خروش نفیر بی‌حیائی را بمسامع سكان روم و روس رسانیده، درب خانه آن دیوث را بر روی اقاصی و ادانی و الواط شراب‌خوار میدانی گشاده، صلای عام و ندای شراب مدام با شاهدان گل‌اندام درداده، بدان مایحتاج حاجی مشار الیه مهیا و آماده می‌ساختند. بازار فیوج از كثرت مشتری رواج و او را بدان رفع احتیاج می‌شد. دیگر از اوصاف حمیده سلسله علیه اینست كه: بعد از آنكه امنای دولت آقا محمد خان قلعه شیراز را تصرف نمودند همشیره‌زاده حاجی كه بقول ایشان باكره بود از خانه آن مردود مفقود، بعد از ده یوم او را در خانه جان محمد خان قاجار پیدا نمودند. مشخص گردید كه بخانه مشار الیه رفته. چنان نموده بود كه: من دختری هستم بی‌پدر و مادر و بغایت محتاج شوهر. مشار الیه او را بعقد منقطعه درآورده، متصرف گردیده. چون وكلای سركار آقا محمد خان از كیفیت آن امر مطلع شدند او را گرفته، بدست حاجی مزبور سپردند. حاجی بیچاره از وقوع آن واقعه بكلی پریشان‌دل و از سنوح آن سانحه بغایت متزلزل و از اندیشه ننگ و ناموس بفكر پردگیان عصمت مأنوس حرم‌سرای جلال و ماهرویان حریم عصمت و اقبال افتاده، ابواب مصلحت و مشورت باصلاح‌اندیشان قدیم بدست غیرت و حمیت گشاده، از ایشان صلاح‌جو گردید و بزبان در پاش لئالی این كلمات غیرت‌انگیز را برشته بیان كشیدند كه: الحمد لله این مقدمه با حسن وجهی گذشت و ننگ آن دامن‌گیر ما نگشت و كارمان برسوائی و بدنامی نكشید.
باید چاره اندیشید و بمحافظت سایر پوشیده رویان قصر عز و شان كوشید، كه مبادا امری حادث و رسوائی این سلسله جلیله را باعث گردد. صلاح اندیشان مصلحت در آن دیدند كه در مدت توقف اردو كه اندك ننگ و عاری ضرورست باید همگی را دربند نموده و خود را از بند بد نامی و قید رسوائی گشود. حاجی صاحب ناموس حسب الصلاح امنای دولت‌خواه پریچهرگان سروقد و صنوبرقامتان گلبار خد را محبوس و عرصه بندخانه را از مقدمشان رشك حجله عروس و رندان قدح
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 341
پیما را از وصال آن دلبران ماه‌سیما مأیوس نمودند. لیلی و شانی كه هریك را هزار مجنون دربند جعد مشكین بودی سلسله جفایشان برپا بستند. گل‌عذارانی كه هرروز در چمنی با چو منی چمان و از غایت جود و كرم كام‌ده پیر و جوان و دستگیر هرفقیر و ناتوان می‌نمودند در كنج زندان ستم نشانیده و ساقها و ساعدهای بلورینشان را كه پیوسته طراز دوش و دو شاخه گردن شاهدبازان جرعه‌نوش بودی از زنجیر جور و بیداد خسته. بلبلان گلستان‌آرائی كه هرروز از اطراف شاخی آشیانه تازه ساختی و در آن آشیانه طرح آشنائی با گلرخی انداختی بال و پرشان را بسنگ بی‌مروتی درهم شكستی.
شواهق این طائفه عفت انصاف نه آنقدر ارتفاع دارد كه سیمرغ قوی بال فكر و خیال بذروه اظهار و اشعار یكی از هزاران تواند پرید و با دیده وهم تیزبین قله قاف توضیح و تبیین آنرا بنور یقین تواند دید.
شاهین خیال بجناج افكار صادقه و بقوت شهپر سرعت انتقال در هوای مقال عشری از اعشار بی‌پر و بال و زبان قلم در تقریر اندكی از بسیار آن ابكم ولالست. هرچند طایران آفاق گرد اوهام در فضای بیان آن بال پرواز می‌گشایند در مطار مختصری از مطول آن نمی‌توانند رسید.
پای كمیت قلم و قدم ادهم خامه صدق رقم از مشی مرحلی از مراحل آن بغایت لنگ و سطوح این نه رواق چنانچه صفحه و اوراق گردد بجهة تحریر آن بكلی لنگست.
گر سیاهی شب ظلمت‌فزادر دوات آسمان ریزد قضا
پس بفرمان خداوند فلق‌یك ورق كاغذ شود این نه طبق
حاصل روح نباتی بیش‌وكم‌صرف گردد یك قلم اندر قلم
وز پی تحریر سازد چرخ پیرچون عطارد جمله انجم را دبیر
كی توانند از هزار آن یكی‌در همه عمری نوشتن بی‌شكی مختصر كلام: چون منشی دیوان قضا و طغراكش «یَفْعَلُ اللَّهُ ما یَشاءُ» بدایع بدیع جهانداری و توقیع وقیع كشورگیری و گیتی‌گشائی علی مراد خان را كه بآیه كریمه «تُؤْتِی الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 342
تَشاءُ» موشح بود برقم «تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ و تنزل من تشاء» مرقوم نموده و نیر اقبالش قرین احتراق و ماه جلالش در محاق افتاد و تركیب كاخ عظمتش از تندباد اجل افتراق یافته و آفتاب جهانتاب خاقان مغفور از افق دولت طالع و انوار عاطفتش بر عرصه اصفهان لامع گردید حاجی مزبور را در سلك ملازمان ركاب منسلك فرمودند. بعد از شكست احمد خان افغان آن حضرت محرك خانوار فارسی و شیرازی از دار السلطنه مذكور گردیده، دار الملك شیراز را مطلع مهچه رایت ظفر طراز ساختند. چون جناب میرزا محمد كلانتر سابق الكای فارس نوه‌زاده مرحوم میر سید شریف علامه فی الحقیقه بزیور كمالات صوری و معنوی آراسته و قامت قابلیتش بحلیه گران‌بهای مردی و مردمی پیراسته، مشار الیه نیز حسب الامر علی مراد خان با خانه و كوچ مأمور توقف اصفهان، در سلك مستوفیان دیوان او منسلك می‌بود در هنگام حركت موكب همایون بعلت كثرت عیال و اطفال ارسال اصفهان را در قوه خود ندید رفتن بجانب وطن مألوف را موقوف و عنان ادهم عزم را از همراهی مواكب جلال معطوف نمود. چون حاجی مزبور در ایام دولت خاقان گیتی‌ستان من جمله محرران میرزا محمد مشار الیه و سررشته‌ای از داد و ستد ولایت فارس بهم رسانیده بود بنابرآن خاقان مغفور شغل خطیر كلانتری الكای فارس و منصب جلیل شهرداری آن ملك فردوس اساس و تمشیت مهام جمهور ناس را بآن نسناس بدكیش كه قابلیت كلانتری خانه خویش را نداشت مرجوع و مواد استعداد دولت علیه زند را باندك غفلتی مقلوع فرمودند. نواب جهانبانی بعد از وفات پدر والاگهر نظر بصلاح وقت شغل مزبور را كماكان باو درگذاشته و در آن اوان نیز میرزا محمد حسین وزیر دیوان اعلی كه عمده اعمده سرادق دولت و ركن ركین كاخ شوكت بود محرم بیت الله الحرام و زیارت عتبات عرش درجات ائمه علیهم السلام گردیدند حاجی مزبور در غیاب نواب معظم الیه اقتدار كلی بهم رسانید. رتق و فتق امور رعیت و سپاهی در حیطه اختیار او
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 343
قرار یافته، در هنگامی كه رایت منصور بجانب دار السلطنه اصفهان شقه گشا و اعلام میمنت منظور بعزم پیكار آقا محمد خان قاجار فلك‌فرسا می‌شد قلعه شیراز و محارست پردگیان عظمت و اعزاز او را بمردود شقاوت انباز محول، بل امور ملك و دولت را یك‌باره مختل فرمودند. حاجی مزبور در غریو دولت و كفران نعمت اقدام نمود. آنچه مذكور می‌شد اینست كه: آن یهودی‌زاده نمك‌بحرام مدتی از حركت و نهضت این برگزیده ملك علام شجره خبیثه نفاق و اصول رذیله شقاق را در مغیلان زار خاطر كاشته و بوساوس شیطانی طباع جمعی از فارسیان خذلان تلاش و سفله طبعان اجامر و اوباش و ناپاكان اراذل منش قلاش از طریقه صدق و صواب تحریف و قلوبشان را بجانب حق ناشناسی و نمك‌بحرامی تألیف و ممهد كرده بودند كه دست تصرف این شهریار رستم حریف را از دامان قلعه شیراز كوتاه و شیرازه دولت چهل ساله زند را پریشان و تباه ساخته، لوای خودرائی در عرصه آن مملكت برافراخته، من بعد قلاده خدمت و فرمان‌بری و طوق مطاوعت و خدمت‌گزاری هیچ‌یك از فرماندهان با تمكین و خسروان صاحب تاج و نگین مملكت ایران‌زمین را بر گردن ننهند. چون این امر خطیر باوجود بودن این امیر كشور تدبیر در آن ملك بهشت نظیر صورت‌پذیر نمی‌شد و وقوع این خیال فزون از حوصله آن قوم ثعالب منش ارنب خصال می‌نمود آن حركت را موقوف بنهضت خسرو نوشیروان معدلت بجانبی داشتند. تا اینكه این یكه‌تاز معركه پردلی حاجی روباه صفت لاابالی را در دار الملك شیراز والی و بیشهای آن شهر و كنام آن كشور را از وجود شیران آجام دلیری و پلنگان كوهسار شیرگیری خالی ساختند و علم شهامت و جلالت را بجانب الكای عراق برافراختند.
حاجی مردود شرارت باطن را ظاهر و یك نفر از خوانین زند را كه از جانب خدیو سعادتمند مأمور بكوتوالی قلعه شیراز بود بتدبیری دستگیر وصیت مخالفت و كافر نعمتی را گوشزد دور و نزدیك و ترك و تاجیك گردانید. دروازه‌های شهر را خاكریز و بانهای قضای چالاك
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 344
سبك‌خیز ممهدین خویش و هم‌عهدان بدكیش خود را كه در موكب همایون بودند مطلع ساخت. راه مخالفت گشاده و درب موافقت بسته در طریق معاندت نشسته و در پس دیوار مخاصمت ایستاده بودند و حصانت قلعه شیراز و استحكام آن حصار گردون طراز را احتیاج بتعریف و توصیف نیست، زیرا كه كنگره حصارش در عقول و حواس مماس محدب فلك ذات البروج و طایران اوهام و متخیله را بر اوج بروج آن یارای عروج نه و دست هیچ‌گونه تدبیر پیرامن تسخیر آن حصن حصین كه قرین كنگره اثیرست نمی‌رسید و نخواهد رسید. پس آن حضرت لاعلاج در مسجد بردی یك فرسنگی شهر بی‌بنه و چادر نزول و جماعات فارسی و رهروان طریق نسناسی ممهدین حاجی عاصی نیز از طریق غیر معمول آمده، داخل شهربند شدند. حاجی نسناس و آن مردود خناس بروج را بتفنگچیان فارسی و رفقای پروسواس تقسیم و در نهایت بیم و هراس بلوازم كشیك و پاس قیام نمودند.

مراجعت نواب جهانبانی بخارج دار الملك شیراز و رفتن ببندر یك‌

خامه قصه‌نگار از نسایم عبارت فصاحت‌پیرا غنچه‌گشای ازهار اظهار مدعا می‌گردد كه: جمیع خوانین و سرخیلان جلیل زند و سایر ایلات كه در آن شب باطراف و جهات پراكنده و منتشر و پیماینده دشت و در و راه‌نورد كوه و كمر گردیده، از موكب جلالت نمود كه مقصد و مقصود هرمقبول و مردودست قعود نموده بودند دسته‌دسته از خارج شیراز بحضور معدلت‌طراز سرافراز و قانون قلعه‌گیری را ساز و ابواب چاره را بر روی قلعگیان فراز ساخته، حاجی شیطان خیال چون كار را بر وفق آمال ندید و دلاوران بهادر را در امر محاصره ساعی و جاهد دید حیله و مكر برانگیخت و طرح شعبده تازه‌ای ریخته، در جزو بدلیران سپاه شرحی مشعر برانذار و تهدید بسیار نگاشته خامه حیلت‌نگار ساخت كه: كوچ و بنه همگی در قلعه شیراز و ابواب هر گونه تصرف بروی ما بازست. هرگاه از موافقت و همراهی آن دوحه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 345
سرابوستان كناره نجویند و طریق مخالفتش را بپای رضاجوئی ما نپویند نسوان و عیال همگی در معرض تلف و من بعد خائیدن انگشت افسوس و اسف فایده نخواهد داد و چنانچه ترك معاونت را نموده، روی بشهر آورند لازمه محبت و مهربانی بهریك معمول و وصال شاهدان آرزو و كامرانی هرمحفل را با حسن وجهی بحصول موصول خواهد شد.
آن ساده‌لوحان بی‌مایه و احمق و شان فرومایه از خوف ایذاء و آزار منسوبان و اندیشه تأسف بدون توقف از خدمت آن حضرت تخلف و بتسویلات آن مردود فریفته و بخط و خال مواعید دروغش شیفته گردیده، روی بشهر نهادند. حضرت جم مرتبت چون سلسله جمعیت را از تند باد قضا و قدر گسسته و ابواب چاره را از شش جهة بسته و عدو را در پهلو نشسته دیدند توقف در آن حدود را دون صلاح و مغایر فوز و فلاح دانسته، زمام سمند تیزگام عزم را بجانب بنادر مصروف و عنان توجه را بسوی دشتستان معطوف و در مرحله‌پیمائی با ریح عاصف و در طی مراحل با برق خاطف مألوف و از اعوان و انصارش در ركاب سعادت آثار بجز محمد خان عم و زال خان خشتی كه در طریق حق‌شناسی ثبات قدم ورزیده و سوابق خدمت و اخلاص خویش را بلواحق اختصاص مؤكد ساخته احدی باقی نمانده بود.
حاجی مردود فوجی از مبارزان را بتعاقب آن حضرت از شهر بیرون فرستاده، امر بفسونگری نموده، حضرت معدلت‌مدار با آن دو سه سوار اندك كروفری نموده، جمعیت آن قوم را پریشان نمودند.
القصه: نواب جوزا ركاب از خود قطع آرام و خواب فرموده، بتوسل خالق جزو و كل و میامن الطاف هادی خیر السبل در یك روز و شب خود را بدامان كوهی فلك شكوه كه در استحكام و سختی چون عهد عاشق و دل معشوق و در استعلاء و ارتفاع هم‌شأن عیوق و در مابین خشت و كازرون واقعست رسانیده، جماعت كازرونی از عبور خدیو منصور مستحضر گردیدند. قریب بهزار نفر تفنگچی و سوار مجتمع و در عقب آن حضرت آواز گیر و دار مرتفع ساخته، بازوی آتش‌فشانی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 346
و شراره‌ریزی گشادند. شهریار كشور ظفر بآن قوم ارانب سیر حمله- ور و در آن دریای آتش شناور گردیدند. بآب شمشیر منطقی نوایر شر و ضرر و بباد حملهای بی‌حد و مر نهال جمعی را بر خاك هلاك انداختند. نهایت آن جماعت در میدان خودداری پای تهور افشرده، دست از انداختن تفنگ و استعمال آلات جنگ نمی‌كشیدند. فرزین چاره‌جوئی آن شاه بی‌سپاه در آن دشت جانكاه مات و متحیر و اسب فیل‌پیكر نیز از كروفر متواتر از رفتار باز مانده، پیاده رخ بجانب كوه نهادند و بجنگ گریز مانند پلنگان كوه‌گرد و شیران نبرد بر شوامخ آن كوه صعود و شرفات آن راه پرخطر و قله‌های آن جبل پر حجر را بپای سعی پیمودند. در خلال آن حال تفنگچیان خشتی بامداد رسیده، مظفر و منصور روانه خشت و ساحت آن ملك نیكو سرشت را از قدوم فرخنده لزوم رشك بهشت و از آنجا روی عزیمت بسوی بندر ریك نهادند. امیر علی خان حیات داودی حاكم بندر ریك بشرف پابوس رسیده، سر افتخار باوج سپهر سندروس سود و در نهایت اخلاص بمراسم مهمانداری قیام و اقدام نمود.

بیان محاربه نواب جهانبانی با لشكر شیراز جنت طراز و سایر وقایع غم‌پرداز بتقدیر ملك كارساز

سمند سعادت پیوند قلم در شبستان صفحه بدین نهج گرم جولان و بلارك بر آن خامه در میدان ورق بدین نسق سرافشان می‌گردد كه:
حاجی بیدادگر بدگهر چون مدار سپهر ستم شعار و گردش چرخ جفا كار را و سیر نجوم سیار و كواكب خون‌خوار را بر وفق مرام و توسن بخت و دولت را رام خود دید تیغ بی‌آزرمی را از نیام بی‌شرمی و شمشیر عاجزكشی را از غلاف بی‌انصافی بركشیده، هریك از حاجبان و غلامان دولت علیه زند را بجرم حق‌شناسی در معرض مصادره و اخذ سیم و زر بلكه جان و سر درآورده، محصلان شدید العمل بجهة وصول و ایصال اسباب و اموال آنها برگماشته و بآن هم اكتفا ننموده، لوای عمل را بر فراز خانهای سلسله زند برافراشت و حقوق
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 347
نمك اشخاصی كه خود و برادرانش مدت چهل سال پرورش‌یافته آن دلیران و دخترانش پروردگان باب ایشان بودند منظور نداشت و مبلغ های كلی معدنیات متنوعه و سبائك مختلفه از اسب و یراق و آلات یساق و اسباب طمطراق آنچه در ظاهر و پنهان و آشكار و نهان داشتند ضبط و كسانی كه تن بپرنیان و حریر باكراه پوشیدند بپلاس محتاج ساخت و آنانی كه بر بستر اطلس و كم خاب بناز تكیه می‌فرمودند بجائی رسیدند كه بوریا و حصیر بخواب نمی‌دیدند. بسا خانمانها كه از تند باد عنادش با زمین یكسان شد. سموم سهمش خرمن‌افروز پیر و جوان و آتش قهرش خانمان‌سوز بیچارگان ناتوان گردید. آتشی افروخت كه چرخ جفا پیشه را با همه قساوت از شعله‌اش دل بسوخت و آنقدر خون ناحق بتیغ بی‌باكی بر زمین بی‌مروتی ریخت كه بهرام خون آشام سرخود گرفته، بزوایای فلك گریخت. خلاصه كلام: از خزاین و دفاین و دراهم و زراین و جواهر آلات و ظروف و اوانی سیم و زر و امتعه و اقمشه و اسب و اسلحه از مال خاصه شاهی و سایر اعیان سلسله زند و غلامان و قورچیان خدیو سعادتمند در حوزه اكتساب آن یهودی‌زاده بی‌كتاب درآمد كه محاسبان اوهام از حساب آن بعجز و تقصیر اعتراف نمودند. جمعی از الواط بی‌پا و سر و پابرهنگان بی پدر و مادر كه در عرصه مردمی كمتر از زالی كه از خنجر برآراسته هریك را بیال و كوپال هم‌آورد زال ساخته، اسباب جلالت و تجبر و بساط بسالت و تكبر فروچیده و بعضی از ایلات را كه محل اطمینان نبودند، وجودشان را در شهر مخل امور خود می‌دانست بعد از ضبط مال و تاراج اموال با زن و فرزند از قلعه بیرون و بجانب هامون سر داد و كوچ و بنه اعیان و كدخدایان بلوكات فارس را كوچانیده، بشهر آورد و در خانهای ایلات اخراجی سكنی داد. بعد از فراغ از اخراج و ادخال دشمن و دوست مانند كرم بپوست آن ولایت افتاد و بی‌تنازغ منازغ بر مسند فرماندهی مملكت فارس قرار گرفت. چون حل و عقد
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 348
امور جمهورش در قبضه اختیار و اقتدار خود دید موازی دو سه هزار سوار و پیاده از ابطال رجال بسركردگی رضا قلی خان شاهسون بجنگ آن شهریار لشكرشكن نامزد نمود. در آن وقت نیز نوشته‌ای از شیخ نصر حاكم بندر ابوشهر رسید مشعر بر ورود وارث مملكت كیقباد ببندر ریگ و خواهشمند كومك گردیده بود. از آنجا كه شیخ نصر مزبور در طریق بی‌وفائی و ناسپاسی با سایر جماعت فارس رفیق و در گرداب بغی و طغیان با آن قوم عاصی غریق و با امیر علی خان نیز در مقام ستیز و آویز ایستاده و از ورود حضرت جهانبانی ببندر ریك بعلت قرب مكان زورق خاطرش را لطمه‌خور چهار موجه حیرانی و تخته‌پاره وجودش گرفتار امواج بی‌سر و سامانی می‌بود بنابرآن سه چهار هزار نفر تدارك دیده، در كومك شیراز آرمید. از آن جانب بنحوی كه مرقوم گردید حاجی مزبور رضا قلی خان را با تدارك نامحصور روانه دشتستان و خان مذكور از دار الملك شیراز لوای نخوت و غرور را بجانب مقصود برافراخته، الی قریه برازجان من توابع دشتستان را بپای سرعت پیموده، در آنجا توسن عزمش لنگ و زیاده بر آن بمیدان گستاخی آهنگ ننموده شیخ نصر ورود آنرا به آن حدود فوز عظیم دانسته، با جمعیت خویش بمعسكر خذلان كیش ملحق و بآن گروه متفق گردیده، شهریار ملایك حشم وقتی از ورود آن قوم بكیف‌وكم آگاهی یافتند كه زیاده بر دو سه هزار نفر سوار نداشتند. در آنوقت سلطانعلی خان زند هزاره با هفتاد نفر از طایفه خود از شیراز فرار نموده و شرفیاب حضرت معدلت شعار گردید. مختصر كلام: حضرت كسری غلام از آنجا كه فتح و نصرة را موقوف بمشیت جناب كردگار و تأئید داور دادار می‌دانستند، نه بكثرت اعوان و انصار، معاونین خویشتن را كه بقلت متصف و بكثرت معاندین عارف بودند دلجوئی فرموده، بر جنگشان دلیر ساختند و بجای جوشن كفن در گردن انداختند. متوكلا علی الله از بندر ریگ نهضت فرمودند. امیر علی خان نیز با قلیل جمعیت خود مستظل ظلال رایت فتح آیت گردید. حضرت جمشید وقار با نفرات اندك و امید بسیار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 349
پای جلادت در میدان رزم و پیكار نهاده، دست مبارزت گشادند.
نخستین بار شهریار عدوبند رخش جهان‌پیمای دیومانند را بمیدان برانگیخته، بضرب سنان جان‌ستان خون جمعی از آن قوم خذلان نشان را با خاك معركه بیامیختند. آن هفتاد نفر سوار نیز فدائی‌وار دنباله‌دار آن شهریار منوچهر اقتدار گردیده، داد مردی و مردانگی دادند و بهر حمله گروهی از آن قوم دغا را در میدان می‌انداختند و بهر یورش تركیب كاخ هستی بسیاری را از صدمه عمود خاراشكن متفرق و بصرصر تیغ بی‌دریغ زورق وجود جمعی را بگرداب فنا مستغرق می‌ساختند. متاع جانها از تهاجم مشتری كاسد و كالبدهای مردان مرد در آن دشت نبرد فاسد كردند. در آن هنگام دویست و پنجاه سوار عبد الملكی كه بتهور و مردانگی و دلیری و فرزانگی از سایر ایلات برتری داشتند و هرفردی از آنها در میدان بسالت پلنگی و در دریای جلادت نهنگی بودند بدلالت بخت روی امید باستان این وارث تاج و تخت نهاده، خدمات پیش را شفیع گناهان خویش ساخته، زبان بكلمه اعتذار و استغفار گشودند. نواب سپهر ركاب كه مرحمت و عاجزنوازی مجبول ذات همایونشان می‌باشد آنها را بنوازشات شایان مشمول و از تقصیرات گذشته‌شان گذشته، در سلك مستظلان علم میمنت پرچم منسلك. القصه بیاری جناب كردگار مدلول كریمه «كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِیرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ» آشكار و آن طایفه غدار سیاه روزگار از دم صمصام خون‌آشام دلیران ظفر شعار با همه عدت پی سپر وادی هزیمت و فرار و بجانب دیار ادبار شتافتند.

ذكر خبر شدن حاجی از شكست لشكر شیراز و متوسل شدن او بدولت آقا محمد خان‌

چون سپاه شكسته بحاجی مردود پیوست و از كماهی احوال سپاهی و دستبرد نواب سلیمان‌شان آگاهی یافت دیو غرور و پندار كه در كشور دماغش راه یافته بود بجانب قاف فروتنی و افتقار شتافت و عنان تمالك و تماسك از دست بداد و سپاه وحشت و لشكر خوف و دهشت روی بشهر ضمیرش نهاد. كجا
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 350
بر صفحه خاطر قاصرش این صورت نقش می‌بست كه حضرت كسری شان باوجود قصوری چنان‌كه در بنیان قصر جلالت و اركان كاخ عظمت آن راه یابد توانند یك روز در الكای فارس درنگ نمایند؟
چه جای اینكه بمقلاد عناد شمشیر و مفتاح رماح فتاح ابواب ستیز و جنگ گشایند؟ چون در هنگامی كه آن نمك ناشناس با اعیان فارس طرح الفت و استیناس انداخته، علم بغی و طغیان می‌افراختند عهد و پیمان را بشرایط چند مشید ساخته بودند كه: همگی با یك‌دیگر در استحكام اساس مصادقت و مخالصت كوشند و از جام موافقت پیوسته صهبای فرح‌افزای مؤالفت نوشند و دیده از استرضای خاطر هم پوشیده و هیچ ذی شوكتی را در الكای فارس دست تسلط ندهند و زمام اختیار آن ولایت را بقبضه اقتدار احدی از فرماندهان اورنگ‌نشین ننهند.
بدین جهة نقض عهد و میثاق و انقطاع رشته پیمان و وفاق در ظاهر با جماعت فارسی و ممهدی عاصی او را مشكل بلكه اساسی كه چیده بود مختل می‌شد و چنانچه بی‌رضای ایشان قدم براه اطاعت و انقیاد احدی از صاحبان دولت می‌نهاد البته موجب مفاسد عظیمه و مورث تنفر و توحش معاندین خذلان قرینش می‌بود. بنابرآن سركردگان عصیان تلاش و بابایان رنود و اوباش را بمجلس كنكاش طلب داشتند.
پرده از رخسار ما فی الضمیر خویش برداشته، زبان غدر بیان حیلت ترجمان را بزمزمه این مطلب مترنم ساخت كه: در وقتی كه ما نقش امر خطیر را از قلم پندار بر لوح خاطر نگاشتیم و كوس عصیان و طغیان را بلندآواز و علم خلاف را باوج نفاق افراشتیم مظنون خاطر همگی این بود كه نواب جهاندار یا بكمند اجل گرفتار یا بجانب هند و روم عنان‌گشای سمند فرار خواهد شد. نظر باینكه جمهور اهل فارس در اظهار كلمه عصیان با ما هم‌زبان و در تأسیس اساس مخالفت هم بیان می‌بودند مظنه نمی‌رفت و بخاطر نمی‌رسید كه آن حضرت در ولایتی از ولایات فارس دقیقه‌ای پابدامن خودداری توانند كشید. حال آمال نتیجه برعكس بخشیده، در صورتی كه با قلیل
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 351
جمعیتی شش هزار سوار نامدار كه ما هریك را ثانی رستم و اسفندیار می‌دانستیم مغلوب و منكوب سازد چگونه با جنابش دیگر بار در جنگ و جدال برمی‌توانیم آمد؟ امروز غیر از آقا محمد خان كسی كه تواند در برابر لطمات قلزم مواج آن وارث تخت و تاج زیست نماید كیست؟ و ما جز اینكه دست توسل بذیل معاضدت و مظاهرت آقا محمد خان زده، طریق مطاوعت را با امنای دولتش پوئیم و در هدم بنیان كاخ استعداد آن حضرت كه چون قضای مبرم و اجل حتم بقبض ارواح ما خواهد رسید از ایشان استمداد جوئیم چاره نیست.
حاجی مزبور را مركوز خاطر این و مكنوز ضمیر این‌چنین بود كه در ظاهر با امنای دولت آقا محمد خان سازش و اثاثه سلطنت و مستوران ستر عظمت و برادران صغیر نواب ثریا منزلت و جواهرآلات قیمتی را بوكلای آن سركار داده و متقبل باج و متعهد ایصال قلیل خراجی شده، بی‌تعرض مشاركت احدی متكفل امور سروری و متصدی مهام برتری الكای فارس گردد. بهرجهة بعد از گفت و شنود قلب زراندود سخنان آن مردود بمحك ضمیر بعضی از آن جماعت تمام عیار نموده، در دار الضرب قبولشان سكه بر زر شد و در تشیید اركان موافقت و تمهید اساس مؤالفت اولیای دولت قاجار با حاجی شقاوت آثار همداستان گردیدند. آن نمرود غدار عریضه‌ای رقم زد خامه حیلت‌نگار ساخت مشروح بر اینكه: این دولت و جمیع اعیان فارس در امان اطاعت و انقیاد مستقیم و نسبت باولیای قویم دور از مخالفت و بعواطف شاهانه امیدوار و خاطر بر آن قرار داده‌ایم و دل برین مطلب نهاده كه مدت العمر جز راه متابعت و خدمت‌گزاری آن دولت نسپریم و از مقتضای رای جهان‌آرا سر موئی تجاوز ننمائیم و بعد ازین شرایط جان‌سپاری را بجای آوریم. این دولت‌خواه و همگی اعیان این سامان كه مؤسس هدم اساس شوكت دولت علیه زند گردیدیم باستظهار اولیای آن سركار بوده والا ازین یك مشت خار و خس چه برمی‌آید؟ نظر باین سزاوار هست كه مراحم خسروانه از سر جرایم گذشته ما بندگان بگذرد و از اهالی این ولایت كوچ نخواهند و وكلای سركار وسعت‌مدار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 352
هرساله بوصول قلیل مال و خراجی اكتفا نمایند و یك نفر از سركردگان موكب جلال را با فوجی از جنود جلادت استعجال بمظاهرت و معاونت این ولایت گسیل و چند تن از امنای درگاه عز و جاه را وكیل فرمایند كه آمده، این بنده اخلاص آئین پردگیان استار سلطنت و مخدرات خدر عظمت را با اسباب و اثاثه دولت بایشان سپارد و عریضه مزبور را بصحابت رسولی سخندان و پیام‌گزاری چرب زبان روانه و موازی دو سه هزار رأس مادیان از ایلخی همایون كه در حوالی شیراز مرتع داشتند برسم پیشكش ارسال نمود. در هنگامی كه مواكب جلال آقا محمد خان از آذربایجان مراجعت و عازم مقر دولت بودند در محال خمسه عریضه مرسله رسید و از هبوب صورت مضامینش كه در عالم معنی از مهب عنایت حضرت وهاب اهتزاز گرفته بود شكوفه شكفتگی از رخسار ضمیرشان شكفیدن آغاز نهاد. گویا كه زبانشان بشكرانه این بیت باز گردید:
آن دولتی كه می‌طلبیدیم از خداپرسیده راه خانه و خود بر درآمده اگرچه خیالات آن مفسد شریر بر ضمیر جناب آقا محمد خان كه فی الحقیقه مرآت جهان‌نمای عقل و تدبیرست عكس‌پذیر گردیده و می‌دانستند كه چنانچه از صدمه گرز البرز مثال این شهریار كشور جلال نبود حاجی مردود چگونه بدست اعتذار و استغفار صفه‌كوب در متابعت گردیده، ابواب مطاوعت و فرمان‌برداری بر روی امنای آن دولت می‌گشود. راقم حروف را این دو بیت شاهانه از شاهنامه مرحوم فردوسی طوسی علیه الرحمه بخاطر رسید، بجهة متابعت در رشته تحریر كشید:
چنین گفت رستم: كه ای شهریارمكن آشتی جنگ را سازدار
كزیشان نبوداشتی رایشان‌بدین روز گرز من آوردشان القصه: وكلای این دولت بنابر صلاح كار مسئولات حاجی مجهول را بدرجه انجاح قبول موصول و عهد و پیمان را بایمان مؤكد و مشید ساختند و ارقام شفقت آئین و احكام ملاطفت قرین باستمالت هر یك از اعیان فارس مرقوم و همگی را بحكومت حاجی نسناس مأمور و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 353
او را بیگلر بیگی بالاستقلال فرموده، رسول را با حصول مرام مشمول انعام رخصت انصراف ارزانی و دو سه نفر از امنای دولت را بجهة ضبط اثاثه دولت فیض مبانی و كوچانیدن پرده‌نشینان جلباب عظمت نواب جهانبانی باتفاق فرستاده حاجی روانه شیراز و ببابا خان قاجار كه در آن وقت در دار السلطنه اصفهان می‌بود ارقام مؤكده نگاشته خامه منشیان كرده كه: موازی چهار هزار نفر سوار زبده از سپاه ابواب جمعی خود را بسركردگی مصطفی خان قاجار دولو یوخاری باش بمعاونت آن طایفه خذلان تلاش روانه نماید. بابا خان حسب الامر معمول داشت. انشاء الله تعالی منكوب و مخذول شدن سردار بعد ازین رقمزد خامه بلاغت‌نگار خواهد شد.

بیان محاربه نواب جهانبانی با لشكر شیراز مرتبه دوم و شكست یافتن ایشان‌

قبل ازین مشاطه خامه وقایع‌نگار رخسار عرایس صفحه را بخال و خط مشكین عبارات و معانی آرایش داده، در حجله‌سرای اوراق نشانید كه: چون سپاه شیراز از دم شمشیر برق نظیر غازیان گردن فراز فراری و بجانب شیراز متواری گردیدند حاجی مردود را مهره خاطر در ششدر حیرانی افتاده، مساوی هفت هزار نفر سوار و پیاده طوایف متفرقه كه هریك در میدان جنگ پلنگ را در شمار نمی‌گرفتندی و زخم گرز البرز مثالشان رعشه بر بدن كوه دماوند انداختی و نهیب عمود خارشكن آتش آهنگشان اجزای جبل الوند را توده خاكستر ساختی تدارك دیده، بسركردگی رضا قلی خان شاهسون و رضا قلی خان برادر حاجی علیقلی خان كازرونی و رئیس قاسم كوهمره‌ای و غیره سركردگان ایلات فارس روانه قصبه كازرون، بخیال آنكه بمشتی گل راه بر سیلاب و بشاخص گذر بر آفتاب می‌تواند بست و بآن یأجوج منشان سد اسكندری اعنی سپاه نصرةپناه را می‌توان شكست. بهرجهة نواب جهانبانی چون از جسارت ایشان آگاهی یافته بآن قلیل جمعیت كه داشتند بجانب رزم و پیكار آن طایفه غدار شتافتند. چون سپاه شیراز از وصول آن سیل خانه‌برانداز مطلع گردیدند قلعه كازرون را
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 354
مأمن عافیت خود ساخته، آرمیدند. نواب جوزا ركاب با شوكت كیخسرو و افراسیاب در خارج قصبه قباب بارگاه توقف را بذروه ماه و آفتاب برافراشتند و مركز آن قلعه را دایره‌آسا محیط شدند. هرچند دلاوران بهرام‌كین در كمین نشستند كه بلكه قلعگیان پای جلادت از حصار بیرون و دست مبارزت گشایند میسر نگردید. بعد از یك دو روز خدیو جهان‌پناه بهادران قلعه‌گشا را بیورش مأمور ساختند.
رایضان مضمار نام و ننگ مانند نجوم بر جوم كه از كره افلاك بمركز خاك آهنگ مینمایند روی بشهر نهادند و در یورش اول قلعه مزبور مسخر شیران بیشه جدل گردید. شمشیر انتقام از نیام كشیده، روی زمین را از خون معاندین لعل‌فام ساختند. آنان كه دل باستظهار حصار بسته، در پس دیوار معارضه نشسته بودند از نهیب رماح فتاح مجاهدان این موكب جلال شغال‌آسا در كنج زوایا و بیغولهای شهر متواری میگردیدند. مبارزین ركاب ظفر قرین هركرا یافتند از دست اجل امان نیافت و هركرا كه پیدا كردند در زیر خاك پنهان شد، از بسیاری خستگان و افتادگان پشت گاو زمین خم شد و از خون كشتگان تأثری نم گرفت. در آن شهر هنگامه‌ای روی داد كه یاد از روز محشر و نشان از فزع اكبر میداد. چون خورشید جهان‌نورد قرین غروب و افول و تاریكی شب نور بصر را از مشاهده محسوسات معزول ساخت بقیة السیف كه متواری زوایای خمول بودند حصار شب را مأمن عافیت ساخته، بجانب شیراز راه‌نورد نشیب و فراز شدند. نهایت قریب بدو سه هزار نفر اسیر و اسب و شمشیرشان نصیب غازیان دلیر گردید.
رضا قلی خان كازرونی برهنمونی كفران نعمت در قید خسار و بوار گرفتار و بگزلك حكم جهانبان منصور دیده‌اش از لباس بینائی عور گردید. ولدش نیز از جام انتقام همان زهر نوشیده، چشم امید از مشاهده بینائی پوشیده، نواب جوزا ركاب از قصبه كازرون بطالعی میمون و بختی همایون نهضت و بیك حركت خود را بقریه جویم سه فرسنگی شیراز رسانیده، ده یوم در قریه مزبور توقف و از آنجا وارد مسجد بردی بگردیدند و مسجد مزبور را از قدوم فرخنده لزوم مسجود
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 355
خاص و عام و قبله آمال اهل انام ساختند. حاجی مردود چون از كیفیت ورود مسعود وقوف یافت سپاه وقار و سكون از شهربند خاطرش روی برتافت. حیران و سراسیمه‌وار بدهشت تمام و دفع قضای مبرم قیام نموده، دروازه‌های شهر را خاكریز و بارو و بروج را باعوان خود كه كمتر از فیوج بودند قسمت نموده، از روی كمال حزم و هشیاری و غایت تیقظ و بیداری و نهایت احتیاط ممهد بساط قلعه‌داری و اجتماع مردان دلیر كاری گردیده، توپهای شهر آشوب را باوج بروج و فراز فیصل منصوب ساخته، تفنگچیان آتش‌ریز و جزایریان شعله‌انگیز در بروج حصار آرمیدند. هرروز گروهی انبوه از مبارزان با شكوه از قلعه پای جلادت بیرون نهاده، فوجی از مستظلان ظلال رایت فتح آیت با صولت شیر و حمله پلنگ بدفع و رفع آن ارانب سیرتان بی‌نام و ننگ آهنگ می‌نمودند. چون چند یوم از توقف شیران آجام مردی در مسجد بردی گذشت كوچ و خانوار اعوان و انصار آن شهریار كه حاجی غدار بعد از اخذ مال قبل ازین از شهر بیرون كرده و در حوالی و حواشی آن خطه میمون در بیابان سرگردانی ماشی بودند باردوی همایون و سایه رایت سعادت نمون جمع گردیدند و ازدحام مردم تزاید پذیرفت. خدیو فلك بارگاه و داور جهان‌پناه قلعه زرقان را كه در پنج فرسنگی شهر واقعست بجهة سكنی فرزند و زن بهادران شیر اوژن و بنه همایون معین فرمودند و جنود مسعود را از محاصره قلعه منع نموده، محرك سلسله آن جمع گردیده، روانه زرقان شدند. مردم زرقان در متابعت بسته، راه ممانعت گشودند و چشمه‌سار فرمان‌بری را بخار و خس نافرمانی مكدر نموده، حضرت قمر ركاب لشكر سعادت مآب را بیورش مأمور فرموده، مأمورین بنحو مقرر سپه و سنگر پیش برده، بر بروج آن قلعه عروج و دروازه را گشودند. حضرت كسری معدلت نظر بمرحمت و مروت نگذاشتند كه از جانب ملتزمان ركاب ظلمی و ستمی نسبت بقلعگیان واقع شود و معمار همت را بتعمیر قلعه و احداث بروج متعدده در اطراف حصار مزبور گماشتند و در آنجا چند یوم بدولت و اقبال
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 356
علم توقف افراشتند. از آن طرف حاجی مزبور چون از حركت موكب منصور جانب قلعه زرقان مستحضر گردیدند موازی پانصد نفر تفنگچی فارسی بسركردگی باقر خان نامی كله‌داری بمعاونت زرقانیان روانه نمود. در دو فرسنگی قلعه مزبور از استیلای خدیو منصور بر قلعه زرقان مستحضر گردیدند و در میان دره آرمیدند.
نواب جهانبانی از ورود آنها قرین اطلاع و فوجی را بپریشان ساختن آن جمع تعیین فرموده، آن طایفه غدار وقتی از نشائه باده بیخودی هشیار گردیدند كه خود را بسته كمند دلیران فیروزمند دیدند.
خدیو سعادت پیوند سركردگان ایشان را مأمور بحبس و بند و توابین را مرخص باوطان و مسكن خود فرمودند. چون بسعی و اهتمام این ناظم مناظم دولت قلعه مزبور انتظام پذیرفت كوچ و بنه را گذاشتند و مراجعت بمسجد بردی و ملتزمان ركاب را مأمور بمحاصره و سد شوارع نمودند. مأمورین طریق مرور و دخول شهر را بنوعی مسدود ساختند كه بیك نهان‌گرد وهم و خیال را راه دخول بدرون حصار مسدود و جاسوس سبك‌پای دیور و شمال را طریق مرور بجانب شهر مفقود بود. مختصر كلام: حضرت والا مقام را نظر بمروت و فتوت كه فطری ذات شریف و جبلی وجود لطیفشان بود بخاطر مبارك رسید كه برای اتمام حجت احدی را روانه شهر و بمفاد «ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ» حاجی مزبور را از ارتكاب حركات ناصواب ممنوع نماید و غبار طغیان و عصیان كه بر حاشیه ضمیرش نشسته است بنسایم نصایح مرفوع نماید و وثیقه خاطرش را بكریمه «یا إِبْراهِیمُ أَعْرِضْ عَنْ هذا» موشح سازند، بلكه از بادیه ضلالت بشاهراه هدایتش كشانند و از مقام تكبر و تجبر بموقف اعتذار و استغفار آرند. چنانچه توسن خاطرش رام گردد فهو المراد والا بعلت سفك دماء مسلمانان مؤاخذ درگاه ملك علام نباشند. اگرچه بر ضمیر حقانیت تأثیر كه مرآت جهان‌نمای صور قضا و تقدیرست واضح و لایح بود كه آئینه خاطر آن ناكس را زنگ اعمال قبیحه نه‌چندان تیره و تار ساخته است كه بصیقل نصیحت توان زدود و ماده سودایش نه‌چنان بجوش و غلیان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 357
آمده كه بسكنجبین ارشاد و ابتیمون موعظت ساكن توان نمود.
چون از دیده بصیرت نفوس بسیاری از مسلمانان طریق را غریق بحر حوادث دوران و ذوات جمعی كثیر از اهل توحید و عرفان جانبین را پایمال جنود مكاره زمان می‌دیدند و اتمام حجت صاحبان عدالت و مروت را در چنین اوقات لازم افتاده است آن خیال بی‌مآل را از دست نداده و گوش بر مضمون این بیت گلستان سخندانی یعنی جناب صباحی كه می‌فرماید:
از پارگین بهرزه زلال خضر مخواه‌وز خاربن بخیره امید رطب مدار ننهادند. از خارا امید نرمی و از یخ توقع گرمی و گوهر ناسفته مطلب را بمثقب معدلت سفته، آویزه گوش ضلالت‌نیوش آن نمرود طبیعت نمودند كه: خاقان عرش آشیان وكیل وجد عالی مقدار و والد والا تبارم انار الله برهانهم و سایر اعیان سلسله جلیله زند مدت چهل سال معمار همت بلند را برآبادی این شهر ویران خراب كه بمرور ایام حكم نقش برآب یافته بود گماشته و اوقات ارجمند را مصروف عمارات رفیع مقدار و سراهای زرنگار و آئینه خانهای گردون آثار و احداث قلعه و حصار و مساجد و حمامات و خانات و بازارهای دلگشا و تكایا و باغات روح‌افزا داشتند. هیچ‌یك را احتیاج بتعریف و توصیف نیست، زیراكه:
«آثار پدیدست صنادید عجم را»
و این بلده فردوس مثال را مركز رایت دولت و اقبال فرموده، پرتو التفات بتدارك خللها كه باین كشور راه یافته بود انداختند و صغیر و كبیر و منعم و فقیر این بلد درین مدت در سایه قصر جلالشان راحت‌گزین و در ظل كاخ حمایتشان محسود اهالی كل مملكت ایران زمین بوده، جان و مال و عیال و اطفال همگی را از تطرق حوادث دوران و تطاول فتن و فتور زمان محارست و محافظت فرمودند. بتصور اینكه طایفه فارسی حقوقشان را فراموش و از مینای هوش‌ربای نمك ناشناسی جرعه‌نوش نخواهند گردید. بهرجهة ترا دو كار باید كرد: اول آنكه درب منازعت را بسته، قدم بشاهراه متابعت گشاده و چشم از حقوق دیرین
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 358
نپوشی و بتأسیس اساس حق‌ناشناسی و ناسپاسی نكوشی. دوم آنكه مخدرات سراپرده دولت و كوچ و بنه اعیان سلسله زند و ملتزمان ركاب نصرة پیوند را از شهر بیرون نموده، بدست وكلای ما بسپار و ما نیز مضایقه از ترك وطن و دل برگفتن از كوی و مسكن نخواهیم داشت.
البته روی توجه بجانبی خواهیم گذاشت. چنانچه پنبه غفلت را از گوش و جامه پندار را از دوش انداخته، سالك منهج احدی الامرین گردد رستگار كونین خواهد شد و هرگاه بمضمون «لا یَنْفَعُكُمْ نُصْحِی إِنْ أَرَدْتُ أَنْ أَنْصَحَ لَكُمْ» طبع مغلول را شربت نصایح قبول و خاطر مفاسد منوال بپذیرفتن پند موصول نشود دست انتقام درهای سیاست بر روی تو و هریك از اعوان و انصارت خواهد گشود و چنانچه در مراسم تمرد و استكبار اصرار ورزد و بحال ضعفا و مساكین كه ودایع بدایع خلاق آسمان و زمین‌اند رحم ننماید، و صیانت قلعه و حصار و حصانت بروج و جدار را سرمایه استظهار خود شمارد و از سر راه معاندت برنخیزد الحمد الله الملك المبین مقالید سیوف مسلول مجاهدین موكب نصرة قرین و مفاتیح تیغهای مصقول مبارزین معسكر ظفر آئین باشاره دست بسالت گشاینده بسی درهاست و بلارك فولاد پیكر جان‌بازان معارك اخلاص را آیت «وَ أَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ» و شمشیر كج یكه‌تازان مضمار ارادت را در منع یأجوج فتن خاصیت سد سدید و رمح خطیشان درهای حصون حصین و قلاع متین را آهنین كلیدست و تابحال دو دفعه زر قلب خود را بمحك شمشیر بهادران دلیر زده و قدر و مقدار خویش را شناخته و ضرب دست دلاوران را در میدان مشاهده و نهیب نیزه خطیشان را در جولان ملاحظه كرده، زیاده برین بسفك دماء مسلمین پریشان اصرار ننمایند و طریق ناهنجار و مرحله ناسزاوار غرور و استكبار را بیش‌ازین بپای بی‌پروائی نپیمایند، كه عاقبت كار برسوائی خواهد كشید و درد پردرد وخامت كفران نعمت را خواهد چشید.
گر بر سر چرخ كله‌خواهی بستن‌از پنجه قهرمان نخواهی رستن
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 359
«إِنَّ إِلَیْنا إِیابَهُمْ ثُمَّ إِنَّ عَلَیْنا حِسابَهُمْ». بهرجهة پیغام‌گزار سخنان دلپذیر این امیر كشور تدبیر را بآن مفسد شریر رسانید. چون شقاوت ازلی دامن‌گیرش شده بود گوش هوش را بر نصایح مشكین روایح نواب جهانبانی نداده، كمر مخالفت نگشاد و جوشن منازعت از برننهاد و از شنیدن پند و مواعظ متعظ و از خواب گران غفلت متنبه و متقیظ نگردید.

در بیان محاربه لشكر نصرة شعار با مصطفی خان قاجار و ظفر یافتن آن جناب بتوفیق مسبب الاسباب‌

سمند خوش خرام كلك سعادت فرجام در میدان بلاغت چنین جولان می‌نماید كه: قبل ازین كیفیت روانه ساختن باباخان مصطفی خان را بمدد و معاونت فارسیان خذلان نشان رقمزد خامه مصادقت بنیان ساخت. مشار الیه بنحو مقرر از بیراهه وارد كنار قلعه شیراز گردید.
حاجی مزبور نظر ببعضی خیالات كه منظورش بود او را بقلعه راه نداد.
در باغات مباركات احداثی خاقان گیتی‌ستان كه در جنب حافظیه جا داده و اشخاصی كه از جانب وكلای سركار آقا محمد خان رقم و خلعت آورده، مأمور بضبط اثاثه سلطنت و حركت دادن خادمان حریم عظمت بودند اذن دخول بشهر داد. بعضی از اعیان فارس از مشاهده خلعت و مطالعه ارقام از مستی غرور هشیار و از خواب گران غفلت بیدار گردیدند. و لیكن درهای چاره را مسدود و طریق اندیشه را در آن خصوص مفقود دیدند. بهرجهت نواب جهانبانی چند یوم قبل از ورود مصطفی خان رایت توجه بجانب زرقان افراشته بود. چون دو سه یوم از ورود مشار الیه گذشت بعضی اشخاص از درون شهر عریضه بخاكپای مبارك قلمی و متعهد گردیده بودند كه: چنانچه در فلان شب موكب نصرة كوكب بجانب ظاهر شهر توجه فرماید این اخلاص كیشان یكی از دروازهای حصار را كه محافظت آن در عهده این جانبازانست بتصرف اولیای دولت قاهره خواهیم داد. حضرت جمشید فر در شب معهود با دولت سیصد سواره روی عزیمت بسوی شهر نهادند.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 360
بعد از ورود بخارج شهر مشخص گردید كه حاجی نسناس را تدبیری بخاطر رسیده كه باین حیلت خدیو با فرهنگ بظاهر شهر كشد.
بلكه ذات مقدسش را هدف گلوله تفنگ سازند. این حضرت بمحض رسیدن بدور شهر از كید آن جماعت مكار استحضار حاصل و مراجعت بمقر دولت فرمودند. مصطفی خان چون از آمدن حضرت جم رتبت بدر قلعه و قلت جمعیتشان آگاهی یافت از باده غرور دلاوری در سر و پندار بهادری در دماغ جا داده، سه چهار هزار سوار خود را برداشته، از راه كوشك ابو اسحق بعزم جلوگیری خدیو آفاق روانه. در عرض راه بسلطانعلی خان برخورده، ابواب گیر و دار گشادند و نایره جدال و قتال را در صحرای باجگاه اشتعال دادند. در آن وقت حضرت جم جاه بجهت ادای فریضه صبح در نیم فرسنگی باجگاه توقف داشتند كه بانهای منهیان از مقدمه مزبور مستحضر و اشقر جهان‌نورد گران ركاب را سبك عنان فرموده، اعلام شهامت را بجانب آن صحرای خونخوار برافراشته، در بین اشتعال آتش جنگ آن شهریار فریدون فرهنگ مانند باد از عقب رسیده، بضرب تیغ صاعقه كردار آتش بر خرمن تمكین و وقار دشمنان خاكسار زدند. مصطفی خان وقتی خبردار گردید كه خود را مركزوار نقطه وسیط آن دایره خونخوار دید. سپاه قاجار چون توجه خسرو نامدار را در آن عرصه پیكار شنفته، یكباره ترك جان و سر گرفتند و راه فرار می‌جستند. غازیان نصرةنشان هریك چون شاهباز شكاری در صید تیهو و مانند شیر غرین در شكار آهو بمیان آن طایفه افتاده، بچنگ و چنگال دلیری پوست از تن و سر از بدن دشمن می‌كندند. بسواری كه می‌رسیدند از اسبش پیاده می‌ساختند و بپیاده‌ای كه رخ می‌نهادند دردم در خاك هلاكش می‌انداختند. گرد فتنه پرده‌پوش رخسار چرخ والا و غبار آشوب سرمه‌كش دیده دیده‌بان بام فیروزه فام فلك اعلا و نعره كوس و ناله و خروش گور كه و فغان روئین‌درای پرده در گوش ساكنان این طاق مینا و باد دامن دلیری شیران آهن‌خا فروزنده آتش شور و غوغا و فتنه قیامت و آشوب
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 361
رستاخیز برپا شد. عاقبت گل ثبات و قرارشان در شاخسار بیچارگی پژمرده و چراغ امیدشان مانند چراغ سحری افسرده گردیده، روی از میدان جنگ برتافته، بجانب شیراز شتافتند. دلاوران ضیغم شكار تا پیش خندق پشت حصار از آن قوم نكبت شعار می‌گرفتند و می‌بستند و می‌شكستند و می‌خستند. چند دفعه مصطفی خان مطعون طعن سنان بهادران جان‌ستان گردیده، كاری نیفتاد. بهرجهة قریب بدو هزار نفر سركردگان نامی و لشكریان جزو و كل اسیر چنگل شاهین مجاهدین میدان توكل گردیده، بیست نفر از سركردگان كه اسم و رسمی داشتند بحبس و قید مأمور و سایر را توشه و خرجی داده، روانه عراق فرمودند و بعد از چند یوم بنه را در زرقان نهادند و بمسجد بردی مراجعت فرمودند. تیر سهم دلاوران بر هدف ضمیر حاجی و اعوانش تا پر نشسته، و قارش بتیغ بهادران گسسته گردید. مصطفی خان را با بقیة السیف خیول نصرة شمول كه تا آن زمان در باغات مباركات خارج شهر نزول داشتند مأذون بدخول شهر نموده، بفكر چاره كار افتاد.

در بیان جنگ لشكر شیر آهنگ جان محمد خان قاجار و رضا قلی خان قاجار و انهزام شدن سپاه مخالف‌

قبل ازین مرقوم قلم خجسته رقم گردید كه: وكلای سركار آقا محمد خان حسب المسئول حاجی مجهول چند نفر از معتمدین دولت خویش را بجهة ضبط اموال و اسباب و اثاثه سلطنت روانه شیراز ساخته بودند. تا این زمان مراجعت آنها بعلت انسداد طرق و اصرار غازیان نصرة شعار در امر محاصره و بعضی خیالات فاسده حاجی كه در سر داشت در حیز تأخیر مانده، درین اثناء شكستگی بر قوایم استعدادشان راه یافت. ابلاغ خطر بامنای دولت آقا محمد خان لازم گردید. لاجرم مراتب را عرضه داشت و قدری اسباب مرصع‌آلات از قبیل صندوق مرواریدنگار و خنجر الماس آبدار و جواهر سواره و پیاده بوزن سبك و بقیمت سنگین در خورجین نهاده، بفتراك یك نفر از فرستادگان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 362
مزبور بسته، از راه غیر معمول روانه دار الملك طهران نمود. چون وكلای آن سركار از شكست قشون مستحضر گردیدند هفت هزار نفر سوار جرار ابو ابجمع جانمحمد خان و رضا قلی خان دولو قاجار یوخاری باش ساخته، امر فرمودند كه از راه هراه و مروست و ارسنجان پیماینده مسلك مقصود گردند. چون محصلین نواب جهانبانی بجهة وصول و ایصال حقوق دیوانی بهمه جهات الكای فارس متفرق می‌بودند از آمدن سرداران مزبور مطلع گردیده، معروض رای مرحمت‌پرور گردانیدند. بعد از آنكه خبر مزبور در اردوی سپهر آثار انتشار یافت سركردگان سپاه جلادت دستگاه چنگال شاهباز عزم را باصطیاد طایران ارواح ایشان تیزچنگ و بهیئت مجموعی شرفیاب حضور خدیو با فرهنگ گردیده، بعرض رسانیدند كه: ما را مرخص فرمایند كه بشیراز نارسیده سر راه آنها را گیریم و باتمام كارشان بپردازیم.
نواب سپهر ركاب فرمودند كه: چنانچه مرتكب این فعل گردید دور و نزدیك حمل بر عجز و انكسار ما خواهند نمود. بحمد الله و المنه سد ممالك خاطر جلادت مظاهر ما را در فساد آن قوم یأجوج نهاد قصوری و بوستان جلالت تخمیر را از خزان طعن سنان دشمنان فتوری نیست. ان شاء الله الرحمن بعد از ورود آنها بقلعه بتدمیر و تدبیرشان خواهیم پرداخت. القصه: سرداران مزبور از طریق مقرر وارد شهر و استظهار قلعگیان برپذیرفت خود دیدند. مصطفی خان و حاجی كپك بعد از رسیدن كمك قشونهای برهنه خود را كه از دم شمشیر برق نظیر شیران ژیان دلیر گریخته بودند مجددا تدارك دیده، علاوه سپاه جان محمد خان و رضا قلی خان گردانیده، در نهایت استعداد در میان قلعه و حصار آرمیدند. چون یك روز از ورود سرداران گذشت و استحمام و استرواح كلی بجهة ایشان حاصل گشت هنگام صبح روز سیم كه خسرو فلك چهارم از خطوط شعاعی پنجه قلعه‌گیری را شكفته، شش جهة حصن حصین عالم را فروگرفت شهریار هفت كشور كه در روز جنگ از برای نام و ننگ پنجه‌درپنجه پلنگ و كام‌دركام نهنگ نهادی پا در ركاب
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 363
اشقر رزم‌جوئی درآورد و سپاه پیل‌زور شیرغرور را بسواری مأمور و با دبدبه خاقان و فغفور روی عزم بمیدان روم نهادند. از آن طرف نیز مصطفی خان و جان محمد خان و رضا قلی خان سرداران مثلثه اگرچه خود را درهم آوردی این خدیو كشورگیر مردی لایق و امر عظیم مقاتله را در شان خویشتن موافق و در رخسار وجود خود آن نور را نمی‌دیدند كه با آفتاب عالم‌تاب ذات شریف آن شهریار كامیاب برابری توانند كرد و خاشاك شخص خویش را در برابر سیل بی‌زینهار لشكر نصرة آثار توانند درآورد لیكن نظر بفرموده ولی نعمت خویش پای تهور پیش گذارده، با پانزده هزار پیاده و سواره و ابهت بسیار بعزم پیكار از شهر ببیرون دشت پشت بحصار و رو بجانب قول ظفر شعار آورده، صفها بیاراستند و ترتیب صفوف درست گردیده، نایره حرب زبانه بچرخ اثیر كشید.
در آن روز نو كافتاب بلندبرافكند بر حصن گردون كمند
سپاه شب تیره دیو چهرگریزان شد از بیم تابنده مهر
خدیو سكندر وش جم شكوه‌بدل همچو دریا بتمكین چو كوه
منوچهر چهر و فریدون نظیرانوشیروان عدل خسرو سریر
سیاوش بدیدار و رستم بجنگ‌بدشت اژدها و بدریا نهنگ
ببخشش چو بحر و بریزش چو ابرگه حمله شیر و گه كین هژبر
بفرمود تا اسب زرینه زین‌كشیدند بر ساحت دشت كین
چو بر پشت زین تكاور نشست‌كمرگاه گاو زمین برشكست
همائی برآمد بپشت عقاب‌بچرخ برین شد بلندآفتاب
ز فولاد پوشان آهن‌كلاه‌بباد صبا بسته گردید راه
بپیرامن داور نامداركشیدند ز آهن دلیران حصار
ز بیم خروشیدن كوس و نای‌زمین را بشد پای تمكین ز جای
ز برق سنانهای خورشید رنگ‌ز آواز شیر و خروش پلنگ
زحل چشم بگرفت مریخ گوش‌فلك رفت از خویش و گردون ز هوش
چو آن بحر جوشان تلاطم گرفت‌نم خون گذرگاه انجم گرفت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 364 ستوران آهو تك تیزگام‌غزالان خوش منظر خوش‌خرام
بمیدان كین برگرفتند تك‌شد از گرد در پرده روی فلك
ز بس ریخت از تیغها خون بدشت‌همه سنگها لعل و یاقوت گشت
ز تیغ جهان داور چیره‌دست‌بروبوم شیراز درهم شكست
شد از بازوی مملكت گیر اوكلید در فتح شمشیر او القصه: هر دو لشكر مانند بحر اخضر جوشان و خروشان بیك دیگر ریختند و بدست دلیری در گریبان هم آویختند. بهادرانی كه در میدان جنگ رو از پلنگ نمی‌گردانیدند مانند شیر خشم‌آلود چنگال خونریزی بكندن پوست دشمنان گشودند ویلانی كه از مهابت تیغ فولاد پیكرشان كوه آهن آب می‌شد خاك میدان را از خون معاندان لعل مذاب نمودند. از خروش كوركه و كوس و جوشن بهادران صاحب ناموس و صهیل اسبان شموس زلزله در اركان چرخ آبنوس و ولوله در گنبد سپهر سندروس افتاد. چون فوجی از بهادران فیروز جنگ حسب الامر جهان‌بان با فرهنگ بجانب كوه مغربی شیراز عزیمت و آهنگ نمودند سپاه مخالف را بتصور اینكه شیران لشكر منصور را ضعف و قصوری و بیم و فتوری روی داده بآن جهة طبل ارتحال بجانب جبال كوفتند. شیرگیر شده، بجانب قول همایون اسب تاختند. جهانبان كشور مردی پا در ركاب مردانگی افشرده، دست همگی از آستین پردلی بیرون و كوشش و كشش را بجائی رسانیدند كه داستان رستم و اسفندیار را از صفحه روزگار محو كردند و خونریزی بجائی كشید كه چرخ خون‌آشام انگشت حیرت بدندان گزیده، ناگاه خورشید فیروزی از مطلع سعادت و بهروزی طلوع و سروش غیبی ندای بجهت انتمای «إِنَّا فَتَحْنا لَكَ فَتْحاً مُبِیناً» در داد. طنطنه «وَ یَنْصُرَكَ اللَّهُ نَصْراً عَزِیزاً» بلندآواز شد. آن قوم بنابكار مبارزت پلنگان كوهسار دلیری را در میدان دیدند و ضرب دست شیران كنام جهان‌گیری را در جولان چشیدند عنان ادهم فرار را بسوی قلعه و حصار كشیدند. یكه‌تازان میدان جنگ در عقب
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 365
آن طایفه بی‌نام و ننگ شتافتند. بسیاری از آنها در پنجه تقدیر اسیر و دستگیر گردیدند و رضا قلی خان قاجار كه اعتقاد و استظهار آن طایفه غدار می‌بود گرفتار كمند سپاه فیروزمند گردیده، مبارزین عرصه كین و مجاهدین نصرةقرین تا كنار خندق آنها را تعاقب نموده، بهركس برمی‌خوردند از عمر برنمی‌خورد و روی تخته پل از ازدحامی كه روی نمود هیچ‌یك را مجال عبور نبود. از غایت خوف و هراس چندان خلق بخندق ریختند و بر بالای یك‌دیگر جان دادند كه خندق با زمین سمت تساوی یافت. حضرت جهانبانی با فتح و كامرانی مراجعت بسنگر فیض مبانی فرموده، غازیان جان نثار اسب و یراق بی‌شمار و اسیر بسیار بمعرض عرض درآوردند. سركردگان آنها را محبوس و سایرین را داغ آزادی بر پیشانی نهاده، مطلق العنان ساختند. مختصر كلام: اهل قلعه از خوف و بیم آن دستبرد اندیشناك شده، دیگر احدی را یارای آن نبود كه از روزن قلعه و سوراخهای حصار نگاه كند. چه جای بیرون آمدن از حصار؟ چون مدت سه چهار سال بود كه غلات و حبوبات الكای فارس بعلت ملخ‌خواری تعسر كلی یافته، بلكه در بعضی ولایات دانه‌ای یافت نمی‌شد و غله‌ای كه در شیراز موجود بود انحصار بانبارهای دیوانی داشت خانوار سلسله جلیله زند و جماعت ایلات از آنجاكه پیوسته جیره‌خوار سفره همم نواب سكندر حشم می‌بودند بهیچ‌وجه احتیاطی در خصوص آذوقه ننموده بودند و بعضی فقرای شهر نیز از بی‌بضاعتی بهمین درد گرفتار بودند درین وقت كه صرصر جور و اعتساف حاجی بی‌انصاف فروزنده آتش لاف و گزاف گردید چنانچه در جائی هم سراغ مشتی آذوقه می‌نمود بدست حرص گرفته و ابواب تصرف آنرا بر روی اعوان خود می‌گشود. بهرجهة چون مدت محاصره بطول انجامید و سه چهار ماه هلالی متوالی كشید ضیق محاصره علاوه علت قحط و غلا گردید. آذوقه قلعه نقصان كلی پذیرفت و بجز از اعوان و انصار حاجی كه بانبارهای دیوانی‌مدار می‌نمودند سایر فقرا و مساكین بتخصیص كوچ و خانوار زند و ایلاتی كه در موكب خدیو
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 366
فیروزی كوكب بودند از نان بجز قرص آفتاب‌نشان و از حبوبات اثر بجز در انبار كاه‌كشان نمی‌دیدند و بارزوی گندم زرع سبز فلك را بداس قیاس می‌درودند و بامید جو خوشه سنبله را از خرمن چرخ بدست وهم می‌ربودند و بجای آرام از صبح و شام لقمه را بخون جگر می‌اندودند و یا از روی پالوده خون دل فرسوده را از دیده می‌پالودند. جانها بیاد برنج برنج گرفتار و خاطر از یاد طعام پیمانه‌كش زهر ناگوار. درویش و محتشم و ذلیل و محترم آن طایفه از الم جوع و گرسنگی در آزار بودند. دندانشان از فراق شیرینی بجز تلخ كامی نمی‌دیدند و از غم حلوا سوای زهر جان‌فرسای حسرت نمی‌چشیدند. كسانی كه بلوز و مغزینه كام نمی‌آلودند در عوض گوشت بپوست یك‌دیگر افتاده، خون هم میخوردند و از یاد لبی نان آه حسرت بلب می‌آوردند. از غایت اشتیاق می‌مردند.
یاد نان از خاطرشان بیرون و از آزار خوردنی دلهاشان در سینه خون.
بهرجهة آتش جوع خرمن ثبات و قرار بی‌نوایان پریشان و پریشانان بی‌نوا را بكلی سوخت و شعله گرسنگی مزرع صبر و شكیبائی آن بی‌دست و پایان را برمی‌افروخت. از زحمت پریشانی بجان و از وصمت بی‌سر و سامانی بامان آمده، راضی ترك وطن و دل برگرفتن از كوی و مسكن گردیدند. حاجی مزبور بعضی از ایشان را بخروج از شهر مأمور و از كوی و برزن مهجور و آن جمع پریشان فوج‌فوج بظلال رأفت ملتزمان موكب غرور اقبال و بسایه عاطفت مستظلان آشیان فلك تمثال اجتماع و استظلال جسته و قاطبه آنها از صغیر و كبیر مهمان خوان كرم و جیره همم والا گردیدند. در آن هنگام نیز مصطفی خان با جمعیت خود بعلت تنگی از شهر ارتحال بجانب كربال نمود و ترفیه حال عباد و محصوران بی‌گناه قلعه نیز مكنون ضمیر مرحمت گستر می‌بود. از خارج شهر حركت و بسوی قلعه زرقان نهضت فرمودند. مصطفی خان مدتی در كربال توقف نمود. لیكن از دستبرد دلاوران پیوسته پریشان حال و قرین تأسف می‌بود و بعلت سد طریق آذوقه كه در اردوش تنگ گردیده بود بجانب شهر آهنگ
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 367
نمود و در باغات مباركات خاقانی غنود. چون چند یوم از ورودش بگذشت در شبی سیاه‌تر از زلف مشكین خوبان و تیره‌تر از شام هجران نواب جهانبانی قدری سوار برداشته، بنفس نفیس باردوش یورش برده، سلك جمعیتش را پریشان فرمودند. در اثنای آن حال جمعی از ایلات مافی و نانكلی كه از روز نخست با حاجی مزبور ساغركش نمك ناشناسی گردیده بودند با یك‌دیگر ممهد شدند كه حاجی را مقتول و خدمت مزبور را شفیع گناهان خود ساخته، روی نیاز بآستان خدیو دشمن‌گداز دوست‌نواز كه ملجا و پناه هرمردود و مقبولست آورند. حاجی از اراده ایشان مطلع و همگی را مأمور ببلوك بیضا نمود و جماعت مزبور روی باردوی نصرة دستور نهادند.

ذكر ورود آقا محمد خان قاجار ببلوك ابرج و شبیخون زدن لشكر پرخاشگر باردوی وی‌

جواد خوش‌خرام خامه خجسته فرجام در میدان صفحه بدین نهج تیزگام می‌گردد كه: چون حاجی غدار و سرداران سپاه قاجار خویشتن را در تنگنای قلعه و حصار گرفتار و از بستن در و نشستن در شهری دری بر روی خود باز و آمدی بكار ندیدند و بعضی از قلعگیان را نیز در مقام شقاق و ضمیرشان را مایل نفاق یافتند بگرد چاره‌جوئی شتافتند. آخر الامر چنین قرار دادند كه احدی را باستدعای موكب جلالت كوكب آقا محمد خان بجانب عراق روانه و جنابش را بسوی الكای فارس دعوت نمایند. بنابرآن عرایض چند بوكلای آن سركار نگاشته خامه تأكید و مذیل برین مطلب ساختند كه:
رعیت و سپاه در تنگنای قلعه پریشان و تباه و در هوس شاهراه امید جویای وصول موكب جلالت‌پناه می‌باشند. چنانچه طایر عزم جناح استعجال بجانب این ملك ارم تمثال نگشاید و سمند جهان‌نورد همت بطریق سرعت مراحل صوب فارس را نپیماید اساسی كه چیده شد بدست سعی و اجتهاد اهل عناد برچیده خواهد شد. چون عرایض مزبور معروض رای وكلای دولت آقا محمد خان گردید و در آن هنگام
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 368
هوا نیز باعتدال مایل و آفتاب جهانتاب ببیت الشرف خویش داخل گردیده بود باحضار لشكر و تدارك عسكر و سرانجام اسباب سفر پرداخته، بیست هزار نفر پیاده و سوار در ركاب جلالت شعار جمع ساخته، از دار الملك طهران محرك سپاه انجم دستگاه و بابهت تمام و حشمت مالا كلام بپای استعجال راه‌نورد صوب شیراز و بجناح سرعت انتقال مرحله پیمای آن خطه ارم طراز والی بلوك ابرج پیماینده نشیب و فراز گردیدند.
چون خبر ورودش بانهای منهیان بعرض این نقاوه خاندان كرم و برازنده و ساده كسری و جم رسید نامداران جنگ‌جو و شیردلان هژبرخو را بمجلس شور و كنكاش طلب داشتند، نهفته را آشكار و صلاح كار و قرار جنگ و پیكار را از اینها استفسار فرمودند. همگی متفق القول معروض داشتند كه: مقابله با سپاه آقا محمد خان مخالف آئین سپاه‌داری و از لباس تدبیر عاریست. زیراكه جمعیت ما قلیل و ایشان جمعی كثیرند، صواب آنست كه حضرت سپهر ركاب كوچ و بنه ملتزمان اردوی سعادت مآب را از قلعه زرقان كه قریب بشهر و میان دو دشمن واقعست مأمور بحركت و در یكی از قلعه‌جات مرودشت سكنی دهند و خود اعتماد بر ملك بیچون كرده، بر ایشان شبیخون بریم. هرگاه كلید فتح و ظفر بدست آید پای مراد بر سر گردون نهیم و چنانچه از شبیخون نعمت فتح روزی نشود توقف درین حدود را موقوف و عنان توسن عزیمت را بجانب دار الامان كرمان معطوف سازیم. سخنان از خرد دور ایشان در مقیاس عقل و میزان خرد آن حضرت بس ناسنجیده و ناپسند افتاده، فرمودند كه: این رای بسی ناصوابست و مغایر راه و رسم مردان جلادت مآبست. بحمد الله الملك شاهین عزم غازیان نصرة انگیز را چنگال جلادت تیز و تیغ برق نظیر مبارزان ركاب سعادت نشان در میدان مجاهدت از نهال امید معاندین پوسته برگ‌ریزست.
درین صورت باعمال اجامر مبادرت نمودن و طریق مسكنت با دشمن پیمودن بی‌صورت و ابواب خدیعت و حیلت بر رویشان گشودن بی ضرورتست. جنگ روبرو بصلاح اقرب و بضوابط فتوت و مردانگی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 369
اولی و انسبست. خلاصه: ماده مستولی بر شخص وجودشان بجلالهای سخنان الهام بیان وحی ترجمان حضرت كسری شان مقلوع نگشته و گفتگوهای جنابش را بگوش هوش مسموع نداشته، امر را در امر شبیخون از اعتدال گذرانیدند و خاطر مهر مظاهر را از جنگ روبرو ممنوع داشتند. چون عزمشان بر شبیخون جزم گردید حضرت كسری معدلت لاعلاج كوچ و خانوار سپاه جلادت امتزاج را از قلعه زرقان مأمور باخراج و در یكی از قلاع مرودشت سكنی دادند و با سه هزار سوار كینه‌توز دیده‌دوز و خصم‌سوز و جنگ‌ساز و شیرخروش و درع‌پوش و سخت‌كوش،
با فزع شیر سیاه از تیغشان در مرغزاربا جزع باز سفید از تیرشان در آشیان عنان اشقر صبا رفتار را بجانب اردوی جناب آقا محمد خان گشادند و پانزده فرسنگ مسافت را در هفت ساعت پیمودند. قراولان سپاه مخالف عصر آن روز سیاهی لشكر و گرد عسكر فیروز را دیده، بعرض وكلای جناب آقا محمد خان رسانیدند. ایشان هشتصد نفر تفنگچی دامغانی كه در شیوه آتش‌فشانی بی‌نظیرند بمحافظت تنگی كه مابین مرودشت و ابرج واقعست مأمور كردند، كه بلكه جنود مسعود را ممانعت از عبور و مرور نمایند. حضرت فیروز جنك نیمی از شب گذشته خود را بتنگ مزبور رسانیدند. تفنگچیان مستحفظ از ورود شیران آدمی‌خوار و هژبران خنجرگزار مطلع و مستحضر گردیده، از در منع درآمدند و بازوی تفنگ‌اندازی و آتش‌بازی گشودند.
یكه‌تازان میدان جنگ و جان‌بازان دریادل نهنگ آهنگ بجانب ایشان یورش آوردند. باب تیغ بی‌دریغ منطفی آتش شر و شور، ابراهیم خان نام سركرده ایشان را از لباس زندگی مهجور و بسرانگشت شمشیر انگشت خموشیش برلب نهاده، از تنگ عبور و غازیان جلادت مفطور را بسه تیپ ترتیب فرموده، دو تیپ را بمحمد خان و عبد الله خان اعمام خویش داده، از دو سمت روانه و خود بنفس نفیس بمست اردوی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 370
بازار شقه‌گشای لوای اقتدار گردیدند. طلایه‌داران معسكر قاجار بانهای یك نفر از تفنگچیان بقیه السیف از رسیدن قضای مبرم مخبر گردیده، آوازه توجه موكب همایون را بعزم شبیخون در اردو منتشر ساختند.
جناب آقا محمد خان نیز تفنگچیان اردوی خویش را بمحارست بروج و سنگر اردو فرستاده، بقدر مقدور اطراف سنگرها را استحكام دادند.
مأمورین و مستحفظین شروع بانداختن تفنگ و هنگامه‌آرای معركه جنگ گردیدند. خسرو شیردل هژبران آهن‌گسل را قلاده رخصت از گردن گشاده، مأمور بیورش فرمودند.
شهسوار عرصه میدان جنگ‌با یلان تندخوی چون پلنگ
روی شوكت جانب دشمن نهادبند از شیران پیل‌افكن گشاد
در فضای جنگ و در دشت وغاآهنین‌پوشان فولادین قبا
سد آهن در ره دشمن كشیددر ره دشمن سد آهن كشید
نای تندر نعره آمد در خروش‌خون ز تنهای یلان بگرفت جوش
ز آتش كین سوخت خرمنهای مهرشعله بیداد برشد بر سپهر
سیل فتنه از زمین بالا گرفت‌موج خون تا طارم اعلا گرفت
از شعاع تیغهای بی‌حساب‌سر زد از هرسو هزاران آفتاب از اتفاقات در آن شب قندیل فروزان ماه بمرتبه‌ای عكس نور و ضیا بر عرصه خاك و ساحت آن تیره مغاك انداخته و بمثابه‌ای فضای جهان را پرنور ساخته بود كه چنانچه موری در حوالی سنگری پای مرور می‌گشود قدراندازان چابك دست از نشانه كمان‌داری سرمست دیده‌اش را ببیلك خارا شكاف بیك‌دیگر می‌دوختند و هرگاه پشه‌ای از جای خویش بال پرواز می‌گشاد تفنگچیان آتش بار بصاعقه گلوله در دم بال و پرش را درهم می‌سوختند. بهرجهت در آن شب روشن‌تر از روز بهادران عدوسوز داد مردانگی دادند.
حضرت سكندرشان در خارج اردو چون سد پابرجای ایستاده، غازیان جلادت‌نشان بنحو مقرر اطراف سنگر را محیط و اهل اردو آن دایره خونخوار را نقطه وسیط گشته، سی چهل نفر سوار جرار
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 371
از جانب اردو بازار سپر مردانگی بر سر كشیده، داخل آن دریای هایل گردیدند. آن خیل فزون از انجم چون بحر قلزم از تحریك صرصر مبارزت دلاوران پلنگ كین نهنگ آئین شورش پذیرفت و هرفردی ترك جان و سرخود گفت. القصه: از هجوم بهادران و دستبرد دلاوران خللی فاحش باردوی سپاه قاجار راه یافته، پای ثبات و قرارشان از دست رفته، سلك جمعیتشان پراكنده گردیده، قریب بچهار هزار سوار پی‌سپر وادی فرار گشتند. در هنگام اشتعال گیر و دار شخصی از اهل اردوی قاجار خود را بركاب معدلت شعار رسانیده، معروض داشت كه:
جناب آقا محمد خان عنان مراجعت بصوب عراق معطوف و تفنگچیان سنگرها بعلت عدم اطلاع از چگونگی احوال صاحب اردو انداختن تفنگ را موقوف نخواهند نمود. صلاح در آنست كه حضرت جهانبانی لشكر جلادت مبانی را مقرر دارند كه دست از اشتغال آلات حرب و قتال و اجرای ادوات ضرب و جدال كشیده داشته، در جای خویش توقف نمایند. هنگام صبح كه بفرمان فالق الاصباح خورشید خاوری قدم بعرصه چرخ نیلوفری خواهد گذاشت و جهان لباس عباسی شب را از برافكنده و فلك كلاه مهر را بر سر خواهد نهاد آنها نیز از مراجعت خداوند اردو مطلع گردیده، غبار جنگ مرتفع خواهد شد. بنابر عرض شخص مزبور كه فی الحقیقه بی‌غرض و رفتن آن سه چهار هزار نفر را بهزیمت آقا محمد خان فرض نموده بود خدیو صاحب غرور پلنگان شیرزور را از یورش ممنوع و باطمینان خاطر علم توقف در خارج اردوی مخالف مرفوع فرمودند. ملتزمان موكب سعادت كوكب چون احوال را بدان منوال مشاهده نمودند پنجه حرص و آز گریبانشان گرفته، هریك غنیمتی كه بدست آورده بودند برداشته، پای عزیمت بجانب مرودشت گشودند. زیاده بر یك هزار سوار در ركاب آن تاجدار باقی نماند. علی الصباح كه فراش قضا شموع و قنادیل كواكب را از قضای سپهر برچید و مشعل فروزان مهر را در پیش طاق افق برافروخت مشخص گردید كه وكلای دولت آقا محمد خان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 372
دست كشیدن بهادران را از جنك برجعت خدیو با فرهنگ محمول داشته، پای ثبات و قرار افشردند. بهرصورت جناب آقا محمد خان چون از كیفیت احوال و توقف حضرت جمشید خصال در كنار اردو و قلت جمعیت آن حضرت اطلاع یافته، هفت هشت هزار سوار كه باقی مانده بودند برداشته، بعزم مجادله از اردو بیرون آمدند. حضرت كسری مرتبت چون از امور وقوف یافتند نظر بپریشانی جمعیت خویش توقف را موقوف و عطف عنان عزیمت بجانب مرودشت فرمودند.
بعد از ورود بمحل مزبور ماندن در آن حدود را صلاح ندیده، كوچ و اموال و بنه و اثقال سپاه جلادت اشتمال را برداشته، روانه كرمان شدند. راقم حروف چون در آن اوان در سلك ملتزمان آقا محمد خان منسلك و منتظم بود در شب مزبور حضور داشت. بعزت الله الملك الآفاق آنچه نگاشته خامه صداقت اتفاق گردیده خالی از اغراقست. در وقتی كه جناب آقا محمد خان از توقف آن حضرت با هزار سوار اطلاع حاصل و بعزم مقابله این شهسوار دریادل سوار می‌گردیدند خسرو باذل در كنار اردو بر پشت بارگی سبك‌پوی ایستاده بودند و مسافت نیم فرسنگ نمی‌نموده احدی را یارای آن نبود كه تواند از حد خویش پای فراتر نهد. مختصر كلام: جناب آقا محمد خان تا كنار اردوی خویش اشهب سبك‌سیر را عنان و زیاده بر آن قدم عزیمت نگشادند. حضرت كسری معدلت در نهایت آرام و كمال وقار روانه مقصود گردیدند. اگرچه در شبیخون حضرت كاوس‌فر روح كیخسرو را شاد و رستم دستان را دور از نهاد برآوردند، اما جناب آقا محمد خان نیز پاداری و ثبات قدم را بجائی رسانیدند كه نام افراسیاب از صفحه عالم محو شد. بهر جهت جناب آقا محمد خان یك روز در منزل مزبور توقف نمودند و اسبابی و دوابی كه در شب اهل اردو از یك‌دیگر غارت و نهب نموده بودند استرداد و بصاحبانش رسانیده، از آنجا روانه دار الملك شیراز و بتاریخ هجدهم شهر شوال المكرم وارد آن خطه ارم نظم
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 373
شده، در عمارات مباركات شاهی نزول و حاجی مزبور را بنوازشات غیر منتهی مشمول و پردگیان استار دولت و كوچ و خانوار اعیان سلسله زند و ایلات عراقی را كوچانیده، روانه عراق و خود مدت سه ماه در دار الملك شیراز باسط بساط طمطراق می‌بودند و عمارات و آئینه خانهای خاقان علیین مكان را كه هریك نمونه باغ جنان و نشانه بهشت جاودان بود و تعریف و توصیف هریك را مفصلا مشروحا طوطی شكرستان سخن‌پردازی و بلبل گلستان بلاغت‌سازی میرزا ابو الحسن غفاری در تاریخی كه وقایع ایام دولت سلسله علیه زند را قلمی نموده اند مدون ساخته بتیشه بی‌انصافی ویران و سنگهای مرمر منبت منقش و درهای خاتم و پرده‌های مصور دلكش و آئینه‌های عریض طویل كه خاقان گیتی‌ستان در ایام دولت از جمیع ممالك روم و روس جمع نموده در عمارات مباركات نصب فرموده بودند با آنچه ممكن الحمل و سهل النقل می‌بود تمام را نقل بطهران و در عماراتی كه خاقان گیتی‌ستان در دار الملك مزبور بمعماری همت بلند ساخته بودند منصوب و كار گذاشت.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 374

ذیل آقا محمد رضا

ذكر تتمه احوال خیر مآل لطفعلی خان زند سعادتمند تألیف مرحوم آقا محمد رضای شیرازی‌

آقا محمد خان در پانزدهم محرم علم شهامت بجانب طهران برافراخت و بگرم كردن آرایش بزم آسایش در فصل خریف و شتا پرداخت. حاجی غدار را چون بعد از مراجعت اردو بصوب شیراز از آقا محمد خان رعبی در دل حاصل شده بود ثانیا ادراك حضور او را مایل نبود. لاجرم صورت عزم فرار در لوح ضمیرش نقش پذیر و با اصدقای سفهای خود در مقام مشاوره و تدبیر برآمده، فرار از آقا محمد خان را متفق الرأی گردیدند. چون زوجه آن نادان از اهالی دشتی و دشتستان و عبور از آن سامان در نظر خیالش اقرب بامان می‌بود قرارداد چنین نمود كه بمعاونت و معاضدت اهالی آن حدود كسان و منسوبان خویش را با دولت و مكنتی كه فراهم آورده بود برداشته و خود را بكنار دریابار رسانیده، بملك هندوستان شتابند. فارسیانی كه با آن خباثت مبانی در خیانت بحضرت جهانبانی اتفاق ورزیده بودند ازین معنی آگاهی رسانیده، مضطرب حال گردیدند كه در صورت وقوع این مطلب از مؤاخذه آقا محمد خانی چگونه برآئیم و باوجود حضرت جهانبانی و عدم قلعه‌ای چسان آسایش نمائیم؟ بعد از مشاوره با یك‌دیگر صلاح حال و مصلحت احوال را در فسخ عزیمت حاجی غدار دیدند. از جمله میرزا جانی فسائی كه از كبر سن الف قامتش دال گشته و در السنه و افواه مشهور بفسادی و كنكاش فساد و فتنه را مبادی بود نقش تزویر را بر لوح ضمیر چنین تصویر نمود كه: چون حاجی را استعداد و احتشامی
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 375
شایانست جمعی از خویش و بیگانه با او متفق الرأی و همداستان، ممانعت ایشان و فسخ عزیمتشان در حیز امكان نیست. مگر آنكه اعوان و انصار او را انحراف رای حاصل، كه باعث اختلاف فی‌مابین و موجب اختلال اوضاع جانبین شود و بدین واسطه اساس فرارش مختل و بنای حركتش معطل ماند. بناء علیه اخوان حاج مزبور را بفسون و حیل راهزن گشته، در هنگامی كه تفنگچیان دشتی و دشتستان مسلح مكمل و در اطراف عمارات مباركات شاهی كه كوچ و بنه او متوقف بودند سلك جمعیت خود را منسلك ساخته كه بالاتفاق راه‌نورد بوادی فرار و شقاق گردیده، بصوب مقصود شتابند بقدر دو سه هزار تفنگچی شیرازی را غفلة محمد حسین خان برادر حاج مزبور گماشته كه اطراف میدانهای درب خانه را گرفته و بر بامها بالا رفته، چنانچه اهالی دشتستان از جای خود حركت و اظهار حیات نمایند ایشان را هدف تیر بلا سازند. اهالی دشتستان بعد از ملاحظه این داستان مضطرب الخاطر گشته، مشوشانه و بی‌اختیار در حركت آمده، كه از اطراف بامها تفنگچیان دست درآورده، بیك مرتبه سنگ بر آن قوم گمراه باریده و روز روشن را بر ایشان مانند شب سیاه ساخته، اجامر و اوباشی كه در آن حول و حوش می‌بودند نیز دست تطاول گشاده، جماعت مزبور چون عرصه را تنگ یافته دریافت نمودند كه چنانچه دست از پا خطا نمایند صغیرا و كبیرا هدف تیر بلا خواهند بود. بنائا علیه تسلیم را بر دفاع ترجیح داده، تا آنكه اجامر و اوباشی كه حضور بهم رسانیده بودند برودوش آن جماعت را از لباس و سلاح عاری ساختند. حاج مشار الیه چون باین مطلب راضی نبود و بدون اختیار این رفتار از برادرانش سر زده بود ناچار خود را تسلیم نموده، تا آنكه معركه كارزار و فساد گیر و دار فرونشسته، بنا بتلبیساتی كه از لوازم ذات او بود سركردگان آن گروه را احضار و باظهار عذرخواهی و عدم اطلاع ازین معنی برائت ذمه حاصل نموده، تسلی‌بخش قلوب آن جراحت رسیدگان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 376
گشته و فوج‌فوج ایشان را مرخص و مطلق العنان و روانه مسكن و اوطان خود ساخته و چندانكه بخفای نیت فاسد خویش پرداخت بمضمون «كل امر جاوز الاثنین شاع» مكنون خاطر خباثت تأثیرش بسرحد شیاع رسید. بحدی كه سامعه‌افروز امنای دولت آقا محمد خان گشته، بنابر فساد اعمالی كه سابقا در باب دولت علیه زند از حاج مشار الیه ملاحظه نموده بودند این معنی باعث سوء ظن ایشان شده، موجب حركت اردو بصوب شیراز گردید.

بیان وقایع سال فتنه اشتمال شورش مآل سیچقان‌ئیل مطابق سنه 1207

اشاره

صبح روز چهارشنبه هفتم ماه شعبان المعظم كه سلطان سیارگان از تختگاه حوت ببیت الشرف حمل خرامید بعد از انقضای جشن نوروزی از طهران رقم بحاجی مشار الیه سمت ترقیم پذیرفت كه: در بیست و نهم ماه فرخنده فرجام صیام در چمن اسپاس كه از جمله سرحدات فارسست اردوی ما نزول خواهد نمود. باید با اعاظم و اعیان و عمال آن سامان در اردو حضور داشته باشی و بچاپاری رقم را بحاج مشار الیه رسانیدند. هرچند وصول این خبر باعث تزلزل و توحش حاجی غدار و اعوان و انصار او گردید لیكن از آنجا كه بر مخالفت او اقتدار نداشتند ناچار سر بر بقه اطاعت نهاده، با هزارگونه تشویش بتهیه و تدارك سفر اردو مشغول گشته و در میعاد مقرره و میعادگاه مزبوره باردوی آقا محمد خان پیوسته، فورا حكم بانهدام و تدمیر قلعه شیراز كه از جمله قلاع محصنه روی زمین و ابنیه مشیده محكم آئین بود و كوچانیدن یك نفر از زوجات او و آقا اسد الله خلفش بصوب قزوین بعهده جان محمد خان كه از امرای قاجار بود صورت جریان پذیرفت. در عرض سه ماه كه چمن قصر زرد و اسپاس محل توقف اردو بود شیرازه اجزای شیراز را از هم ریخته، خاكریز و خندق و برج و بارو مستحكم آن دیار را كه با حصار و بروج سپهر همسان بود با سطح زمین یكسان نمودند.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 377 هان ای دل عبرت‌بین از دیده نظر كن هان‌ایوان مداین را آئینه عبرت دان
گه‌گه بزبان اشك آواز ده ایوان راتا بو كه بگوش دل پاسخ شنوی از جان
دندانه هرقصری پندی دهدت نونوپند سر دندانه بشنو ز سر دندان
گوید كه تو از خاكی ما خاك توأیم اكنون‌گامی دو سه بر ما نه اشكی دو سه هم بفشان
از نوحه جغد الحق مائیم بدرد سراز دیده گلابی كن درد سر ما بنشان
آری چه عجب داری كاندر چمن گیتی‌جغدست پی بلبل نوحه است پی الحان
ما بارگه دادیم این رفته ستم بر مابر قصر ستمگاران گوئی چه رسد خذلان؟
گوئی كه نگون كرده است ایوان فلك‌وش راحكم فلك گردون یا حكم فلك‌گردان
بر دیده من خندی كاینجا ز چه می‌گریم؟گریند بر آن دیده كاینجا نشود گریان و كوچ و آقا اسد الله ولد او را روانه بصوب قزوین ساختند. در چهاردهم محرم الحرام سنه 1208 كه از تقدیم و تنظیم مهام مسطوره فراغ حاصل گردید حاجی مردود را با سایر عمال فارس مرخص بصوب شیراز و خود عطف عنان بجانب طهران نمود.

بیان توجه موكب جهانبانی از طبس بصوب فارس و وقایع آن سال محنت اساس بتقدیر خالق ناس‌

چون خبر انهدام قلعه شیراز باطراف انتشار و حركت اردوی آقا محمد خان باكناف اشتهار یافت حضرت جهانبانی كه بعد از شب شبیخون و جلوه نكردن شاهد مقصود از نواحی ابرج با معدودی از
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 378
بنی اعمام و قلیلی از ایلات و اقوام عنان عزیمت را بصوب كرمان تافته و از آنجا بارض اقدس خراسان شتافته، قلعه طبس را بنابر مراسم ارادت كیشی میر حسن خان بجهة مأمن و مسكن اختیار و چندگاهی بود كه محل و مكان در آنجا برقرار داشتند. از تخریب قلعه مزبور و سایر وقایع كماهی آگاهی بهم رسانیده، وقت را مقتضی و مناسب و بخت را موافق و مراقب شمرده، با جمعیت خود بانضمام فوجی از سواران طبسی توسن عزم بجانب شیراز سبك عنان و گرم‌جولان ساخته، در هنگام ورود بخارج شهر یزد كه من‌جمله منازل عرض راه بود علینقی خان ولد محمد تقی خان یزدی با جمعیت شایان بجهة انسداد طرایق بر سر راه آمده، فی‌مابین محاربه واقع و شكست و انهزام كامل او را روی داده، با جمعی كثیر از اتباعش عرضه تیغ آبدار و جمی غفیر بقید اسار گرفتار آمده، بقیة السیف «كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَةٍ» مرحله‌پیمای وادی فرار و دلاوران زند سمند جلادت را سبك عنان ساخته، تا سه فرسنگ بتعاقب آنها ایلغار نموده، اموال و اسباب بسیار كسب آن هژبران عرصه پیكار گشته، مظفر و منصور بجانب مقصود روان و در اواسط ماه صفر وارد سامان فارس شده، ابرقوه را تصرف و باصدار ارقام مطاعه هواخواهان دولت را خصوصا و اهالی بلوكات را عموما از ورود بدار السعاده ابرقوه اخبار نموده، ایلاتی كه تا آن زمان منزوی هرگوشه و كنار و مختفی زوایای بلاد و امصار می‌بودند بنابر آوازه توجه موكب فوج هریك فارس فرس جلادت و مظهر آثار شجاعت گشته، فوج فوج وارد ابرقوه و بمراسم خدمت‌گزاری قیام می‌نمودند. در عرض مدت بیست یوم جمعیتی فراهم آمده، حضرت جهانبانی نصر الله خان عم خود را محافظت قلعه ابرقوه مأمور و در اوایل ماه ربیع الاول بصوب بوانات عنان عزیمت را معطوف داشته و از آنجا بجانب اصطهبانات و خیر شتافته و قلعجات آن سامان را بدون نزاع و جدال بتصرف در آورده، بجز اهالی قصبه نیریز كه از در مخالفت درآمده، باشاره
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 379
انگشت سبابه حضرت جهانبانی دلیران خراسانی یورش بر سر قلعه مزبور برداشته، بمفاد:
نظم
گر باره كشد راعی حزمش نبود راه‌جز خارج آن نیز ردیف سرطان را قلعه را متصرف و مدت ده دوازده روز بجهة تهیه بعضی تداركات در محل مزبور متوقف و از آنجا عطف عنان بصوب دارابجرد فرموده، جعفر خان حاكم داراب باب اطاعت را مسدود و در مخالفت را گشوده، چون در بدو حال خبر ورود موكب مسعود بحدود فارس سامعه‌افروز حاجی مردود شده بود بكارگزاران دولت آقا محمد خان اظهار داشته و محمد حسین خان دوداغ با فوجی بمقابله و محاربه مأمور شده بودند.
در آن اثناء و اوان مأمورین وارد آن سامان و توجه بصوب فسا و اردوی همایون نموده، چون ازین معنی ملتزمان ركاب نصرة مآب را استحضار حاصل گردید از دارابجرد حركت و قلعه رونیز را سنگر عافیت ساخته، آن نواحی را مضمار میدان ستیز و آویز قرار دادند.
محمد حسین خان مزبور با جمعیت خود باتفاق محمد حسین خان برادر حاج مشار الیه وارد آن حدود گردیده، سنگری ترتیب داده، بار نزول گشودند. چنانكه بعد بین الفریقین زیاده از یك فرسنگ نبود و هرروز قراولان لشكرین بیك‌دیگر برخورده، باهم در مقام جنگ و جدال برآمده، از طرفین جمعی قتیل و زخم‌دار گردیده، ملتزمین ركاب و فدویان آن جناب مصلحت را در آن دیدند كه غفلة شبیخونی بر معسكر اردوی محمد حسین خان زده، برهم‌زن سلك جمعیت ایشان شوند. در شب معهود باعلام یك نفر از ایلات محمد حسین خان باین معنی پی‌برده، درصدد محافظت سنگر و محارست لشكر برآمد و از آن جانب بتصور عدم استحضار خصم در ظلمت لیل بطریق شبیخون جمعی كثیر از سپاهیان بر سنگر محمد حسین خان ریخته
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 380
و باستظهار تمام یورش برداشته، از هرطرف كه رو باردو می‌آوردند مستحفظین سنگر را بیدار و هوشیار دیده، رخسار شاهد مقصود را در پرده خفا مستور می‌یافتند. ناچار بی‌نیل مقصود بسنگر مراجعت، علی الصباح محمد حسین خان عازم پیكار، با سوار و پیاده كه همراه داشت از سنگر برآمده و ازین جانب هم مهیای كارزار گردیدند.
از طرفین با فروختن نایره حرب و گرم كردن هنگامه طعن و ضرب اشتغال ورزیدند. جنگ‌جویان هردو لشكر باهم درآویخته، در كشش و كوشش سعی مالا كلام وجد تمام بعمل آورده، در اثنائی كه هنگامه غزا گرم می‌بود عبد الله خان عم آن حضرت كه حقیقة در میدان كارزار ثانی اسفندیار می‌بود از آنجا كه تیغ برنده را در نیام و شیر شرزه را در كنام آرام نیست عرق عصبیتش بجوش آمده، با پنجاه نفر از دلاوران جرار جلوریز خود را بر قلب لشكر محمد حسین خان زده و آنها را از پیش برداشته، متوجه گرفتن و بستن تفنگچیان پیاده و منهزمان سواره گردیدند. قریب بآن بود كه چهره شاهد مقصود فتح و ظفر از پرده غیب آشكارا گردد كه از یك سمت بنابر تقدیرات اله كه تدبیر را در آن راه نیست سواران كردستان كه در معسكر محمد حسین خان می‌بودند بر سر عالیجاه مشار الیه تاخته، بواسطه این معنی مقدمه ظفر صورت تكمیل نپذیرفت و لشكریان فریفتن بعد از قتل و كشش بسیار بجانب سنگرهای خود معاودت نموده، سواران خراسانی كه از طبس ملتزم ركاب بودند بنابر مشاهده صورت حال تزلزل در اركان احوالشان راه یافته، از وجنات احوالشان تقاضای «العود ثم العود» معاین و مشهود گردید.

بیان حركت از رونیز و معطوف ساختن عنان شبدیز عزیمت موكب جهانبانی كره بعد اخری بصوب طبس‌

منشی وقایع‌نگار قلم چهره‌پرداز عرایس عبارات این رقم چنین می‌گردد كه: چون آن حضرت مراتب دانش را وحید و مراحل بینش را فرید بود توقف در آن مكان را بصلاح مقرون ندانسته،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 381
اول همان شب بنابر قواعد و لوازم لشكركشی حركت را بر سكون ترجیح داده، روانه نیریز و از آنجا هنگام طلیعه صبح عنان عزیمت بصوب ابرقوه معطوف داشته، یك شب در آنجا اطراق و مقارن طلوع آفتاب باره دریاگذار را بصوب خراسان سبك عنان فرموده، از راه یزد با سواران خراسانی و معدودی از ایلات و بنی اعمام و اقوام مرحله پیمای مقصود گردیدند و در منزل چهارده من اعمال طبس میر حسن خان با استعداد و احتشام كامل باستقبال آمده، باعزاز و اكرام تمام آن حضرت را داخل شهر طبس و چند روز آنجا را محل توقف قرار داده، میر حسن خان بنابر ببعضی توهمات و تخیلات نفسانی بودن آن حضرت را در طبس منافی و مباین صلاح خود دانسته، اظهار نمود كه: تیمور شاه افغان در هرات و قندهار مقتدر و نافذ الفرمانست و ملاقات و امداد آن جناب را طالب و ابتزاغ ملك موروثی را از دید متصرفین بغایت راغبست. چنانكه در دفعه سابق كه موكب مسعود وارد این حدود گردید بعد از انعطاف عنان بصوب فارس كه تیمور شاه ازین معنی مستحضر گشته، در مقام جستجوی این مطلب برآمده، اعلام داشت كه: بایست ایشان مرحله‌پیمای این سامان گردند. لهذا اصلح باحوال آن جناب اینست كه عطف عنان بصوب قندهار فرمایند. چون صورت توهمات و تخیلات باطنی میر حسن خان در آئینه وجدان آن جناب منطبع و مشهود بود ناچار قرار برفتن قندهار داده، از طبس عازم آن دیار گشته، بعد از ورود بحدود قاین خبر رسید كه تیمور شاه دار فانی را بدرود كرده، بعالم بقا شتافت. حضرت جهانبان از استماع این خبر فسخ عزیمت قندهار و چند روز در قاین اقامت اختیار نموده، میر علی خان قاینی و میر علم خان ولد مشار الیه لازمه خدمت‌گزاری بعمل می‌آوردند.

بیان توجه موكب جهانبانی بصوب كرمان حسب الاستدعای طوایف سیستانی و افغان بمشیت خالق انس و جان‌

در اثنای این حال فرستادگان محمد خان ولد اعظم خان افغان و جهانگیر خان ولد محمد حسین خان سیستانی ساكن نرماشیر و بم من اعمال كرمان كه از قدیمی خدمتان این دودمان و هریك صاحب جمعیت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 382
و استعداد شایان بودند وارد و عرایض مبسوط مفصله كه مبنی بر اظهار انقیاد و خدمت‌گزاری و ابراز صداقت و اخلاص شعاری از آنها بود رسانیده و عطف عنان از ارض فیض‌نشان خراسان را بصوب آن سامان مستدعی گشته، متعهد تسخیر مملكت كرمان گشته بودند. حضرت جهانبانی بعد از وصول عرایض مزبور مستدعیات ایشان را ملتقی بقبول و با دویست سیصد نفر سوار كه ملتزم ركاب آن جناب بودند بدون تأمل و درنگ از قاین حركت و مرحله‌پیمای بوادی مقصود گردیدند.
قبل از وصول بنرماشیر در عرض راه جماعت افغان بواسطه ارسال سیورسات و پیكش مراتب خدمت‌گزاری خود را جلوه‌نمای ساحت ظهور ساخته و آن جناب را با كمال اعزاز و اكرام وارد نرماشیر نموده، كمر خدمت‌گزاری بر میان بستند و محمد خان ولد اعظم خان موازی پانصد نفر سوار افغان در نهایت آراستگی در ركاب آن جناب حاضر ساخته و از آنجا بصوب بم شتابان گردیدند. جهانگیر خان ولد محمد حسین خان نیز بآئین تمام باستقبال اقدام نموده، موكب فیروزی كوكب ردا داخل بم و پانصد نفر سوار سیستانی مكمل و مسلح ترتیب داده، در ركاب ظفر آیت مصمم تسخیر كرمان و رایت‌افراز توجه بصوب آن سامان گردیدند. بعد از ورود بجویا كه قرب جوار بآن دیار داشت اساس قلعه‌گیری مرتب داشته، در اوایل ماه شعبان شباهنگام با تخته پل و نردبان از آن مكان حركت و در عرض راه حضرت جهانبانی عبد الله خان عم خود را با فوجی از سواران گزین و دلیران عرصه كین مقدمه الجیش لشكر پرخاشجوی پرطیش ساخته، مقرر فرمودند كه: بورود در خارج كرمان بلا تأمل از یك سمت یورش برداشته، مستحفظین قلعه را مضطرب و بدانجانب مشغول سازند. تا مفتاح افتتاح بامر مالك الملك فتاح از جانب دیگر حضرت مفتح را بدست آید.
مأمورین بنهج معمول از یك سمت قلعه یورش برده، تمامی مستحفظین و نگهبانان آن حصن حصین متوجه آن سمت گشته، بانداختن تفنگ و گرم كردن هنگامه جنك و منع لشكریان از عروج بر معارج باره و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 383
دخول بقلعه و دروازه اشتعال ورزیدند. كه در آن ظلمت لیل با سپاهی بسان سیل از سیستانی و افغان و سایر غازیان و دلاوران از سمت دیگر با تخته پل و نردبان بپای حصار وارد و دامن مردمی را بكمر همت استوار نموده، بپای عزم متین عروج بر معارج شرفات آن حصار و صعود بر مصاعد درجات آن دیار نموده، هرقدر مستحفظین بشلیك تفنگ و انداختن سنگ راه دخول بر آن فوج برق نزول تنگ می‌نمودند ایشان قطره‌ریزی دهان تفنگ را قطرات ابر بهاری و رشحات سحاب آذاری انگاشته، رو برنمی‌تافتند. تا بزور بازوی دلیری و قوت سعی سرپنجه شیرگیری بروج و باروی آن دیار را بتصرف درآورده، نظارگیان فلك از مشاهده آن حال گویان باین قال بودند:
ابیات
عزمش گره كمان گشایدحزمش رصد زمان گشاید
با قوت عزم او عجب نیست‌گر چنبر آسمان گشاید
هرعقده جوز هركه مه داشت‌رمحش بسر سنان گشاید
بندد دم كژدم فلك رازان نیزه ما رسان گشاید
هرعقده كه روزگار بندددست شه كامران گشاید
خضر الهامی كه چون سكندرلشكر كشد و جهان گشاید
حصنیست فلك دوازده چرخ‌كاقبال خدایگان گشاید
در گرد مصاف روی نصرةشاهنشه جم نشان گشاید ابراهیم خان آقای قاجار و محمد حسین خان قراگوزلو و عبد الرحیم خان ولد محمد تقی خان یزدی كه حسب الاشاره امنای دولت آقا محمد خان در دار الامان كرمان بودند از ملاحظه صورت این حال بقلعه ارگ كه یك سمت آن بخارج شهر اتصال داشت تحصن جسته، آن شب و روز را خودداری و شب دیگر كلا فراری و متواری گردیده، عبد الله خان عم آن جناب كه در مراسم سپه‌داری ثانی افراسیاب بود بتعاقب فراریان مأمور و تا ده دوازده فرسنگ عقب ایشان ایلغار نموده، تمامی اسباب و بنه آن جماعت خذلان آثار كسب غازیان
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 384
ظفر شعار گشته، آن گروه شقاوت‌پژوه جریده و سبای بجانب طهران گریزان شدند و آن حضرت با نیل مرام و حصول كام بر سریر دارائی و فرمان‌روائی موروث جلوس كرده، سكه و خطبه بنام نامیش جریان یافت.
نظم
دشمن آتش‌پرست بادپیما را بگو:خاك بر سر كن كه آب رفته بازآمد بجو

وقایع سال مسرت آغاز اندوه انجام اودئیل مطابق سنه 1208

اشاره

عصر روز پنجشنبه هفدهم شهر شعبان اعظم خسرو فلك سریر انجم حشم یعنی نیر اعظم بتنبیه سركشان دی و بهمن مصمم، از دار الملك حوت بتختگاه حمل رخش سعادت و شرف تاخت و سپهدار ابر آذاری بشقه‌گشائی نسیم بهاری در ساحت گلشن رایت اقتدار بر افراخت و فراش قوه نامیه نفس نباتی بحكم مالك الملك قضا منهزمان صولت سرما را بپایه سریر خدیو بهار حاضر ساخت و شهسوار كشور اعتدال بلشكركشی جنود شهریار فرمان‌فرمای اقلیم شتا را كه بدستیاری جنود برف و یخ بشهرستان گلشن استیلا یافته از ملك هستی اخراج بشعله آتش فنا گداخت و بامر سلطان نافذ الفرمان قوای ربیعی یغماگر باد صبا بنهب و اسر شهر بهمن دست تطاول گشوده، حاكم شهر دی را كه در ممالك گلزار و بوستان مبسوط الید و نافذ الفرمان و بانی مبانی طغیان و باعث اختلال اوضاع گلستان بود بامر قهرمان طبیعت باتمام كارش پرداخت. اهتزاز ریاح بهاری و رشحات سحاب‌آذاری بملاحظه قابلیت ماده اشجار را خلاع مشجر بوته‌دار در برو غاشیه بندگی خسرو فریدون‌فر فروردین بر دوش انداخت. مجلس جشن و عیش در سرابوستان گلشن فراهم آمده و مطربان خوش الحان هزار دستان و عكه و سار بنوای موسیقار سرایان و نواخوان گشته، اوقات را بعشرت و شادمانی بسر می‌بردند، در خلال این حال خبر ورود موكب حضرت جهانبانی بدار الامان كرمان و حكمرانی آن ثغور و
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 385
سامان سامعه‌افروز كارگزاران دولت آقا محمد خان گشته، روز یكشنبه سیم ماه شوال با سپاهی سیل اساس از طهران بصوب فارس حركت و حاجی بدسگال و سایر عمال را كه قبل از وصول این خبر بطهران احضار داشته بودند بجهة وفور نزول امطار و طغیان آب عیون و انهار و عدم امكان عبور از رودخانه دار الایمان قم توقف در اصفهان و كاشان نموده بودند و بدین جهة تعویقی در پیوستن باردو دست داده، روز سه‌شنبه ششم ماه مزبور در عرض راه منزل حوض سلطان دو منزلی طهران كه اردو بادیه‌پیمای منزل پل دلاك بود باردو ملحق گشته و بمتابعت معاودت راه پیموده را بر خود قرار داده، بعد از طی مراحل و قطع منازل روز پنجشنبه بیست و دویم ماه مزبور چمن قصر زرد فارس مقر اردو گشته، سه روز جهة آسایش لشكریان و دواب در آنجا مكث و روز یكشنبه بیست و چهارم از راه بوانات بصوب كرمان شتافتند. بعد از ورود بسامان كرمان حسینقلی خان قاجار را با فوجی از لشكریان مقدمة الجیش ساخته، مأمور بدور كرمان نمودند، كه تا ورود اردو گرمی‌ده هنگامه جنگ و جدال باشند. در اواسط ماه ذیقعده حسینقلی خان مزبور وارد خارج قلعه كرمان و حضرت جهانبانی با فوجی از ملتزمان ركاب ظفر مبانی بعزم محاربه در شهربند درآمده، فی‌مابین محاربه واقع و تا دو ساعت از طرفین نوایر جدال اشتعال داشته، بالاخره حسینقلی خان مغلوب و منكوب و شكست فاحش و انهزام كامل یافته، بسنگر خود فرار و آن حضرت مظفر و كامران بجانب كرمان عطف عنان و بتدارك و تهیه اسباب قلعه‌داری اشتغال نموده، بفاصله سه روز حول و حوش آن بلده محل نزول و وقوف اردوی آقا محمد خان گشته، سپاه و لشكریانش محیط قلعه را احاطه و در اطراف سنگر و بروج متین مرتب داشته، از چهار جانب بكار محاصره پرداختند. اكثر اوقات قراولان فریقین مشعله‌افروز معركه شور و شین و خرمن‌سوز هستی خشك و تر جانبین می‌گردیدند و هر روزه توپچیان آتش‌فشان حسب الفرمان آقا محمد خان توپ قلعه‌كوب
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 386
بر آن حصن حصین بسته، ابر مطیر خمپاره‌ها بر فرق ساكنین قلعه صاعقه‌بار و روز روشن را بر آنها چون شب تار می‌ساختند. نقابان فرهاد كیش خاراشكن و تفنگچیان بهرام طیش روئینه‌تن بنبش زدن نقب و سنگركار را بر قلعگیان تنگ می‌نمودند. از عجایب اموراتیكه در اثنای این حال بمنصه ظهور رسید آنست كه: زر مسكوكی در كرمان سكه بنام آن حضرت شده بود بدست اهالی اردو افتاده، دست‌بدست بنظر آقا محمد خان رسیده، این معنی باعث اشتعال نایره غضب او گشته، مقرر داشت كه: فتح الله خان خلف ارجمند آن جناب را كه خردسال بود و با كوچ و بنه از شیراز بمازندران برده بودند او را خصی نمایند. بالجمله امتداد ایام محاصره بچهار ماه كشید و امر محصورین قلعه باضطرار انجامید.

ذكر سازش مستحفظین قلعه كرمان با سپاه آقا محمد خان و از دست دادن قلعه و واپس گرفتن حضرت جهانبانی قلعه را و از دست دادن آنها كرة بعد اخری‌

در هنگامی كه خسرو اقلیم روز یعنی عالم‌افروز سیار دایره نصف النهار بود جماعت ماهانی و چوپاری كه بروج و حصار شهر را از یك سمت مستحفظ بودند قلعه را بتصرف جنود آقا محمد خان داده، بقدر دو سه هزار نفر پیاده داخل شهربند شدند. چون آن حضرت از وقوع آن واقعه مستحضر گردید با معدودی از فدویان كه واقف حضور بودند طریق محاربه را بی‌سپر و نایره مجادله را شعله‌ور گشته، بر سر آنها یورش برده و در مضمار گیر و دار قدم كشش و كوشش فشرده، دست دلاوری گشاده، گرم كار پیكار و باهم درآویخته، دلیرانه مصاف می‌نمودند. تا هنگام عصر كه آن حضرت مظفر و بپایمردی تهور بمعارج حصار قلعه عروج و تمامی بروج را از تصرف ایشان استرداد و جمعی از آن جماعت را دستگیر و گردن آنها را عرضه شمشیر و روانه بئس المصیر ساخته و بقیة السیف بجنگ گریز خود را بسنگر رسانیده، چون عموم قلعگیان و قاطبه
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 387
قطان و تمامی اهل كرمان مال امر خود را ناپایدار و عزم آقا محمد خان را در تسخیر قلعه ثابت و برقرار می‌دیدند و كار بر ایشان تنگ و مابین آرام و ایشان هزار فرسنگ می‌بود بفكر تدبیر كار خود افتاده، نجفقلی خان خراسانی كه از سكنه كرمان و معتمد حضرت جهانبان بود با پانصد نفر باستحفاظ قلعه ارگ كه یك سمت آن بخارج شهر اتصال داشت مأمور بود، در جزو از اندرون با سپاه بیرون همداستان شده، عصر روز جمعه بیست و نهم ماه ربیع الاول سنه 1209 از همان سمت ارگ قلعه را بتصرف داده، مساوی ده دوازده هزار نفر سوار و پیاده داخل شهر شدند. سوی بروجی كه بتصرف ملتزمان ركاب حضرت جهانبان می‌بود تمامی بروج را متصرف شده، آن حضرت باوجود این قسم كه اتفاق افتاده بود با معدودی كه در ركابش بود سعی و كوشش را بحدی نمود كه از حیز تقریر و عهده تحریر بیرونست، و لیكن از آنجا كه «التقدیر یضحك علی التدبیر» بجای خودست شاهد مقصود جلوه‌نما نگشته، ملتزمین ركاب را ازین معنی یأسی رخ نموده، بدان جهة متفرق گردیدند.

بیان حركت موكب جهانبانی از كرمان بصوب بم‌

لاجرم یكه‌تاز معركه دلاوری باتفاق جهانگیر خان و بعضی از جماعت سیستانی و معدودی از اقوام و خواص بنی اعمام خود را بدروازه سلطانیه رسانیده و قریب بسه ساعت بمجادله و محاربه مشغول بوده، تا اینكه دروازه را تصرف نمودند. باوجود اینكه قبل از تسخیر شهركه كار بر قلعگیان تنگ شده بود و بنای سازش گذارده بودند آقا محمد خان بتصور این مطلب كه مبادا حضرت جهانبانی رخش عزیمت را از شهر بیرون تاخته و بطرف از اطراف عنان تاب گشته و دست تسلط او بدامان شاهد مقصود نرسد در چهار جانب شهر خندق عمیق حفر نموده و محاذات هردروازه برجی متین احداث كرده و مستحفظان ساعی تعیین نموده كه سد باب خروج آن جناب را نمایند و غافل ازین معنی كه بحفر خندق و احداث برج راه پرواز
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 388
بر شاهین و باز چگونه می‌توان بست؟ حضرت جهانبان بنابر كثرت سپاه مخالف و قلت مؤالف و ناچار بودن در عبور از میان لشكر بعدت ملخ و مور سبك‌سیر نمودن یكران عزیمت را بجانب بم در تاریك شدن شب اولی و انسب شمرده، پای ثبات و قرار فشرده، تا اینكه نور نهار بظلمت لیل مبدل و تشخیص دوست و دشمن بفروغ نیر اعظم محول گشته، ملتزمین ركاب با نثار آن جناب فورا تخته پل را بخندق استوار نموده و بی‌باكانه خود را بر قلب آن لشكر زده، سمند روش در بحر آتش غوطه‌ور و نهنگ‌آسا در لجه پرشوروشر شناور گردیده، در عین اشتداد هنگامه گیر و دار كه مصدوقه «یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ وَ أُمِّهِ وَ أَبِیهِ وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنِیهِ» آشكار بود و آواز شلیك زنبورك و تفنگ بكوش فلك سبزرنگ می‌رسید و بعضی غریق خندق بلا و برخی حریق آتش فنا و فوجی گرفتار كمند رنج و عنا و جمعی در آن ورطه و وادی هولناك هایل طالب راهنما بودند سلسله انعقاد ملتزمان ركاب آن حضرت بجهة تار بودن هوا از هم گسسته و بی‌خبر از یك‌دیگر متفرق و پریشان و هریك بسمتی شتابان گردیدند. از جمله جهانگیر خان سیستانی نیز سررشته جاده مقصود را از دست داده، بطرف دیگر شتافت و آن حضرت با سه نفر سوار كه در ركاب بودند بصوب بم ایلغار نمود.

ذكر مقدمات قتل و اسر و نهب كرمان بعد از رفتن بندگان جهانبان بصوب سیستان‌

هنگام طلوع صبح كه قهرمان قهرآلود مهر بقصد انتقام از كنار طارم مینافام تیغ از نیام كشیده، بتابش تیغ آتش فروغ دامن افق را از خون شفق گلگون ساخت حضرت آقا محمد خان تمامی سپاه را از خرد و بزرگ و تاجیك و ترك بنهب و اسر شهر كرمان رخصت داد. هنگامه شور محشر و آشوب فزع اكبر در میان خلق پدید آمده، مردان ایشان عرضه شمشیر آبدار و طفلان و نسوان ایشان بقید اسار گرفتار و اموال و اسباب بسیار بحیطه یغما درآمده،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 389
بر احدی ابقا نكردند و ابنیه رفیعه كه طعنه بر قصور جنت می‌زد در دم از صدمه كنجكاوی لشكریان نقش عالیها سافلها پذیرفته و آه و ناله مجرم و بی‌گناه چون شعله و دود خشك و تر سر بر فلك كشیده، از ملتزمین ركاب آن حضرت هرچه در آن شب گرفتار نشده بود و آنچه نیز در كرمان مانده، فرصت فرار نیافته بودند جمعی كثیر را از چشم نابینا و جمعی غفیز را از عالم هستی روانه دیار فنا ساختند.
در اثنای این حال از قراری كه بوضوح پیوست باوجود اشتعال نایره غضب بنابر ظهور مراسم بلند همتی و دلاوری و بروز افعال اعجاز مانند از آن حضرت آقا محمد خان بكرات غیر عدیده اعتراف بشایستگیشان نموده. بلی «الفضل ما شهد به الاعداء». بالجمله حكم بتخریب بنیان قلعه كرمان و سایر قلاع آن سامان جاری گشته، مأمورین بانجام آن اقدام جستند.

بیان عطف عنان حضرت جهانبان از كرمان بصوب بم و سیستان‌

حضرت جهانبانی كه در آن شب تار بمددگاری و راهنمائی لطف پروردگار از میان لشكر بی‌شمار بنحوی كه مرقوم قلم صدق رقم گردید بیرون رفته و با سه نفر از سوار بصوب بم ایلغار نموده بودند در عرض راه معدودی از ایلات با ایشان پیوسته، از شهر كرمان الی قلعه بم كه سی چهل فرسخ مسافتست در یك شبانه روز طی نموده، هنگام عصر وارد دروازه قلعه بم گردیده، محمد علی خان برادر كهتر جهانگیر خان سیستانی باستقبال اقدام جسته، جویای احوال برادر مهتر خود گردید. ملتزمین ركاب در جواب مذكور ساختند كه: از عقب وارد میشود. محمد علی خان و سایر اقوام و اقارب سلاطین سیستانی توهم نمودند كه شاید در كرمان در زمره گرفتاران گیر آمده باشد و مورد سخط و غضب آقا محمد خان شود. بنابرآن آن حضرت را در همان درب دروازه جای داده، داخل قلعه ننمودند و بجهت ملتزمین ركاب خارج از دروازه مسكن معین نموده و تا سه روز بانتظار خبر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 390
ورود جهانگیر خان مماشاتی می‌نمودند.

بیان وقایع جانگزای گرفتاری حضرت جهانبان و حادثه عمای آن حضرت‌

روز چهارم چهارشنبه پنجم شهر ربیع الثانی هزار و بیست و نه هجری كه از مراجعت او اثری بظهور نرسیده در گرفتاری او یقین كرده و خیانت با آن حضرت را راه نجات جهانگیر خان فرض كرده، بهیئت مجموعی متوجه جانب آن جناب گردیدند. معدودی از ایلات و اقوام كه در ركاب بودند این معنی را تفرس نموده، بعرض رسانیدند كه: از آنجا كه «التقدیر یضحك علی التدبیر» بر جای خودست جز فرار چاره نیست. این معنی مقبول طبعش نیفتاده، متعرض سخنان ایشان نگشته، آنها فرار را بر قرار اختیار نموده، سیستانیان مكنون ضمیر خود را بروز داده، اطراف آن حضرت را احاطه نموده، اراده خیانت نمودند. آن جناب با تن تنها و تیغ آخته بجانب آن قوم حق ناشناس تاخته و چند نفر را زخمی كرده، سلك جمعیت ایشان را متفرق و خود را بمركب رسانیده، خواست كه بر مركب سوار شود. روباه فطرتی از آن گروه شقاوت سیر مركب آن جناب را پی نموده، بسر در غلطیده، از پا درآمد. حضرت بی‌همال از مشاهده این حال مانند شیر خشمناك بر آن گروه ناپاك حمله‌ور گردیده و چند نفر از ایشان را زخمی نموده، چون جمعیت و استعداد ایشان كامل بود از اطراف هجوم‌آور شده، دو زخم شمشیر بر سر و دست راست آن حضرت زده، او را دستگیر نمودند.
نظم
پریشان جمعی و جمعی پریشان‌گرفتار قومی و قومی عجایب بعد حقیقت را بآقا محمد خان عرض نموده، بكرمان آدم روانه ساختند. بفاصله یك روز جهانگیر خان وارد گشته، از وقوع این واقعه جماعت سیستانی كلا نادم و پشیمان شده، لیكن بجهة اینكه چنین خیانتی از ایشان نسبت بآن حضرت سرزده بود و حقیقت را هم فورا
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 391
بجانب آقا محمد خان عرض نموده بودند از چاره آن عاجز آمده، متحیر ماندند. بعد از وصول این خبر بكرمان و اطلاع سركار آقا محمد خان فورا محمد ولی خان قاجار را با هزار و پانصد سوار جرار تعیین و روانه بم نموده، كه آن جناب را آورده باشد. مشار الیه حسب المقرر روانه بم گردید. آن جناب را مقید و محبوس در سنگر خارج شهر كرمان در حالتی كه این فرد را متذكر بودند:
ما نداریم از قضای حق گله‌عار ناید شیر را از سلسله آورده، از آنجا كه جوهر ذاتی او كالشمس فی رابعة النهار بود در نظر اولو الابصار هویدا و آشكار و سكان بلاد و امصار را بآن حضرت ارادتی خاص بی‌اختیار بود. امنای دولت آقا محمد خان مصلحت وقت را در آن یافتند كه بدون قصوری در اعضاء بهیئت صحیح او را بهمراه اردو بطهران برده باشند. بناء علیه دیده جهان‌بین او را از حلیه بصر عاری و بفاصله چند روز بصوب طهران روانه ساختند و بعد از روانه ساختن آن حضرت و انهدام قلعه كرمان و قتل اهالی آن سامان كه ابتدای قوس و مبداء اشتداد برودت هوا بود در اواخر شهر ربیع الاخر اردوی آقا محمد خان بصوب شیراز نهضت یافته، مدت سه ماه در بلده مزبور اردوی او متوقف بود.

بیان حادثه قتل آن حضت باغوای حاجی مردود بدسرشت‌

در هنگام توقف در بلده مزبور صورت رجحان عدم و وجود آن حضرت باغوای حاجی یزید فطرت ابلیس سیرت در مرآت خاطر آقا محمد خان عكس‌پذیر گشته، بعهده میرزا محمد خان قاجار حاكم طهران مقرر داشت كه: آن حضرت را مقتول سازد. حسب المقرر معمول و در بقعه امامزاده زید مدفونش ساختند. «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ». العهدة علی الراوی، آنچه مشهورست آنست كه: نعش آن حضرت را نهانی نقل بنجف اشرف نمودند.
ساقی دوران از اینها پر كندپر كند خالی و خالی پر كند
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 392
ابیات
چراغ كیان كشته، ای كاش من‌بمرگش چراغ سخن كشتمی
گرم قوتستی چراغ فلك‌بآسیب یك دم زدن كشتمی
گرم دست رفتی بشمشیر صبح‌اجل را بدست زمن كشتمی
سلیمان چو شد كشته اهرمن‌مدد بایدم اهرمن كشتمی
بمازندرانم ظفر بایدی‌كه دیوانش را تن‌بتن كشتمی
چو شیرین همی خویشتن را بتیغ‌پس از خسرو تیغ‌زن كشتمی
اگر با حقوقش وفا كردمی‌بهجران او خویشتن كشتمی
اگر حق مهرش بجا آرمی‌طرب را چو گل در چمن كشتمی
عروسان خاطر دهندم رضای‌كه شمع بیان در لگن كشتمی
دل و دیده بر دست بنهادمی‌چو سیماب ز آب دهن كشتمی
هم او را از آن حاصلی نیستی‌و گر خویشتن در حزن كشتمی چون كیفیت ایام دولت سلسله علیه زند و حقیقت احوال آن فرقه سعادتمند بتحریر وقایع احوال آن حضرت سعید شهید سمت اختتام پذیرفت لازم نمود كه بنگارش برخی از احوال آنان كه در خیانت با این دودمان همداستان بودند پردازد و ختم كتاب را بخاتمه احوال ایشان محول سازد، كه در نظر اولو الابصار ظاهر و آشكار گردد كه دار مكافات و عالم محل تغییراتست.

خاتمه در بیان وقایع احوال آنان كه باوجود دیدن احسان ازین خاندان و عدم عرضه و اسم و رسم و برتری یافتن در دولت این دودمان طریق خیانت پیموده و باندك زمانی سزای اعمال بر ایشان معاین و مشهود گردیده‌

مورخ خامه ضمیر صداقت ختامه و محرر كلك طبع وقایع‌نگار این نامه كه شرح وقایع را من الفاتحه الی الخاتمه بعینها مشاهده و بر لوح ضمیر نقش‌پذیر نموده، حقیقت آنرا بدون زیاده و نقصان از دیوان عیان بدفتر بیان نقل و تحویل می‌نماید كه: چون بمقتضای عدالت
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 393
ازلی مكافات همه‌جا در كارگاه كون مقابل عمل ایستاده و دهر كرده را قصاصی داده‌اند حاجی عام كالانعام ناپایدار و سایر اشراری كه در مراسم مخالفت با این خاندان طریق موافقت پیموده، چنین تصور نمودند كه چند صباحی بكام دل در مرتع‌گاه كون بعلف‌چری اشتغال خواهند نمود. روزكی چند برایشان برنیامده بود كه بمفاد «عَسی أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَكُمْ» هریك از جسم و جان و فرزند و مال و عیال بی نصیب آمده، آنچه كشته بودند درویده و ثمر آن را چشیده، باشد مراتب و اقبح وجوه عبرة للناظرین گردیدند. ملخص كلام آنكه:
چون بمصداق «سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ وَ أُمْلِی لَهُمْ إِنَّ كَیْدِی مَتِینٌ (چندگاهی كه بطریق استدراج دهر تمكینش نمود بمفاد) إِنَّ الْإِنْسانَ لَیَطْغی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی (از نشانه باده خودبینی مخمور و از هوای خودسری سرش پرشور گردیده، باعادت دیرنیه خیانت با دولت قاجار را پیشنهاد خاطر نمود. بمدلول (از كوزه همان برون تراود كه دروست) در لیل و نهار و نهفته و آشكار زبان بطعن امنای دولت گشوده و اندك‌اندك این معنی او را ملكه راسخه گشته، از ایشان بطعن سلطان پرداخته، بلی:
چو خواهد فلك سرنگونش كندبكردار بد رهنمونش كند رفته‌رفته این معنی گوشزد اولیای دولت شده. از ایشان تجاوز نمود. بحضرت سلطان رسیده. محو نقش خاندان او از لوح زمان مركوز خاطر سلطان گشته. چون متعلقان و منسوبان او از قبیل برادر و پسر و اقوام و اقارب در اطراف و اكناف مملكت ایران همگی صاحب بسط ید و حكومت بودند چندگاهی بنابر مصلحت امنای آن دولت با او بمدارا بسربرده، تابنای برطرفی او را مستحكم ساخته. ارقام چند در خفیه بسردارن و حكام اطراف سمت ترقیم پذیرفت كه در تماما منسوبان او را در روز معینی دستگیر نمایند و چاپار باطراف مملكت روانه گردیده بحكم تقدیر كه تبدیل و تغییر در آن راه نیست در روز معهود حاجی مردود را در طهران
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 394
و متعلقان او را در هرسامان كه بودند مأمورین باتمام كارشان پرداخته و با وجود كمال استعداد و تسلط یك نفر از ایشان نتوانستند كه دست از پا خطا نمایند. بعد از آنكه خبر گرفتاری همگی و برطرفی بعضی از ایشان بامنای دولت قاجار رسید حاجی مردود را مورد سخط و سیاست نموده: بعد از عتاب بسیار چشم صورت او را مانند دیده معنی كور و سزای كافر نعمتی را بچشم خود معاین و مشهود دید و در قریه‌ای از قراء طهران او را مكان داده و بگذشتن اندك زمانی او را از قید حیات و خلق را از فتنه و فساد آن فراغت بخشیدند.
بیت
از مكافات عمل غافل مشوگندم از گندم بروید جو ز جو عبد الرحیم خان برادر او را كه حاكم اصفهان بود و حسینعلی خان ولد آن بعد از اخذ اموال ایشان را نیز نابینا ساخته، بنان شب محتاج ساختند و میرزا محمد خان پسر او را كه در شیراز مبسوط الید بود نیز مانند پدر دیده بینای او را نابینا نموده باندك روزی بپدر ملحق ساختند و محمد علی خان برادر دیگر او را كه در طهران بود نیز بنهج سایر با او معمل داشتند، ع:
«كه تا بنا شد ز دیگران رشكش
و آقا اسد الله ولد دیگر او را كه در بروجرد حاكم بود هم چشمی با پدر و اعمام او را بخشیدند و محمد حسین خان برادرش كه در كوه گیلویه حاكم بود علی خان آقای قاجار او را كشته، آقا محمد زمان برادر دیگرش را كه باتفاق ربیع خان مرودشتی حسینقلی خان برادرزاده جناب آقا محمد خان در حینی كه بنای طغیان با حضرت سلطان گذاشته، از شیراز رایت استبداد بصوب اصفهان برافراخت او را كور ساخته و از جماعت ایلات كلیائی كسانی كه با آن مردود متحد و در مخالفت با این دودمان موافق بودند از جمله علی همت خان كلیائی بود كه بحسب ایل و طایفه و دولت از سایر ایلات پیش و بعزت و اعتبار از همه بیش بود ولدان او را امر نموده كه سرهای ایشان را در دامان پدر گذارده، دیدگان ایشان را از حیله بصر
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 395
غاری ساخته. تمامی را بصدمه گذاشتن دم خمپاره و انداختن طناب فراغت بخشیدند و طهماسب خان فیلی را كه لب‌تشنه شربت حیات بود بواسطه سر در آب فروبردن از نوشیدن شربت مرگ سیراب گردانیدند و خان بابا خان تانكلی را از نظاره مناظر اولاد و احفاد نابینا و محروم نمودند و رئیس قاسم خان كوهمره‌ای و لطفعلی خان فیروز آبادی و حاجی سلیمان بیك جهرمی و بعضی از فارسیان دیگر كه هریك صاحب ثروت كلی بودند بفاصله دو سه سالی تمام را مستأصل و پریشان ساخته. كه بنان شب قادر نبودند. ببدترین وضعی هریك جان را بمالكان دوزخ تسلیم نمودند، كه اثری از آثار ایشان در صفحه روزگار باقی نیست و جهانگیر خان و حیدر خان ولدان محمد حسین خان سیستانی را با برادران دیگر نیز بعد از چندگاهی كور نموده و نهال اقتدار ایشان را كه در مرغزار كرمان زمین ریشه قوی ساخته از زمین كنده و از خاك بركنده، كوچ و بنه ایشان را بطهران حركت داده «1»، كه از ایشان نیز در صفحه روزگار اسم و رسمی باقی نیست «فَاعْتَبِرُوا یا أُولِی الْأَبْصارِ.
______________________________
(1) پایان كار خانواده حاج محمد ابراهیم شیرازی كه درین خاتمه بآن اشاره رفته در غره ذیحجه 1215 است و آخرین واقعه‌ای كه ذكر می‌كند در شوال سال 1219 رخ داده است از این قرار این خاتمه كتاب پس از سال 1219 قمری نوشته شده است.
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 396

[فهرستها]

فهرست نامهای كسان و خاندانها و نژادها

آرش: 81، 281، 316، 317
آراد خان افغان: 31، 23، 35، 37، 42، 44، 45، 49، 55- 60، 66، 67، 70، 90، 113، 122، 264
آقا محمد خان ر. محمد خان (آقا)
آل برمك ر. برمك
ابدالی: 51
ابراهیم: 330
ابراهیم خان بغایری: 52، 70، 71
ابراهیم خان زند: 21، 313
ابراهیم خان قاجار: 369، 383
ابراهیم خان نوری: 107، 108
ابراهیم شاه: 7، 10، 11، 13، 33
ابراهیم شیرازی (حاج): 339، 340، 342، 343، 248، 349، 351، 355، 356، 359، 362، 365، 367، 373، 377، 379، 385، 391، 393، 395
ابراهیم میرزا: 10
ابلیس: 391
ابو الحسن بیگلر بیگی كرمان (میرزا) 327
ابو الحسن غفاری (میرزا): 373
ابو الفتح خان بختیاری: 12، 18
ابو الفتح خان زند: 216، 218، 219، 221، 224، 226، 228، 229، 231، 243
ابو القاسم خان نسقچی باشی: 65
ابو تراب (میرزا): 16
ابو طالب خان كرد: 52
اتراك 27، 52، 222، 266، 267، 270 ر. ترك
احمد (شیخ) 202
احمد بیم افغان (احمد شاه درانی) 51، 52
احمد بیك دنبلی و احمد خان دنبلی:
105، 342
احمد خان افغان: 264، 265، 270، 342
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 397
احمد خان مراغی: 334
ارخیای: 39
اردلان: 245، 294، 295
ارسطو: 210، 214، 278
ارشلو: 266
اربك: 42، 44
استظهار الدوله (محمد صادق خان زند) 147، 149، 162، 183، 184، 187، 188، 193، 196، 198، 205، 207، 208، 214
اسد الله پسر حاج ابراهیم شیرازی (آقا): 376، 277، 394
اسرافیل: 33، 463، 147، 256
اسفندیار: 182، 283، 316، 317، 322، 337، 351، 364، 380
اسكندر: 3، 100، 103، 120، 134، 194، 195، 209، 20، 264، 271، 281، 285، 301، 302، 310، 313، 316، 317، 319، 325، 327، 353، 363، 365، 370، 383
اسكندر خان زند: 38، 39
اسمعیل (شاه): 16، 24، 28، 71
اسمعیل خان زند: 259، 279، 281، 282، 284، 288، 293، 295، 313
اسمعیل خان عرب عامری: 288، 293، 303، 307
اسمعیل خان فیلی: 218
اسمعیل خان صفوی: 15
اشاقه‌باش: 25، 67، 71، 174
اعتضاد الدوله (محمد صادق خان زند): 183، 184، 188، 190، 198، 200، 202، 207
اعراب ر. عرب
اعظم خان افغان: 381، 382
افاغنه: 4، 5 ر. افغان
افراسیاب: 322، 354، 372 383
افشار: 8، 33، 34، 90، 97، 105، 107، 114، 136، 222، 223، 247، 269، 270، 334
افغان: 31، 33، 35، 37، 38، 40، 42، 44، 51، 52، 56، 59، 60، 66، 70، 89، 381، 383
افلاطون: 210، 312
اقلیدس: 96، 155، 156، 188
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 398
اكبر خان زند: 226، 228، 237، 242، 243
اكراد ر. كرد
الله مراد خان: 221
الوار: 58، 93 لر.
امام ثامن: 52
امامقلی میرزا: 10
امیر علم خان ر. علم خان
امیر علیخان ر. علیخان
امیر گونه خان ر. گونه خان
انوشیروان: 321، 43، 6
ایناق خان: 6
اینانلو: 246
ب بابا خان (فتحعلی شاه): 332، 336، 353، 359
بابا خان (حاجی) ر. حاجی بابا خان
بابا خان چاشلو: 5
بابان: 95، 178، 182، 230
باجلان (طایفه): 242
بادرائی: 40
بادغائی: 40
باربد: 325
باقر خان خراسكانی اصفهانی:
233، 334، 251، 258، 262، 267، 269، 271، 273، 274
باقر خان كله‌داری: 356
بختیاری: 9، 12، 21، 30، 44، 111، 115، 117، 118، 120، 187، 270، 274، 299،
برچلو: 105
بركات (شیخ): 196، 197
برمك (آل): 320
بسطام خان كارخنه‌ای: 152، 153، 223
بطلیموس: 2
بغایری: 52
بلباس: 60، 105، 113، 235
بنی خلد ر. خالد
بنی كعب ر. كعب
بنی معین ر. معین
بوداق خان: 6، 78
بهرام گور: 14، 75
بهزاد نقاش: 157
بهمن: 7، 49، 281، 316، 317
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 399
پ پارسی: 268
پناه خان جوانشیر: 60، 105، 114
پناه خان قله‌بری: 11
پیشدادی: 30
ت تاجیك: 8، 28، 133، 299، 335، 343، 388، 82
تازی: 30، 36، 48، 82، 86، 126، 130، 131، 216، 268
تبتی (مشك): 305
تتار: 57، 92
تراب خای چكنی: 116
ترك 28، 30، 36، 52، 82، 115، 133، 171، 175، 216، 222، 224، 266، 267، 270، 224، 287، 299، 326، 329، 337، 343، 388 ر. اتراك
تركمان: 5، 28، 29، 71، 81، 88، 170، 172، 174، 249، 251
تقی خان بغایری: 52
تقی خان بافقی یزدی: 75، 78، 141، 142، 300، 301، 378، 383
تقی خان زند: 237، 238، 242
تقی درانی: 117، 118، 140، 144، 150، 152
تموز: 58
تهمتن: 317، 323
تیمور شاه افغان: 381
ث ثامر مفقفح (شیخ): 204
ثوین منح (شیخ): 204
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 400
ج جابلقی: 12
جان محمد خان دولوی قاجار یوخاری باش: 333، 340، 361، 363، 376
جانی فسائی (میرزا): 374
جعفر (برمكی): 339
جعفر خان حاكم داراب: 379
جعفر خان زند ر. محمد جعفر خان جعفر قلی خان قاجار: 74، 269، 274، 292، 302، 303، 328
جعفری (مار): 329
جم: 3، 27، 30، 44، 48، 75، 82، 120، 121، 125، 153، 170، 174، 284، 304، 310، 319، 321، 325، 326، 332، 337، 345، 360، 363، 368
جم ر. جمشید
جمال شالباف: 140
جمال فومنی (حاجی): 26، 27
جمشید: 14، 35، 109، 116، 277، 300، 312، 316، 348، 359، 372
ر. جم
جوانشیر: 105
جهانگیر خان زند: 313
جهانگیر خان سیستانی: 381، 328، 333، 310، 315
چ چاردولی: 270
چخماقی (غلامان): 152
چوباری: 386
چهارلیك: 120، 121
ح حاتم: 166، 208، 272، 284، 320، 339
حاجی ر. ابراهیم شیرازی
حاجی بابا خان بختیاری: 17، 19
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 401
حاجی خان كنگرلوی نخجوانی: 114
حاجی لر: 84
حافظ شیرازی (خواجه): 159
حجر عرب (شیخ): 168
حسان: 276
حسن خان (میر): 378، 381
حسن خان زند: 235، 237، 239، 243
حسن سلطان وغائی: 165، 166
حسین خان قاجار دولو: 63، 67، 71، 82، 84، 87، 88، 170، 174
حسین صفوی (شاه سلطان): 4، 15، 16، 32
حسینعلی خان ایروانی: 114
حسنعلی خان شیرازی: 394
حسینعلی خان كرد: 17،
حسینقلی خان معیر الممالك: 13
حسینقلی خان دنبلی: 234، 235
حسینقلی خان قاجار: 170، 174، 385، 394
حسین كلانتر كرمان (میرزا): 152
حسین میر پنجه (آقا): 111
حكاری: 105، 113، 335
حمو خزاعی (شیخ): 201، 202
حیدر: 38، 201، 319
حیدر خان سیستانی: 395
حیدری: 135
خ خاقان: 30، 74، 75، 99، 120، 242، 248، 259، 280، 299، 303، 314، 336، 339، 342، 357، 359، 363، 373
خالد (بنی): 205
خان بابا خان نانكلی: 395
خانعلی خان مافی: 227
خدا مراد خان زند: 90، 91، 117، 118، 140، 234
خداوردی خان بیگدلی: 230
خداوردی خان دنبلی: 333
خراسانی: 379، 381
خزعیه: 52
خسرو: 224، 363، 392
خسرو خان اردلان: 282، 284، 293، 295
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 402
خسرو خان مكری: 56، 57
خضر: 357، 383
خطاثی: 120، 297
خطی (رمع): 35
خلج: 263
خواندگار: 180
خونساری: 12
د- ذ دارا: 3، 30، 88، 89، 99، 119، 120، 144، 172، 181، 192، 194، 209، 252، 280، 281، 290، 302، 304، 310، 313، 316، 317، 319، 326، 332، 338، 384
داعی الله (شاه): 242
دامغانی: 369
داود: 196
داود (میرزا): 11
داودی (زره): 62
داودی (صوت): 277
درویش (شیخ): 208، 209
دستان: 317
دشتستانی: 45، 317
دلدل: 319
دیلم: 115، 175، 326
دینارانی: 191
ذو الفقار خان افشار: 168، 170، 228، 231، 255
ر ربیع خان مرداشتی: 394
رحیم خان ر. محمد رحیم خان رخش: 319، 349، 384، 378
رستم: 7، 49، 81، 115، 129، 182، 283، 322، 337، 343، 351، 352، 363، 364، 372
رستم خان زند: 251، 257
رضا قلی خان دولو قاجار یوخاری باش: 175، 326، 361، 363، 365
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 403
رضا قلی خان شاهسون: 348، 353
رضا قلی خان كازرونی: 353، 354
رضا قلی خان گنجه‌ای: 114
رفیع خان ر. محمد رفیع خان رئیس بنی كعب (شیخ): 196
ز زال: 347
زال خان خشتی: 345
زكی خان زند: 101، 103، 110، 116، 119، 121، 123، 126، 130، 134، 164، 166، 168، 172، 173، 175، 177، 181، 217، 225، 227، 229، 237، 238
زند و زندیه: 3، 8، 13، 10، 17، 28، 35، 40، 43، 45، 49، 58، 218، 219، 232، 258، 266، 270، 279، 295، 342، 344، 346، 347، 351، 357، 358، 365، 373، 374، 376، 378، 392
زنگنه: 317
زیاد اوغلی: 114
زید ر. امامزاده زید
س سام: 316، 317
سبز علی خان زند: 79، 109
سبز علی كرد: 87
سحبان: 276
سرافیل ر. اسرافیل
سعد (بنی): 135
سعدان ابوشهری (شیخ): 13
سكندر ر. اسكندر
سلطان (شیخ): 202
سلطانعلی خان زند هزاره: 348، 360
سلمی: 278
سلیمان: 136، 139، 184، 209، 285، 316، 319، 336، 349، 392
سلیمان ر. صباحی بیدگلی
سلیمان آقای متسلم: 188، 200، 207، 209
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 404
سلیمان بنی كعب (شیخ): 126، 127، 131، 132، 134، 135، 139، 155
سلیمان بیك جهرمی (حاجی): 395
سلیمان پاشای بابان: 95، 178
سلیمان ثانی (شاه): 25، 32، 51
سلیمان خان نخجوانی: 334
سلیمان صفوی (شاه): 11، 25
سلیمانی (دستگاه): 139
سلیم خان افشار قتلو 13، 18، 24
سلیم خان افشار قرقلو: 24
سهراب خان: 9
سیاوش: 316، 363
سید الشهداء: 75
سیستانی: 381، 383، 387، 389، 390
ش شاه چراغ: 77
شاهرخ خان افشار: 90، 91
شاهرخ شاه 11، 13، 16، 25، 51، 90
شاهرخ میرزا: 10
شاهرضا (قمشه): 122
شاه سلطان حسین ر. حسین شاهسون: 98، 114
شاه مراد خان زند: 248، 313، 317، 318
شاه میر علی حمزه: 46
شاه زردی خان قاجار زیاد اوغلی:
114
شجاع الدین خان زند: 259
شرف الدین خان سیستانی (امیر):
328
شریف علامه (میر سید): 342
ششتری (جامه): 305
شقاقی: 98، 114، 332
شهباز خان دنبلی: 60، 69، 105، 114
شهباز خان نككلی: 107، 108
شیخعلی خان زند: 35، 37، 46، 51، 53، 57، 58، 60، 61، 5، 67، 70، 72، 78، 83، 85، 88، 101، 103، 108، 109، 216، 218
شیخ ویس خان زند: 348، 252، 262، 298، 330، 331
شیرازی: 337، 342، 375
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 405
شیر علی خان قاجار شامبیاتی:
83، 84
شیروانی (طایفه): 266
شیرین: 305، 324، 392
ص و ض صادق خان ر. محمد صادق خان
صادق خان شقاقی: 323
صادق نامی ر. محمد صادق موسوی
صالح خان بیا: 17، 18، 38، 45، 46
صبا ر. فتحعلی خان ملك الشعراء صباحی بیدگلی (حاج سلیمان):
219، 260، 375
صدر الممالك ر. محمد علی خان (میرزا)
صفر علی خان قاجار قوانلو: 67
صفویه: 4، 32، 89، 90
صید مراد خان زند: 234، 244، 266، 288، 298، 310، 312، 314، 317، 319، 321، 323
ضحاك: 61، 77
ط طاهر چهار محالی اصفهانی (میرزا): 94
طاهر خان زند: 216، 218
طبری: 71، 72، 251
طبسی: 378
طهماسب خان فیلی: 395
طهمورث: 316
ظ ظهیر الدوله (امیر گونه خان افشار): 162
ظهیر الدوله (محمد صادق خان زند): 149، 179، 190، 191، 193، 199، 209
ع عاد: 100، 197
عاق: 84
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 406
عباس صفوی (شاه): 249
عباسقلی خان بغایری: 52
عباسی (لباس): 371
عبد الحمید خان عثمانی: 194
عبد الرحمن: 207
عبد الرحیم خان شیرازی: 394
عبد الرحیم خان یزدی: 383
عبد الرزاق خان: 263، 296
عبد العلی خان عرب عامری:
56، 57
عبد الكریم بن علی رضا الشریف (میرزا): 276، 279
عبد الله بنی معین (شیخ): 175، 178
عبد الله خان زند: 289، 290، 299، 369، 380، 382، 383
عبد الله خان سردار: 41، 42،
عبد الله خان لاری: 304
عبد الله منقح (شیخ): 186، 187، 204، 208
عبد الملكی: 349
عبدی بختیاری (میر): 112
عثمانی: 126
عجم: 75، 159، 175، 255، 275، 326، 357
عذراء: 310، 324
عراقی: 270، 333، 373
عرب: 52، 56، 79، 95، 109، 123، 126، 127، 129، 132، 135، 159، 163، 166، 175، 177، 186، 196، 199، 201، 205، 206، 210، 212، 214، 215، 255، 275، 317، 326
عربعلی خان زند: 264
عربی (بادبای): 283
عزرائیل: 33
عقیل اصفهانی (میرزا): 116
علم خان افغان: 37، 40
علم خان عرب خزیمه (امیر): 52
علم خان قاینی (امیر): 381
علوان (شیخ): 109
علی من ابی طالب: 2، 176، 210
علی خان افشار زایرلو: 255، 263، 275، 285، 293، 295
علی خان آقای قاجار: 394
علی خان حیات داودی (امیر):
317، 346، 348
علی خان شاهسون: 90، 143، 144، 250
علی خان قاینی (میر): 381
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 407
علی خان قلیچی: 52
علی سیرجانی (آقا): 152
علیشاه: 6، 11، 15
علیقلی خان (علیشاه): 8
علیقلی خان قاجار: 175، 269، 293، 295، 307، 309، 328، 332 تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه متن 407 فهرست نامهای كسان و خاندانها و نژادها ..... ص : 396
یقلی خان كازرونی (حاج):
288، 290، 296، 298، 312، 313، 353
علی محمد خان زند: 111، 112، 121، 168، 170، 209، 211، 214
علی محمد خان مراغه‌ای (حاج) 114
علی مراد خان زند: 169، 178، 179، 182، 221، 231، 233، 245، 247، 248، 250، 252، 254، 262، 265، 267، 298، 331، 339، 341، 342
علی مراد خان بختیاری: 12، 13، 15، 18، 21، 22، 24، 30، 34، 38، 44
علینقی خان زند: 235، 236، 238، 241، 243
علینقی خان یزدی: 378
علی همت خان زند: 214
علی همت خان كلیائی: 394
عمارلو: 26
عمر: 319
عمر پاشا: 126، 128، 132، 168، 178، 183، 188، 194، 195، 201
عیسی: 276
عیسی خان كرد: 52
غ و ف غضبان (شیخ): 299
فارسی: 48، 50، 126، 266، 268، 290، 337، 342، 344، 356، 357، 359، 374، 395
فاطمه (حضرت معصومه): 224
فتح الله خان زند: 386
فتحعلی خان افشار ارشلو: 34، 42، 60، 69، 97، 104، 106، 108، 110، 113، 114، 122، 222، 223
فتحعلی خان قاجار: 25
فتحعلی خان ملك الشعراء صبای
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 408
كاشانی: 321
فردوسی طوسی: 352
فرس: 224
فرهاد: 155، 386
فرهاد بیك: 271
فریبرز: 317
فریدون: 3، 117، 296، 300، 310، 313، 316، 317، 326، 360، 363، 384
فضل (برمكی): 339
فضل منقح (شیخ): 208
فضلعلی خان زند: 318
فغفور: 30، 248، 280، 363
فلاطون ر. افلاطون
ق قاآن: 30
قاجار و قاجاریه: 28، 53، 67، 70، 72، 85، 88، 174، 250، 303، 308، 334، 351، 360، 367، 370، 371، 376، 383، 393، 394
قارن: 112
قارون: 371
قاسم خان افشار: 334
قاسم خان كوهمره‌ای (رئیس):
353، 395
قبادی: 30
قرا خان طالش: 229، 230
قربان خان باجلان: 281
قره گوزلو: 263، 214، 285
قزاق: 105
قزل ایاغ: 57
قشقائی: 306
قلیچی: 52
قیصر: 30، 99، 120، 194، 195، 242، 259، 271
ك كاظم خان قراجه داغی: 105، 114، 334
كاوس: 219، 317، 372
كاوسی: 30
كاوه: 196
كتول: 84
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 409
كثیر (آل): 109، 110، 123، 129
كرایلی: 84
كرد: 52، 60، 84، 87، 105، 113، 178، 230، 246، 266، 267
كریم خان ر. محمد كریم خان و نواب غفران مآب و وكیل كسری: 3، 27، 30، 48، 73، 75، 76، 95، 97، 109، 120، 121، 145، 153، 157، 160، 170، 178، 257، 265، 282، 284، 288، 300، 301، 317، 322، 337، 348، 350، 355، 368، 369، 372
كشمیری (شال): 120
كفشگیری: 84
كعب (بنی): 126، 127، 131، 134، 139، 176، 196، 197، 299،
كلبعلی خان نخجوانی: 334
كلیائی: 394
كوكلان: 28
كی: 3
كیان: 132، 134، 392،
كیخسرو: 219، 322، 324، 354، 372
كیقباد: 316، 348
كیومرث: 316
گ گرمسیری: 63، 272
گونه خان افشار امیر لوطارمی (امیر): 54، 56، 114، 118، 136، 137، 140، 162، 247
گیو: 317
ل لاری: 63
لالوئی: 141
لام (بنی): 129
لر: 93، 317 ر. الوار
لراوی: 137
لطفعلی خان فیروز آبادی: 395
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 410
لهراسب: 316
لیلوئی: 52
لیلی: 92، 278، 305، 341
م مازندرانی: 332، 333
مافی: 242، 270، 274، 337، 367
مانی: 157
ماهانی: 386
مجنون: 341
محمد (رسول الله): 210، 211
محمد آقا زرگر (حاج): 112، 176، 222، 223
محمد آقا سلام آقاسی: 95، 127
محمد ابراهیم ر. ابراهیم شیرازی
محمد افشار: 10
محمد امین خان گروسی: 118، 136، 140، 142
محمد برات 142
محمد بیك خرموجی دشتستانی (میرزا) 161
محمد پاشا بابان: 178، 182
محمد تقی خان بافقی یزدی ر.
تقی خان
محمد جعفر خان زند: 3، 120، 160، 220، 275
محمد حسن خان قوانلوی قاجار اشاقه‌باش: 25، 27، 29، 49، 57، 59، 73، 75، 76، 78، 80، 88، 90، 97، 113، 145، 145، 170، 171، 174، 246
محمد حسین حسینی فراهانی (میرزا): 210، 277، 318، 342
محمد حسین خان ر. حسین
محمد حسین خان (برادر حاج ابراهیم شیرازی): 375، 379، 380، 394
محمد حسین خان بهبهانی: 214
محمد حسین حاكم گروس: 284، 293
نوذر: 317
محمد حسین خان دوداغ: 379، 380
محمد حسین خان سیستانی:
221، 328، 381، 382، 395
محمد حسین خان عرب عامری:
288
محمد حسین خان قراگوزلو:
282، 284، 298، 383
محمد خان افغان: 381، 382
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 411
محمد خان داد و سوادكوهی:
71، 72، 90، 171، 173، 247
محمد خان دنبلی: 334
محمد خان زند: 35، 37، 44، 53، 112، 216، 218، 219، 259، 279، 298، 299، 301، 309، 322، 345، 369
محمد خان سعدادی خلخالی:
231
محمد خان شیرازی (میرزا):
394
محمد خان طبسی (امیر):
288، 289، 301، 302
محمد خان قاجار (آقا): 88، 170، 175، 246، 250، 262، 266، 269، 271، 273، 275، 692، 295، 303، 306، 310، 321، 323، 325، 326، 328، 330، 333، 340، 343، 349، 351، 352، 359، 361، 367، 372، 374، 376، 377، 379، 383، 385، 391، 394
محمد خان قاجار (میرزا): 391
محمد خان قوانلوی قاجار: 55، 67، 70، 88، 89، 170،
محمد خان لاری: 302، 304
محمد رحیم خان زند: 218
محمد رضا شیرازی (آقا): 374
محمد رفیع خان زند: 78، 79، 217
محمد زمان شیرازی (آقا): 394
محمد شاه هندی: 51
محمد صادق خان زند: 6، 7، 19، 36، 75، 95، 137، 139، 146، 183، 219، 234
ر. استظهار الدوله و اعتضاد الدوله و معین الدوله
محمد صادق موسوی متخلص بنامی (میرزا): 3، 276
محمد صدر (میرزا سید) 11:
25، 51
محمد صفوی (سلطان): 271
محمد طاهر خان زند: 234، 248، 250، 262
محمد علی آقا دولو: 87
محمد علی خان: 174
محمد علی خان تكلو: 16
محمد علی خان زند: 216،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 412
219، 226
محمد علی خان سیستانی: 389
محمد علی خان شیرازی: 394
محمد علی خان صدر الممالك (میرزا) 134، 135
محمد علی خان كرد: 115
محمد علی خان لاری: 304
محمد قلی خان افشار: 334
محمد قلی خان دولو: 70
محمد كریم خان زند: 6، 7، 215، 219
ر. نواب غفران مآب و وكیل محمد كریم خان كزازی: 257
محمد كلانتر فارس (میرزا): 342
محمد مارنینی اصفهانی (آقا):
112، 176، 222، 223،
محمد ولی خان دولو: 81، 83، 85
محمد ولی خان قاجار: 391
محمد وهبی: 194، 195
محمود یاشا بابان: 178، 182
مراد خان پند هزاره: 236، 237، 248
مرتضی (میرزا): 16
مرتضی قلی خان قاجار: 171، 172، 349، 330، 332
مسیح خان بابوی باشت: 93
مسیح خان لاری: 150
مشیزی: 151، 152
مصطفی خان بیگدلی: 32
مصطفی خان عثمانی (سلطان):
194
مصطفی خان قاجار دولو یوخاری باش 295، 296، 353، 359، 363، 366
مصطفی قلی خان قاجار: 171، 249، 330، 331
مصطفی قلی خان قراجه داغی 334
مطلب (مولی): 123
مطلب خان كرمانی: 108
معن: 16، 272، 284، 320، 339
معیر الممالك ر. حسینعلی خان معین (بنی): 176
معین الدوله (محمد صادق زند) 147
ملكشاه سلجوقی: 271
ممسنی: 298، 322
منقح (طایفه): 186، 187، 192، 204، 208، 212
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 413
منوچهر: 315، 316، 349، 363
موسی: 276
موسی بن جعفر كاظم (امام):
77، 224
محمد علیا (مادر جعفر خان) 238
مهدی خان داد و سوادكوهی:
172، 173، 247
مهدی خان زند: 213
مهدی خان منشی (میرزا): 32
مهدی قلی خان قاجار: 174
مهنا منقح (شیخ): 208
مهنا و غائی (امیر): 161، 168
ن نادر خان زند: 88، 100، 102، 104، 111
نادر شاه: 5، 6، 8، 11، 24، 32، 51، 61، 126
ناصر (حاج): 193
ناصر ابو مهیری بندر ابوشهری (شیخ): 196، 317
ناصر وغائی (میر): 161
نامی ر. محمد صادق موسوی نانكلی: 337، 367، 395
نجدی (طایفه): 208
نجف خان زند: 263، 264
نجف خان كرد شادلو: 83
نجفقلی خان خراسانی: 387
نجفقلی خان دنبلی: 114، 333،
نریمان: 317
نصر الله خان زند: 378
نصر الله میرزا: 8، 10
نصر عرب ابوشهری (شیخ):
317، 348
نصیر خان لاری: 47، 49، 63، 144، 150، 162، 302، 304
نظر علی خان زند: 109، 115، 116، 123، 125، 126، 129، 150، 152، 179، 216، 218، 318
نظر علی خان شاهسون: 229، 230
نقد علی خان زند: 318
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 414
نكیسا: 325
نمرود: 339، 351، 357
نواب غفران مآب (كریم خان زند): 215، 217، 218، 220، 222، 226، 229، 242، 244، 246، 253
ر. محمد كریم خان و وكیل نوذر: 317
نوروز: 22، 31، 57، 85، 92، 96، 116، 131، 154، 158، 159، 180، 185، 203، 261، 262، 269، 291، 292، 300، 306، 318، 325، 329، 330، 376
نوشیروان ر. انوشیروان
نیرم: 317
و وامق: 315
وغائی (طایفه): 161، 165،
وكیل (كریم خان زند): 94، 114، 221، 253، 332، 339، 357
ر. محمد كریم خان و نواب غفران مآب
ولی خان ر. محمد ولی خان
ولی خان زند: 216، 218
ویس ر. شیخ ویس خان
ه هاشم خان بیات: 38
هاشم یهودی (حاجی): 339
هدایت الله خان: 109، 229، 231، 247، 293، 294، 331
هزاره و هزاره‌جات: 8، 270، 348
هفت لنگ: 120، 121
هندو (سیوف): 283
هوشنگ: 316، 317
هیبت الله خان بابوی یاشت:
93، 94
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 415
ی یأجوج: 310، 316، 353، 358، 362
یزدی: 140
یزید: 391
یزیدی: 60، 105
یمانی (تیغ): 286
یموت: 28، 29، 52، 71، 84، 88، 172، 174، 250،
یوخاری‌باش: 67، 84، 85، 174، 333، 353، 362
یوسف خان هوتكی: 59، 60، 67، 68
یهودی: 339، 343، 347
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 416

فهرست نامهای جاها

ا آباده: 63، 236، 237
آذربایجان: 49، 54، 55، 57، 59، 60، 70، 74، 75، 96 100، 105، 110، 112، 113، 112، 113، 122، 156، 168، 222، 255، 332، 334، 352
آمل: 55، 56، 247
ابرج: 367، 369، 377
ابرقوه: 301، 378، 381
ابو اسحق ر. كوشك
ابوشهر: 133، 165، 196، 315، 317، 323، 348
ابهر: 95، 169
ابیورد: 7
اردبیل: 110، 113، 229، 230، 332، 333
اردستان: 142، 271، 289
اردكان: 65
ارس: 110، 332، 334، 335
ارسنجان: 392
ارض اقدس: 378، 382،
ارگ شیراز: 157، 160، 216، 219، 233، 242، 298، 312، 313، 318، 319
ارگ كرمان: 383، 387
ارم: 19، 30، 31، 36، 48، 49، 55، 93، 96، 153، 155، 157، 160، 173، 174، 194، 207، 209، 246، 288، 310، 318، 367، 368، 372
ارومی و ارومیه: 34، 37، 40، 57، 59، 60، 67، 97، 104، 108، 110، 114، 122، 234، 235
اسپاس: 376
استراباد: 11، 25، 27، 29، 69، 71، 80، 85، 87، 88، 171، 174، 246، 247، 249، 250، 262، 330
اسدآباد: 170
اسفرجان: 309
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 417
اسلامبول: 32
اشرف: 29، 80، 81، 83، 85، 86، 171، 172، 246
اشكیز (چمن): 334
اصطهبانات: 378
اصفهان: 4، 12، 13، 15، 16، 18، 21، 26، 29، 31، 34، 36، 39، 45، 49، 50، 53، 55، 57، 60، 63، 67، 69، 78، 79، 102، 111، 120، 124، 128، 176، 222، 228، 230، 231، 233، 237، 244، 245، 247، 248، 251، 256، 260، 262، 263، 266، 269، 271، 273، 274، 276، 279، 281، 288، 292، 294، 301، 303، 307، 310، 328، 331، 332، 335، 336، 339، 342، 343، 353، 385، 394
افرنج و افرنجه: 29 ر. فرنگ
البرز: 294، 352، 353
الوند: 100، 271، 353
ام البلاد (بصره): 179، 182، 183، 188، 192، 195، 200، 207، 214، 215، 220
ام النبی ر. مشهد ام النبی
امامزاده زید: 391
انزلی (جزیره): 229، 295
انگلیس: 187
انگوران: 178
انگورستان (اصفهان): 269
انوشیروان: 274، 280
اهر: 334
ایذج: 237
ایران: 4، 74، 75، 95، 127، 129، 156، 181، 253، 271، 343، 357، 393
ایزد خواست: 226، 229
ایوان مداین: 377
ب باب الابواب: 57، 110
باجگاه (صحرای): 360
بادكوبه: 110
بارفروش: 171، 173
باشت: 93
باغ دلگشا: 75
باغ قوشخانه (اصفهان): 258،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 418
بحر قلزم: 371
بدخشان: 321
برازجان: 348
براهان: 289، 302، 303
بردی ر. مسجد بردی
بروجرد: 40، 41، 112، 279، 281، 282، 294، 394،
بسطام: 328
بصره: 95، 126، 127، 132، 134، 167، 168، 179، 182، 183، 185، 186، 188، 190، 192، 197، 200، 202، 204، 211، 214، 219، 220،
بغداد: 32، 95، 113، 126، 127، 129، 168، 178، 181، 183، 194، 200، 202
بلدة المؤمنین (قم): 55، 78،
بم: 381، 382، 387، 389، 391
بنادر: 75
بندرعباسی ر. عباسی
بندرعلویه ر. علویه
بوانات: 301، 378، 385
بوشهر ر. ابوشهر
بها باد: 91
بهبهان: 58، 318، 239، 299، 300
بهشت آئین (اصفهان): 270
بیت الله الحرام: 181، 342
بیضا: 63، 237، 239، 321، 367
بیه پس: 26، 229
بیه پیش: 26، 229
پ پری: 4، 7، 36، 37
پشت‌كوه: 40، 125، 129
پل دلاك: 385
پل دوزخ: 65
ت تالار طویله: 262
تبت: 54، 305
تبرك ر. طبرك
تبره (قلعه): 15
تبریز: 59، 97، 100، 104، 157، 232، 235
تل بیضا: 63
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 419
تنكابن: 26
تهامه: 218
ج جابلق: 12، 122
جام: 8
جایدر: 328
جرجان ر. گرگان
جرقویه: 271
جزایر: 192
جلفا: 266
جندق: 288
جوپا: 328
جوشقان: 263، 264
جولاه (اصفهان): 266، 267
جویم: 65، 354
جهنه: 10
جیحون: 24، 131، 186
چ چخور سعد: 114
چشت: 44، 45
چنارراه: 63
چوپار: 386
چولان: 182
چهارده: 381
چهارمحال: 22، 40، 119، 121، 237، 271
چهل ستون: 269
چین: 10، 29، 74، 100، 120، 131، 137، 153، 155، 209، 262، 280،، 320
ح حافظیه: 359
حجاز: فآد. آ د مم
حصار (قلعه): 132
حفار: 132، 124، 176
حلول‌آباد: 53
حله: 201، 202
حوض سلطان، 385
حویزه: 79، 156، 184، 185
حیدری خانه (شیراز): 339
خ خارك: 162، 166
خاركو: 162، 163
ختا: 297
ختن: 297
خدا آفرین (قلعه): 105
خراسان: 5، 6، 10، 11، 25، 51، 52، 75، 84، 86، 266،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 420
378، 382
خراسكان: 260
خرم‌آباد: 40، 41، 79، 124، 128
خزر ر. دریای خزر
خسرو شیرین (چمن): 306، 321
خ خسرو شیرین (قصبه): 237
خشت: 345، 346
خفر: 238
خلخ: 20
خلخال: 231، 332، 333
خلف‌آباد: 136
خلفان: 165، 196
خمسه: 10، 11، 95، 102، 168، 170، 230، 231، 233، 255، 263، 275، 293، 295، 332، 335، 352
خوار: 55
خور: 126، 168
خور بصره: 168
خورنق: 96، 157
خوزستان: 117، 123، 126، 130، 133، 156، 328
خوشاب: 317
خوی: 104، 114، 333، 335
خیبر: 210
خیر: 378
خیرآباد: 138
د داراب: 379
دارابجرد: 379
دار الارشاد (اردبیل): 110، 129، 232، 233
دار الامان (كرمان): 117، 136، 140، 141، 150، 152، 220، 221، 368، 383، 384
دار الایمان (قم): 385
دار السعاده (ابرقوه): 378
دار السلام (بغداد): 179، 181، 183
دار السلطنه (اصفهان): 13، 15، 19، 20، 24، 30، 31، 36، 37، 53، 55، 57، 58، 60، 63، 67، 69، 78، 79، 111، 115، 117، 120، 128، 222، 224، 226، 228، 230، 233،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 421
236، 244، 245، 248، 251، 256، 259، 260، 262، 263، 265، 266، 269، 271، 273، 279، 288، 289، 292، 294، 303، 307، 309، 310، 328، 331، 332، 339، 342، 343، 353
دار السلطنه (تبریز): 97، 157، 332، 334
دار السلطنه (قزوین): 27، 57، 170، 174
دار العباد (یزد): 75، 76، 78، 141، 142، 158، 300
دار العلم (شیراز): 49، 54، 58، 76، 78، 94، 137، 139، 144، 145، 161، 170، 228، 246، 266، 274
دار الفضل (شیراز): 312
دار المرز: 20، 25، 49، 55، 75، 83، 89، 156، 246، 248، 331
دار الملك (شیراز): 141، 173، 209، 296، 300، 302، 307، 309، 310، 317، 318، 321، 323، 328، 336، 338، 342، 344، 348، 372، 373
دار الملك (گیلان): 294
دار الملك (طهران): 326، 329، 331، 332، 335، 362، 368، 373
دار المؤمنین (استراباد): 330
دار المؤمنین (قم): 121، 224، 263
دار المؤمنین (كاشان): 55، 60، 264، 296، 309
دالكی: 317
دامغان: 7، 71، 170، 247، 369،
داور ر. زمین‌داور
داور (قلعه): 105
دران: 118، 140، 151
دربند: 110
دروازه باغشاه: 242
دروازه سرچم: 9
دروازه سلطانیه: 387
دروازه شاه داعی الله: 242
دره جز: 5، 7
دریغ: 333
دریای خزر: 26، 56، 57، 110
دریای محیط: 176
دزفول: 123، 124، 129، 130
دشتستان: 45، 137، 345،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 422
348، 374، 375
دشتی: 374، 375
دماوند (كوه): 100، 271، 353
دوآب: 42
دورق: 126، 127، 132، 176
دهكرد: 121
ر رستم‌آباد: 172
رشت: 56، 57، 109، 230، 247، 295، 331
ركناباد (قنات): 159
رودسر: 56
روس: 10، 156، 280، 340، 373
روم و رومیه: 4، 5، 10، 32، 120، 125، 127، 129، 135، 156، 178، 180، 183، 194، 201، 202، 210، 280، 340، 350، 373
رونیز: 379، 380
روی‌دشت: 260
ری: 18، 247
ریگ (بندر): 161، 162، 166، 317، 344، 346، 348
ز زابل: 8
زابلستان: 8
زاینده‌رود و زنده‌رود: 30، 290
زرده‌كوه: 115
زرقان: 355، 356، 359، 361، 366، 368، 369
زمین‌داور: 51
زنجان: 96، 231، 233، 255، 256
زنده‌رود ر. زاینده‌رود
زیدون: 137
س ساری: 68، 70، 71، 80، 171، 172، 246، 249، 251، 262، 331
سالیان: 110
ساوچبلاغ ری: 18، 246
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 423
ساوچبلاغ مكری: 335 ر. مكری
ساوه: 263
سبزوار: 52
سدمره: 40 ر. صد مره
سراب: 332، 333
سربند (محال): 295
سرچم ر. دروازه
سردشت (صحرای): 115
سعادت‌آباد: 63، 235، 273، 307، 309، 310
سلسبیل: 30
سلطانیه: 10، 93، 95، 96
سلطانیه ر. دروازه
سلماس: 104، 114، 335 329
سمیرم: 336
سنجان: 51، 53
سنسن: 264
سنندج: 245، 254
سوادكوه: 71
سیاه‌كوه: 55
سیستان: 8، 381، 383، 388، 389
سیلاخور: 42، 43، 123، 127، 128، 133، 281، 294
ش شاپوران: 110
شاه جهان‌آباد: 51
شاه‌چراغ: 77
شاه رضا (قمشه): 122
شاه میر علی حمزه: 46
شراه: 230، 274
شریش: 188
شط العرب: 126، 132، 134، 183، 185، 186، 190، 192، 193، 196، 197، 200، 203، 204
شمیران: 91
شوشتر: 79، 115، 119، 124، 130، 131
شهر بابك: 141
شهرزور: 33
شهرك (قریه): 237
شیراز: 17، 18، 38، 45، 47، 49، 54، 58، 61، 63، 67، 72،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 424
75، 76، 78، 94، 137، 139، 141، 143، 146، 150، 153، 155، 157، 162، 168، 170، 173، 174، 180، 194، 196، 209، 211، 214، 216، 219، 220، 222، 228، 233، 237، 239، 343، 247، 250، 251، 265، 266، 268، 269، 271، 272، 274، 276، 290، 296، 300، 303، 306، 307، 309، 310، 312، 314، 315، 317، 318، 321، 323، 325، 327، 328، 335، 340، 342، 344، 346، 348، 349، 352، 354، 359، 361، 362، 364، 365، 368، 372، 378، 386، 391، 394
شیشه (قلعه): 60، 105
شیروانات: 110، 113
ص صاین قلعه: 178
صدمره: 234 ر. سدمره
ط طارم: 136، 247، 332، 333
طالار طویله ر. تالار طویله تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه متن 424 فهرست نامهای جاها ..... ص : 416
لش ر. طوالش
طالقان: 26، 55
طبرستان (دریای): 81
طبرك (قلعه): 223، 271، 273، 276، 279، 308
طبس: 377، 378، 380، 381
طوالش: 57، 229، 231، 233
طهران: 29، 30، 69، 72، 75، 78، 83، 87، 89، 91، 92، 96، 97، 99، 100، 224، 248، 251، 254، 256، 262، 263، 265، 275، 292، 295، 306، 308، 310، 324، 326، 328، 329، 331، 332، 335، 362، 368، 373، 374، 376، 377، 384، 385، 391، 393، 395
ع و غ عباسی (بندر): 133، 165، 176
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 425
عتبات: 180، 342
عراق عرب: 95 26، 29، 34، 37، 38، 49، 50، 52، 55، 58، 60، 72، 75، 78، 91، 92، 95، 97، 102، 110، 113، 119، 124، 128، 159، 161، 169، 221، 223، 224، 226، 228، 230، 235، 236، 240، 255، 256، 270، 274، 275، 279، 282، 284، 288، 293، 295، 307، 309، 325، 326، 328، 330، 335، 336، 343، 361، 367، 371، 373
عراق عرب: 95
عربستان: 109، 116، 123، 124، 130، 137، 156، 162
عشور: 208
علویه (بندر): 310، 312، 323
علی‌آباد: 55، 70
علیشكر: 4، 16، 279
عماره (شط): 129
عمان: 58، 168، 175، 176، 181، 182، 186، 195، 196، 200
عمان (دریای): 126، 132، 162، 192
غور: 124
ف فارس: 17، 18، 21، 29، 36، 38، 44، 45، 52، 54، 61، 64، 72، 75، 107، 121، 133، 137، 139، 146، 153، 156، 159، 161، 162، 164، 196، 220، 226، 234، 236، 238، 240، 244، 245، 248، 265، 266، 268، 272، 275، 288، 290، 292، 301، 306، 308، 310، 321، 325، 327، 337، 342، 344، 347، 348، 350، 353، 356، 357، 359، 362، 365، 367، 374، 376، 379، 381، 385، 395
فرات: 24، 192، 202
فراهان: 53، 59،
فرح‌آباد: 246
فرخار: 20
فردوس: 49، 101، 139،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 426
261
فرنگ و فرنگی و فرنگیه و افرنجه 10، 29، 46، 156، 162، 164، 166، 176، 187، 209، 337، ر. افرنج
فسا: 121، 379
فلاحیه: 131، 132
فولاد محله: 70
فهلیان: 44، 63
فیروزكوه: 55، 68، 71
فیلی: 40، 79، 109، 119، 124، 125، 128، 129، 328، 395
فیه البصره: 187
ق قاف: 341، 349
قاین: 381، 382
قبچاق (دشت): 28، 84، 170، 172
قبه: 110
قدمگاه (قلعه): 147، 148
قراباغ: 60، 114
قراجه‌داغ: 334
قراچمن: 100
قزوین: 26، 27، 55، 57، 59، 170، 174، 230، 247، 376، 377
قصرزرد: 376، 385
قطیف: 205
قلجه: 4
قلزم: 58، 192، 371
قلعه عبد الله خان: 261
قلمرو (همدان): 229، 230، 235، 256، 271، 274
قله‌بر: 11
قم: 55، 78، 121، 122، 224، 263، 264، 385
ر. معصومه قم و فاطمه
قمشه: 38، 122، 271، 273، 309، 336
قندهار: 4، 51، 305، 381
قورق: 85
قوشخانه (باغ): 69
قهاب: 53
قهپایه: 142، 271، 289
قهرود: 257
قهیز (چمن): 14، 18، 270، 271
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 427
ك كارتیل: 114
كازرون: 44، 45، 63، 290، 291، 298، 299، 318، 345، 353، 354
كاشان: 55، 60، 78، 257، 258، 263، 264، 266، 269، 270، 296، 309، 310، 385
كربال: 366
كردان (محله): 271
كردستان: 17، 95، 178، 179، 245، 254، 284، 285، 294، 380
كرمان: 90، 91، 117، 118، 136، 140، 141، 143، 150، 152، 220، 228، 241، 301، 326، 368، 372، 378، 381، 391، 395
كرمانشاهان: 31، 32، 34، 40، 44، 270، 274، 275
كرن (رود): 21، 22، 131، 132، 134
كزاز: 51، 53، 257
كشن: 239، 241
كعبه: 181
كلات: 9، 10، 51
كلباد: 81، 83
كناره (بندر): 165
كنگان: 133، 165، 168
كوثر: 30
كور: 135
كوشك ابو اسحق: 360
كوشك‌زر: 234، 306
كوشن: 323
كوه گیلویه: 40، 44، 58، 75، 93، 94، 133، 136، 137، 139، 156، 234، 239، 292، 296، 298، 313، 394
كوهمره: 107، 353
گ گرجستان: 113
گرگان: 255، 272
گرگان (رود): 11
گرم‌رود: 332
گرمسیرات: 58، 75
گروس: 59، 136، 178، 263، 285، 292، 294
گسگر: 229
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 428
گلپایگان: 270
گنجه: 60
گندمان (چمن): 237، 306، 325، 326، 328، 336
گندمان (كوه): 308
گوران دشت (چمن): 295، 332
گیلان: 25، 27، 55، 57، 59، 109، 229، 230، 247، 294، 295، 331
ل لار: 47، 49، 144، 147، 150، 153، 302، 304
لاهیجان: 5، 57
لرستان: 79، 119، 128، 129، 295، 328
لنگر: 8
م ماربین: 112، 223
مازندران: 20، 25، 27، 29، 34، 49، 50، 52، 53، 55، 56، 60، 67، 72، 75، 82، 85، 87، 90، 171، 174، 246، 251، 257، 259، 262، 263، 270، 274، 275، 282، 330، 332، 333، 386، 392
ماسوله: 332
مال امیر: 115
ماهان: 386
محرری (جزیره): 132، 134
مداین: 377
مراغه: 97، 98، 104، 178، 334،
مرخ (چمن): 121، 122
مرداب: 56
مرنجاب: 55
مرودشت: 368، 369، 371، 372
مرودست: 362
مروشاه جهان: 10
مسجد بردی: 344، 354، 356، 361
مسجد جامع جدید عباسی:
267، 269
مسقط: 175
مشكین: 334
مشهد: 8، 51، 52، 90،
مشهد ام النبی: 307، 309
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 429
مصلی (قلعه): 283
معصومه قم: 122، 224
ر. قم و فاطمه
مغان: 59
مغل شكن (كتل): 28
مكری: 59، ر. ساوچبلاغ
ملایر: 4، 7
مورچه خورت: 258
موغان ر. مغان
مهنه: 10
میدان جلو خان (شیراز): 152
ن نارین قلعه اصفهان: 15
نارین قلعه شیراز: 155
نارین قلعه كرمان: 152
نارین قلعه لار: 48
نارین قلعه یزد: 301
نائین: 142، 289
نجد: 187، 207، 208
نجف: 391
نخجوان: 334
نرماشیر: 381، 382
نصرآباد: 264، 265
نطنز: 271، 289
نقش جهان (میدان): 223، 269، 271
نوكنده: 171، 173
نهاوند: 283، 284
نیریز: 378، 381
نیشابور: 52، 124، 335
و ورامین: 55، 246
وكیان: 132، 134
ولایت آنطرف آب: 110، 113، 334، 335
ولایت این طرف آب: 110، 332
ولندیس: 162
ه هرات: 8، 51، 124، 381
هراه: 362
هررود: 128
هرموز: 175، 177
هزار جریب: 69، 70، 173
همدان: 102، 229، 235، 236، 248، 256، 257، 282،
تاریخ گیتی‌گشا در تاریخ زندیه، متن، ص: 430
284، 286، 292، 294، 295
هند و هندوستان: 51، 176، 350، 374
هویزه: 79، 156
ی یزد: 75، 78، 141، 142، 158، 235، 300، 301، 303، 378، 381
یزد خواست: 226
یمن: 175
یونان: 338

فهرست نامهای كتابها

تاریخ زند میرزا ابو الحسن غفاری:
373
تاریخ گیتی‌گشا: 279
تاریخ نادری: 6، 8، 25، 32،
جلوس ثانی: 279
دره نادره: 8
ذیل آقا محمد رضا: 374
ذیل میرزا عبد الكریم: 276
شاهنامه: 352
مجسطی: 26، 156

درباره مركز تحقيقات رايانه‌اي قائميه اصفهان

بسم الله الرحمن الرحیم
جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (سوره توبه آیه 41)
با اموال و جانهاى خود، در راه خدا جهاد نماييد؛ اين براى شما بهتر است اگر بدانيد حضرت رضا (عليه السّلام): خدا رحم نماید بنده‌اى كه امر ما را زنده (و برپا) دارد ... علوم و دانشهاى ما را ياد گيرد و به مردم ياد دهد، زيرا مردم اگر سخنان نيكوى ما را (بى آنكه چيزى از آن كاسته و يا بر آن بيافزايند) بدانند هر آينه از ما پيروى (و طبق آن عمل) مى كنند
بنادر البحار-ترجمه و شرح خلاصه دو جلد بحار الانوار ص 159
بنیانگذار مجتمع فرهنگی مذهبی قائمیه اصفهان شهید آیت الله شمس آبادی (ره) یکی از علمای برجسته شهر اصفهان بودند که در دلدادگی به اهلبیت (علیهم السلام) بخصوص حضرت علی بن موسی الرضا (علیه السلام) و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) شهره بوده و لذا با نظر و درایت خود در سال 1340 هجری شمسی بنیانگذار مرکز و راهی شد که هیچ وقت چراغ آن خاموش نشد و هر روز قوی تر و بهتر راهش را ادامه می دهند.
مرکز تحقیقات قائمیه اصفهان از سال 1385 هجری شمسی تحت اشراف حضرت آیت الله حاج سید حسن امامی (قدس سره الشریف ) و با فعالیت خالصانه و شبانه روزی تیمی مرکب از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، فعالیت خود را در زمینه های مختلف مذهبی، فرهنگی و علمی آغاز نموده است.
اهداف :دفاع از حریم شیعه و بسط فرهنگ و معارف ناب ثقلین (کتاب الله و اهل البیت علیهم السلام) تقویت انگیزه جوانان و عامه مردم نسبت به بررسی دقیق تر مسائل دینی، جایگزین کردن مطالب سودمند به جای بلوتوث های بی محتوا در تلفن های همراه و رایانه ها ایجاد بستر جامع مطالعاتی بر اساس معارف قرآن کریم و اهل بیت علیهم السّلام با انگیزه نشر معارف، سرویس دهی به محققین و طلاب، گسترش فرهنگ مطالعه و غنی کردن اوقات فراغت علاقمندان به نرم افزار های علوم اسلامی، در دسترس بودن منابع لازم جهت سهولت رفع ابهام و شبهات منتشره در جامعه عدالت اجتماعی: با استفاده از ابزار نو می توان بصورت تصاعدی در نشر و پخش آن همت گمارد و از طرفی عدالت اجتماعی در تزریق امکانات را در سطح کشور و باز از جهتی نشر فرهنگ اسلامی ایرانی را در سطح جهان سرعت بخشید.
از جمله فعالیتهای گسترده مرکز :
الف)چاپ و نشر ده ها عنوان کتاب، جزوه و ماهنامه همراه با برگزاری مسابقه کتابخوانی
ب)تولید صدها نرم افزار تحقیقاتی و کتابخانه ای قابل اجرا در رایانه و گوشی تلفن سهمراه
ج)تولید نمایشگاه های سه بعدی، پانوراما ، انیمیشن ، بازيهاي رايانه اي و ... اماکن مذهبی، گردشگری و...
د)ایجاد سایت اینترنتی قائمیه www.ghaemiyeh.com جهت دانلود رايگان نرم افزار هاي تلفن همراه و چندین سایت مذهبی دیگر
ه)تولید محصولات نمایشی، سخنرانی و ... جهت نمایش در شبکه های ماهواره ای
و)راه اندازی و پشتیبانی علمی سامانه پاسخ گویی به سوالات شرعی، اخلاقی و اعتقادی (خط 2350524)
ز)طراحی سيستم هاي حسابداري ، رسانه ساز ، موبايل ساز ، سامانه خودکار و دستی بلوتوث، وب کیوسک ، SMS و...
ح)همکاری افتخاری با دهها مرکز حقیقی و حقوقی از جمله بیوت آیات عظام، حوزه های علمیه، دانشگاهها، اماکن مذهبی مانند مسجد جمکران و ...
ط)برگزاری همایش ها، و اجرای طرح مهد، ویژه کودکان و نوجوانان شرکت کننده در جلسه
ی)برگزاری دوره های آموزشی ویژه عموم و دوره های تربیت مربی (حضوری و مجازی) در طول سال
دفتر مرکزی: اصفهان/خ مسجد سید/ حد فاصل خیابان پنج رمضان و چهارراه وفائی / مجتمع فرهنگي مذهبي قائميه اصفهان
تاریخ تأسیس: 1385 شماره ثبت : 2373 شناسه ملی : 10860152026
وب سایت: www.ghaemiyeh.com ایمیل: Info@ghaemiyeh.com فروشگاه اینترنتی: www.eslamshop.com
تلفن 25-2357023- (0311) فکس 2357022 (0311) دفتر تهران 88318722 (021) بازرگانی و فروش 09132000109 امور کاربران 2333045(0311)
نکته قابل توجه اینکه بودجه این مرکز؛ مردمی ، غیر دولتی و غیر انتفاعی با همت عده ای خیر اندیش اداره و تامین گردیده و لی جوابگوی حجم رو به رشد و وسیع فعالیت مذهبی و علمی حاضر و طرح های توسعه ای فرهنگی نیست، از اینرو این مرکز به فضل و کرم صاحب اصلی این خانه (قائمیه) امید داشته و امیدواریم حضرت بقیه الله الاعظم عجل الله تعالی فرجه الشریف توفیق روزافزونی را شامل همگان بنماید تا در صورت امکان در این امر مهم ما را یاری نمایندانشاالله.
شماره حساب 621060953 ، شماره کارت :6273-5331-3045-1973و شماره حساب شبا : IR90-0180-0000-0000-0621-0609-53به نام مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان نزد بانک تجارت شعبه اصفهان – خيابان مسجد سید
ارزش کار فکری و عقیدتی
الاحتجاج - به سندش، از امام حسین علیه السلام -: هر کس عهده دار یتیمی از ما شود که محنتِ غیبت ما، او را از ما جدا کرده است و از علوم ما که به دستش رسیده، به او سهمی دهد تا ارشاد و هدایتش کند، خداوند به او می‌فرماید: «ای بنده بزرگوار شریک کننده برادرش! من در کَرَم کردن، از تو سزاوارترم. فرشتگان من! برای او در بهشت، به عدد هر حرفی که یاد داده است، هزار هزار، کاخ قرار دهید و از دیگر نعمت‌ها، آنچه را که لایق اوست، به آنها ضمیمه کنید».
التفسیر المنسوب إلی الإمام العسکری علیه السلام: امام حسین علیه السلام به مردی فرمود: «کدام یک را دوست‌تر می‌داری: مردی اراده کشتن بینوایی ضعیف را دارد و تو او را از دستش می‌رَهانی، یا مردی ناصبی اراده گمراه کردن مؤمنی بینوا و ضعیف از پیروان ما را دارد، امّا تو دریچه‌ای [از علم] را بر او می‌گشایی که آن بینوا، خود را بِدان، نگاه می‌دارد و با حجّت‌های خدای متعال، خصم خویش را ساکت می‌سازد و او را می‌شکند؟».
[سپس] فرمود: «حتماً رهاندن این مؤمن بینوا از دست آن ناصبی. بی‌گمان، خدای متعال می‌فرماید: «و هر که او را زنده کند، گویی همه مردم را زنده کرده است»؛ یعنی هر که او را زنده کند و از کفر به ایمان، ارشاد کند، گویی همه مردم را زنده کرده است، پیش از آن که آنان را با شمشیرهای تیز بکشد».
مسند زید: امام حسین علیه السلام فرمود: «هر کس انسانی را از گمراهی به معرفت حق، فرا بخواند و او اجابت کند، اجری مانند آزاد کردن بنده دارد».